Osydan biraz jyl buryn Qostanaıdaǵy jazýshy aǵamyz Ǵumar Ahmetchın Shámshi Qaldaıaqovtyń «Ana týraly jyr» áni týraly bir qyzyq áńgime aıtqany bar edi.
Ǵumar aǵa týystarymen Ýfa qalasynyń túbindegi bir tatar aýylyna qudalyqqa barady. Tatarlar qazaq qudalaryn qudaıyndaı kútip, máre-sáre bolyp qalady. Olarda da el men eldi ul men qyz tamyrlastyrǵan qudalyqty án-bımen, ázil-qaljyńmen qyzyqty ótkizedi eken. Sonymen tatar qudalar «aýyldyń alty aýyzy» dep, sandýǵashtaı quıqyljytyp án aıta bastaıdy. Qostanaıdan barǵan qudalar da qarap qalmaıdy, qazaq ánderin tamyljytady. Qazaqtyń aıtysyndaı, birde tatar, birde qazaq ánderi alma-kezek aıtylyp, qudalardyń mol dastarqany kóńil hoshymen baıı túsedi. Bir kezde tatarlardyń biri «Ana týraly jyrdy» syzyltady. Qazaq áni tatar sózimen, tatar áýezdi boıaýy- men qulpyryp shyǵa kelipti, qazaqtardyń uıyp tyńdaýdan basqa amaly qalmaıdy. Biraq qazaq qudalarda «tatarlar qazaqtyń ánin aıtyp qoıdy» degen «qyzǵanysh» qylp ete qalady. Sodan Ǵumar Ǵarıpuly sóz bastaıdy.
– Tatar qudalar, sender ózderińniń tatar ánderińdi aıtyńdar, bul qazaqtyń áni ǵoı, – deıdi ǵoı bas quda.
– Bul ózimizdiń tatardyń áni, biz qazaq ánin aıtqan joqpyz, – deıdi qudalar. Sonymen qudalyqta «daý» bastalady. Tatarlar «bezneń jyr» deıdi, qazaqtar «bizdiń án» deıdi.
– «Onda bul ánniń avtoryn aıtyńdar» dedim. Sóıtsem tatarlarym oǵan toqtamaıdy ǵoı, «bul ánniń avtory joq, biraq «tatar jyry» dep des bermeıdi. Bilmeseńder, qudalar, bilip qoıyńdar, bul ándi kemeńger eki qazaq shyǵarǵan, ánin Shámshi Qaldaıaqov degen keremet kompozıtor, sózin Ǵafý Qaıyrbekov degen iri aqyn jazǵan» dedim qyzyl keńirdek «daýda», – deıdi Ǵumar aǵa kúlip. Án tatar halqy arasynda keń jaıylǵan eken.
Jaqynda Chelıabi oblysynda turatyn qandastarymyz ótkizgen Naýryz merekesiniń kýási bolǵanymyz bar. Troısk aýdanyna qarasty Sanarka degen selodaǵy 50 úı qazaq uıymdastyrǵan Naýryz toıyna Chelıabi oblysynyń ózge aýdandary men qalalarynan da qazaqtar keldi, aýdan basshylyǵynan ókilder qatysty. Osy merekede jurt aýdan, selo ónerpazdarynyń konsertin tamashalady. Kóbine qazaq, orys ánderi shyrqaldy, jastar bı bıledi. Bir kezde orta jastan asqan, bashqurttyń ulttyq kıimin kıgen áıel sahnada «Ana týraly jyrdy» bashqurt tilinde baıannyń súıemeldeýimen shyrqady. Ándi shyrqaǵan bilim salasynyń ardageri, Sanarka selosynyń turǵyny Galına Ǵarıpova degen apaı eken.
– Bashqurtstannan bashqurt ánderiniń jınaǵyn aldyrǵanmyn. Sonda bar eken, osy joly birinshi ret sahnada aıttym. Áıtpese bul ándi baıaǵydan dastarqan basynda, toılarda shyrqaıtynbyz, deıdi Galına apaı.
– Qazaq áni ekenin bilesiz be? – deımiz biz.
– Árıne qazaqtardyń aıtýynan bilemin. Shynymdy aıtsam, buryn avtorlaryna mán bergenim joq, muny bashqurt tiline kim aýdarǵanyn da bilmeımin. Áıteýir bashqurt tilinde aıtatynbyz. Biraq myna kitapta avtorlaryn jazypty, áni Shámshi Qaldaıanovtiki, sózi Ǵafý Qaıyrbekovtiki, – dedi ol. Shámshiniń tegi de «Qaldaıaqov» emes, «Qaldaıanov» bop jazylǵanǵa uqsaıdy ánshiniń aıtýynsha.
– Bashqurtstanda bul án jıi shyrqala ma? – dep suradyq taǵy da.
– Ol jaqta bul án keń taraǵan. Meniń ózim keshegi kúnge deıin avtoryna, qaı ulttyń áni ekenine mán bermeppin. Al qarapaıym adamdar ony tipti eleı bermeıdi ǵoı, biraq án bashqurttar arasynda tanymal, dedi Galına apaı.
Ádemi ánde shekara bolmaıdy. Al Shámshiniń ánderi qazaq shekarasynan asyp, túrkitildes halyqtardyń ortaq qazynasyna da aınalyp bara jatqandaı.
Názıra JÁRIMBET, «Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI