Bir qaıyry bar dúnıe

Sebepsiz soǵylǵan dúre

Shyǵys áleminde Harýn Rashıtti bilmeıtin adam kemde-kem shyǵar. Sol bir ataqty, ádil patshanyń murageri Mamýn medresede oqyp júrgen kezinde ózi erekshe qurmet tutatyn ulaǵatty ustazy eshbir sebepsiz dúre soǵyp qoıa beredi.

Qaraptan-qarap taıaq jegen bala:

– Ustazym-aý, meni nege sonsha jazaladyńyz? Men ne istep qoıdym? Birdeme búldirgen bolsam, aıtyńyzshy?! – dep renish bildiredi.

Ustazy balanyń renishti sózine til qatpaıdy. Bala qaıta surasa, ol tis jarmaıdy. Bul oqıǵa Mamýnnyń esinde qalady.

Sodan ýaqyt zymyrap óte shyǵa­dy. Bala Mamýnnyń eseıip, pat­sha taǵyna otyratyn kezi týady. Taqqa jaıǵasa berip, qolyna shoqparyn alady, sodan soń baıaǵy dúre soqqan ustazyn shaqyrtady.

Sóıtip ustazyna bala kezinen jaýapsyz qalǵan suraǵyn qaıta qoıady.

– Sol kezde meni nege taıaqtyń as­ty­na aldyńyz? Qandaı kinám bar edi?

Saqalyn qyraý shalǵan qart ustaz ezý tartyp:

– Umytpapsyń ǵoı, shyraǵym, – deıdi.

Ornynan atyp turǵan patsha:

– Qalaı umytamyn, aıtyńyzshy, qa­laı umytamyn?! Bile-bilseńiz, sol soq­qy súıegimnen ótip, júregimdi jara­la­dy! – dep, qabaǵyn túıip kirjiń­d­eıdi.

– Jaraıdy, balam, – deıdi aqsaqal. – Seni renjitken bolsam kó­ńilińe alma. Bul dúnıe kem bol­ǵanymen, bir qaıyry bar ekenin esten shyǵarma! Eshteme bekerden-beker bolmaıdy.

Ásili zulymdyqqa, ádiletsizdikke dýshar bolǵan adamnyń qandaı kúı keshetinin jáne ony eshýaqytta umytpaıtynyn bilsin dep soqtym. Eshkimge zulymdyq jasamasyn dedim. О́ıtkeni zorlyq-zombylyq óziń kórgendeı qansha ýaqyt ótse de júrektegi sónbeıtin bir otpen teń!

«Bismillá»-dan bastalǵan áńgime

Almatyda oqyp júrgen kezimiz edi. Talaı án-jyrǵa arqaý bolǵan «Saıahat» avtobeketine shuǵyl jetýim kerek boldy. Taksı toqtataıyn dep qol kóterip edim, aq tústi «Jıgýlı» janymnan syrǵyp óte bere toqtady.

«Amansyz ba! «Saıahatqa» barasyz ba?» dedim. Júrgizýshi «Otyr!» degen­deı, ıegimen aldyńǵy oryndyqqa nus­­­qady. Kólikke jaıǵasa bere: «Bismillá!» dep qaldym. Ádette áje­leri­­­miz ben atalarymyz aıtatyn dás­túr­li sóz ǵoı. Bizdiki de sol sııaqty ádet.

Qyr muryn, ashań júzdi, aq samaıly kólik ıesi munyma rıza bolyp:

– Áp-bárekeldi! «Bismillá» deseń, jolyń bolady, – dedi.

– Musylman balasy emespiz be, kóke, – dep qoıdym kóńilim kóterilip.

– Durys aıtasyń, balam. Onyńa kelisemin. Kezinde... óziń bilesiń, mundaı áńgime qozǵaýǵa bolmaıtyn. Al endi, taksı aıdap júrgenim bolmasa, negizi men fızıkpin. Fızıkany jaqsy biletinder Qudaıdyń bar ekenine jáne ómirde eshteńeniń kezdeısoq emes ekendigine senedi.

– Onyńyz ras, kóke. Ataqty Eınsh­teınniń: «Jaratýshy, jalpy, ǵalamdy tas oınap otyryp jarat­paǵan!» degen sózi áli esimde, – dedim men ózimniń oqyǵanymdy bildirgim kelip. – Sosyn myna sózi qandaı ǵajap deseńizshi: «О́mir súrýdiń eki joly bar. Birinshiden, bul dúnıede tańǵal­dyratyn keremet kúsh joq dep ǵumyr keshý. Ekinshiden, tańǵajaıyp tylsym kúsh bar ekenine senip ómir súrý».

– E balam, sol bir tylsym kúshti óz kózimizben kórdik qoı, – dep, álgi kisi bir oqıǵany esine alyp, syr sherte bastady. – Aýyl basqaryp otyr­ǵan kezimiz. Moldanyń jazyqsyz qama­lyp ketkenine eki jyl bolǵan. Sol kezeńderde bir tamshy sýǵa jary­maı qaldyq. Ekken eginimiz shyqpaı qaldy. Sodan álgi molda bosatyldy degen habar jetti bir kúni. Aýyl turǵyndary jınalyp, tasattyq bereıik, bir Alladan tilemeske shara joq desti. Kelispeske amal qaısy. Álgi moldamyz bastap, el jotanyń tóbesine shyqty. Mal soıylyp, Quran oqyldy, aqsaqaldar bata berdi. Sol kezde myna qyrsyqty qara­sa­ńyzshy, ortalyqtan komıssııa kele jatyr degen habar jetti. Oıbaı-aý, endi qaıtemiz, jotadaǵy jurtty kórse basymyz ketedi ǵoı dep shyj-byj boldym. Aspanǵa qaıta-qaıta qaraımyn jaltaqtap. Bulttyń qarasy kórinbeıdi. Rásimdi tezirek aıaqtasyn dep, balalardy tóbege júgirtemin. Biraq oǵan eshkim kóne qoıatyn emes.

– Qyzyq eken!

– Iá-á, qyzyqtyń kókesi áli alda. Sony­­men komıssııa keldi. Olardy bas­tap júrgen bir orys kelinshek eken. Keń­sege kirip, ústel basyna jaıǵas­ty. Men janymdy shúberekke túıip otyr­­myn. Komıssııa qujat tekserýge kiristi.

Kenet terezeden jotadaǵy jurt­ty kórgen orys kelinshek:

– Ana jaqta ne bolyp jatyr? – dep surady kóńili eleńdep.

Amal joq shyndyqty aıtýyma týra keldi.

Álgi kelinshektiń janyndaǵy aýdan­dyq partııa komıtetiniń nus­qaý­­shysy, shombal qara jigit basyn shaıqap, yrq-yrq etip kúldi de:

– Osy jurt ne bolsa, soǵan senedi, – dedi.

Kelinshek ún qatqan joq. Qaıta­dan qujattarǵa úńilip, óz isin jalǵastyra berdi.

 Sodan bir kezde kútpegen jerden aspan tesilgendeı jaýyn quıdy da ketti. Oıpyrmaı, mundaı da bolady-aý! Terezege úńilip, álgi jurt jıylǵan jota­ǵa qarasam, eshkim joq. Bári tym-tyraqaı bop, pana izdep, aýylǵa qa­raı qashypty. Buny endi eshqandaı da fı­zı­kanyń zańymen túsindire almaısyń.

– Ǵajap eken!

– Ǵajap bolǵanda qandaı! Alladan surasań beredi ǵoı. Duǵa-tilek degen tereń uǵym. Ony biz túsine bermeımiz. Qadirine jetpeı júrmiz. «Duǵa etpe­seńder, tirshilik etýdiń qandaı máni bar?» dep Quranda aıtylǵan ǵoı.

– Sodan álgi komıssııa músheleri ne aıtty?

– Iá, aıtpaqshy, qujat qarap otyrǵan orys áıel ornynan atyp turyp, terezeniń aldyna keldi. Sóıtti de, syrttaǵy jańbyrǵa tańdana qarap turyp, menen terezeni ashýǵa bola ma dep surady. Nege bolmasyn?! Onyń ústine komıssııa basshysy surap tursa. Áp dep, terezeni shalqaıtyp ashtym da jiberdim. Sol kezde talaıdan beri jańbyr kútip jatqan keń dalanyń hosh ıisi ishke lap qoıdy.

Qýanǵanynan qolyn shapalaqtap jibergen orys kelinshek endi:

– Mundaı ǵajapty kim kórgen! – dep alaqanyn buǵattan sorǵalap jatqan sýǵa tosty. Sóıtti de:

– Qujattardyń da durys eken­digine tolyq senimdimin, – dep kúldi.

Osy kezde men:

– Kóke, «Saıahattyń» aldyna da kep qaldyq, – dedim qyzyq áńgimeniń áserimen baıqamaı ótip ketpeıik degendeı alańdap.

– Jaraıdy, balam. Aıta bersek, talaı oqıǵalar eske túsedi. Úıdegi apaıyńmen osy jerde – «Saıahatta» tanysqanbyz. E-e, ol da bir dáýren eken-aý!..

Qashanda bir qaıyry bar mynaý ǵajap dúnıege qarańyzshy; sol kúnnen bastap, taksıge mingen saıyn álgi oqıǵa esime túsip, Uly Qudiretke syıynyp otyratyn boldym.

Málik OTARBAEV