«Tór» ádebı klýbynyń úshinshi otyrysy ótti

Arman ÁLMENBET, jas jazýshy:

Janbolat Baımurynovtyń áńgi­mesi tal­ǵampaz oqyrmandarǵa ar­nal­ǵan, tili de, qurylymy da aýyr, ártúrli eks­perı­menttik qa­dam­darǵa barǵan shy­ǵar­ma bolsa, Qanat Tileýhannyń áń­gimesi jalpy oqyrmanǵa arnalǵan, na­týralıstik sıpattary bar, realıstik týyn­dy. «Qarasha» áńgimesiniń oqyǵan kez­de birden alyp ketetin ózindik tar­tymdylyǵy bar. Toqsanynshy jyl­dardaǵy qazaq qoǵamyn kórgen adam birden tanı ketetin sýretteý bar. So­ńyn­da bir jeńis bola ma dep kútip otyryp, uzaq ta bolsa, sońyna deıin oqyp, esh­qandaı jeńis bolmaǵanyn kórdik. Bas keıipker lırıkalyq keıipkerdiń ózi, ıa aǵasy Erbol dep­ alatyn bolsaq, onyń da, dosy Qaıyr­bektiń de obrazdary jaqsy ashylǵan. Qaıyrbekti keıipker retinde de sátti paıdalanǵan. Basynda kúresetin jerin aıtyp, sońynda dosynyń úıinde jınalǵanda da Qaıyrbek shy­ǵady.

Bas keıipker aǵasyn uryp jatsa da, aralaspaıdy, onyń aldynda otba­syn­­daǵy jaǵdaıdy da syrttaı tamashalaýshy. Áńgimedegi oqıǵanyń bári keıipkerdiń aınalasynda júredi. Bas keıipker – eshteńege yqpal ete almaıtyn, sharasyz adam.

Sodan keıin Qanat Tileýhannyń tilin­de ádebı normalarǵa sáıkes kelmeı­tin tirkester kóp. «О́zin-ózi óltirgisi kel­di» deıdi bir jerinde. Negizi «ózine qol sal­ǵysy keldi» dep jazý kerek edi. Bul ka­l­ka. Osyn­daı olqylyqtar áńgime ishinde jıi ushyrasady. Sodan keıin taqyrypty «Qarasha» dep qoıypty. Bul sýyq ómir dep aıtýǵa bolady. Biraq oǵan yńǵaı tynytyp, ózi de eshteńe aıtpaıdy. Aıaýshylyǵy bar. Ol túsinikti. Bi­raq odan basqa qamyryqty sezimdi kel­tiretin kóńil kúı joq. Sony izdep tappaǵandaı boldym. Keıipkerdiń ósýi de bolmady. Bálkim, sol býyn súlesoq, eshteńege yqpal ete almaıtyn, bárin ish­teı qabyldap, sharasyz qalatyn býyn shy­ǵar.

Amangeldi KEŃShILIKULY, ádebıet synshysy:

– Qanat Tileýhannyń keıipkerleri bir áńgimeden ekinshisine kóship júredi. Eger birneshe áńgimesin oqysańyz, baıqar edińiz. Oǵan Qarashtyń beınesinen arylý kerek. Jańa taqyrypqa qajet. Onyń ja­­zýynda kemshilikter bar, sheberlik ýa­qytpen, mashyqpen keletin nárse. Bo­la­shaqtaǵy qazaq jazýshylarynyń bel ortasynda Qanat Tileýhan bolady dep oılaımyn.

Qajyǵalı MUQAMBETQALI, Memlekettik syılyqtyń ıegeri, jazýshy:

– Eki áńgimeni de qınalyp oqy­dym. Janbolat Baımurynovtyń «Quby­lysyn» oqı almadym. Artynan nege oqı almadym dep oılandym. Áńgimeni jasaı almaǵan. Onyń týmaǵany óz aldyna. Týmaǵan áńgimeniń ózin tehnıka­men jasaýǵa bolady. Onyń ústine taqy­rybynyń ózi qarapaıym emes, adam se­ner-senbes dúnıe. Mundaı taqyrypqa bar­ǵannan keıin oqyrmannyń kózin erik­siz jetkizetindeı, sen­dire­tindeı jazý kerek. Al olaı bol­ma­ǵannan keıin, kóńilde kóp kúmán qalady. Áńgimesi adamtektes eki qubyjyqtyń náresteni óbektep turǵan jerinen bastalyp, artynan tas­tap kete me, ne isteıtinderi túsiniksiz. Osy­nyń oqıǵaǵa ne qa­tysy bar dep oty­rsań, áńgimeniń so­ńynda kóripkel áıel kelinshekti bo­sandyryp, sony asyrap alǵan ba dep oılaısyń. Ol qalaı tiri qal­dy? Onyń óli, ıa tiri týǵanynyń ózi belgisiz. Bul jerde sıýjettik lı­nııa durys qalypqa kelmegen. Oqı­ǵa buldyr. Basynan aıaǵyna deıin oqyrman senetin oqıǵa joq. Sondyqtan muny óz deńgeıinde jazylǵan áńgime dep aıta almaımyn.

Eń birinshi aıtaty nárse – Qa­nat Tileýhan jazýshy jigit. Bi­raq kóp jas qalamgerler sııaqty qa­lamy qa­taı­maǵan. Álde biz jas­tarǵa qatalmyz ba?! Biz sylap-sı­paǵanmenen, ádebıet ke­shirmeıdi. Ja­zýlarynda úlken osaldyq bar. Eń aldymen sóz qoldanýdy bilmeıdi. Bir sózdiń ústine bir sózdi qosyp, boıaýdy qalyńdata beredi. Odan kartına aıqyn bolmaıdy, kerisinshe alabajaq bop shyǵady. Basqasyn bylaı qoıyp, alǵashqy sóılemderinen-aq súrinedi. Eki áńgime de solaı. Qanattyń áńgimesiniń basyn oqý qıyn. Tynys belgileri, dıalogtar, jańa oılar biriniń artyna biri tirkesip kete bergen.

Áńgimede ómirdiń kórinisin detaldar arqyly tap basqan jerleri bar. Áli de qyrnap-jonyp, qaıta jazýdy talap etetin shyǵarma.

Túıin: Árbir jas qalamger oqyrman men ýaqyttyń syny bar ekenin es­ten shyǵarmaýy qajet. Jıynda eki ja­zýshynyń áńgime­leri qyzý tal­qy­landy. Klýb otyry­synyń tolyq má­ti­ni men beınetaspasyn «Ádebıet portalynan» oqyp, kóre alasyzdar.

Baǵashar TURSYNBAIULY,

«Egemen Qazaqstan»