Qaıǵynyń emi nemese Kekilbaevqa kóńilqos aıtý

Úlkenderden estigen áńgime. Birde jalǵyzynyń qazasynyń qaıǵysynan as ishpeı, ári qarap jatyp qalǵan Baımurat degen kisige biraz adam kelip kóńil aıtady. Úkilegen jalǵyz úmi­ti jelge ushqan jaraly jú­rek júzin elge qaratpastan ári qaraǵan kúıi jata berip­­ti. Úsh kún ótedi, tórt kún óte­di, as­ ishpeıdi. Bul habar da aýyl ara­syna taraıdy. Besin­shi kúni besinde úıge jasy jet­piske kel­­se de, áli shyr etken ná­res­­te kórmegen Janǵazy deı­tin aqsaqal keledi. Duǵasyn qa­­ıyr­ǵan soń sóz bastaıdy: «Já, Baıeke, ótkende elmen birge kóńil aıtyp shyqqanmyn. On­da da balańdy osy el ól­tir­gendeı teris qarap jatyp aldyń. О́zi turar dep ún­demeı ketip edim. Qudaıǵa áli ókpelep jatyr degen soń qaı­ta keldim. Áı, Baımurat tyń­da sózimdi! Kózimnen soram aǵyp Qudaıdan bala tilegeli mi­ne, 50 jyl boldy, úmit te úzilip japyraqsyz qý daraqtaı qýaryp otyrǵanymdy búkil el biledi. Maǵan Alla taǵala bir shyr etken berip, kózim qanyp bir kórsem, keńsirigim jaryp bir ıiskesem, alaqanym tolyp arqasynan ustap keýdeme bir bassam, shirkin-aı, saraıym ashylar edi, zaryǵym basylar edi, sodan keıin Alla qaıta ózi alyp ketem dese armanym joq edi...

Saǵan Qudaı bermedi me, berdi. Byldyrlaǵan tátti tiline qulaq quryshyńdy qandyryp, apyl-tapyl bas­qan aıaǵyn qyzyqtadyń, alys­tan kelgende qulyndaı quldy­rańdap aldyńnan shyqty. Qu­shaq­tasań qushaǵyń tolardaı azamat qyldy, at jalyn tartyp aıbynyńdy asyrdy. Osynyń bárin kórsetken Qudaı taǵalaǵa ókpe artyp teris qarap jatqan bul jatysyń qaı jatys? Allaǵa elden artyq qylǵan qyzmetiń, ótkizip qoıǵan dúnıeń bar ma edi, bul fánı jalǵannan shyr etken kórmeı zaryǵýmen ótip bara jatqan myna bizden bir jeriń artyq bolmasa ornyńnan tur, shúkir qyl!»,  dep toqtaıdy. Sonda Baımurat ornynan turyp: «Sóziń súıekten ótti ǵoı Jan­ǵazy-aı, Jaratqanǵa nazym joq, janǵa batqan soń jatyr edim, turdym mine, turdym», dep kelip, Janǵazyny qushaqtap eńkildep jylaǵan eken deıdi...

Bul ózin mysal ete otyryp onyń ba­syn­daǵy bardy ba­ǵa­latyp, shúkirin aıt­ty­ryp kó­ńilin emdeý bolsa, keıde «buǵan sabyr etpeseń Alla budan da aýyr qaıǵy beredi?» dep endi qal­ǵanynyń tileýin tiletip, qaı­ǵyly kóńilin emdeı­di. Buǵan elge belgili tulǵalar arasynda bol­ǵan kóńil aıtýlardy da mysal etýge bolady.

Aty alty alashqa belgili Ilıa­ Ja­qanovtyń balasy qaı­tys bolǵan­­da belgili jýrnalıst Anar Tóleý­hanqyzynyń anasy Kúlánda apa: «Alla taǵala: «Pendeme kótersin dep júk artamyn, kóterse kó­ńilin aǵartamyn, kótermese taǵy artamyn» deıdi eken. Halqymyz «Qaıǵyny nar kóterer, aqyly bar kóterer» , depti ta­ǵy da. Bas­qa túsken aýyrtpalyqty synbaı kótere bilý de parasattylyq, sa­byrlylyq, Jaratqanǵa nege bulaı ettiń deı almaısyń», dep kóńil aıtqan eken. Ardaqty ananyń kóńil aıtýyn jan jú­re­gimen qabyldaǵan Ilıa aǵa­myz kóńiline toqtaý bolǵan bul sózderdi keıin qaıtalaı aıt­qyzyp jazyp alǵan eken.

Al, arǵymaqtaı atylyp turǵan Saǵıy dúnıeden ótken alashtyń ardaqtysy Asanáli Áshimovtyń jalǵannan qalǵan kóńilin taǵy da sol jaqsylar burynǵydan qalǵan «bul seniń ǵana qaıǵyń emes» degen tásilmen emdegenin de estip edik. «Úkiligen úmiti Ábishi qaıtys bolǵanyn estigen Abaı úıde otyra almaı, Aqshoqynyń basyna shyǵyp ketipti. Qaıǵy janyn jegideı jep, jer-kókke syımaı kúńirengen Abaıdyń qasyna eldiń ne bir jaqsy-jaısańy kelip kóńil aıtsa da, únsiz melshıgen qalpy tóbeden túspeı otyryp alypty. Bir kezde qasyna Qııasbaı kelipti: - Abaı aǵa! El Ábish degen aqyldy balasynan aıyrylyp qaldy. Elge kóńil aıtpaısyz ba? – depti. Sonda Abaı tańyrqaǵan beınede basyn shaıqap: - Qazaqtyń qara tiline sendeı sheshendi kórsem, buıyrmasyn! – dep kóz jasyn tıyp, Qııasbaıdy ózi qoltyqtap, aýylǵa qaraı bettegen eken». Abaıdaı alyptyń taǵdyryndaǵy bul áńgime de biraz jurttyń aýzynda qulaǵynda. Asanálideı aýyr qaıǵy basqan azamat erge áıgili sóz zergeri Zeınolla Qabdolov Qııasbaıdyń osy sózin mysaldap kóńil aıtyp, eńsesin kótertken desedi.

Keshegi Bazar, Nazarynan aıy­­rylyp: «Omyraýymnan úzi­lip tústi eki túıme-aı, oı dúnıe-aı» dep zarlanyp otyr­ǵan Ke­nenge atynyń jalyn qushyp eńirenip kelip kóńilqos aıtqan qyrǵyzdyń bir­týar aqyny Os­pan­quldyń joqtaý jyry bilgen janǵa eki adamnyń ǵana emes, eki birdeı halyqtyń bir-birine degen ystyq kóńiline qoıylǵan máńgilik eskertkish bolyp qaldy emes pe!?.

Sol úrdis úzilmegen eken. Ish­ke qat­qan muzdy eritken, taǵy bir oqıǵa qazaq­tyń Mań­ǵystaýdaı mańǵaz, alyp júrekti aıaý­lysy Ábish Kekilbaıdyń ba­lasy Áýlet qaıtys bolýyna baılanysty bolǵan eken. Áı­gili Almas Almatov jyraý ar­ǵy aqyn, jyrshy-jyraýlardan qalǵan úlgimen abyz Ábishke arnap kóńilqos aıtypty.

«Almas aǵa kóńilqosyn jaz­ǵannan keıin maǵan kórsetip, «mu­ny sen aı­tasyń» dedi», deıdi jyr­shy Amandyq Kó­mekov. «Aıtyp kórdim, Ábish aǵaǵa arnal­ǵan sóz bizdiń júrekti qa­laı qozǵamasyn, kóńildi bosatty. Almas aǵa: «birden jetip bar­maımyz, jónin taýyp josynmen kele jatqanymyzdy aı­týymyz kerek» dep, Ábish aǵa­myzdyń jaqyn dosy Saıyn Naz­arbekke habarlas­ty. Ol kisi «kele qalyńdar» dep, aldymen sonda bardyq. Kóńilqos jyrymyz baryn aıttyq. Sodan Saıyn aǵamyzdy aldymyzǵa salyp alyp Ábish aǵanyń shańyraǵyn bet­ke aldyq. Aldynda Saıyn aǵa­myzdan «kóńil aıtyp kelgen adamdarmen amandasqan soń uzaq otyrmaı óz bólmesine kirip ketedi» dep estigenbiz.

Aman-saýlyq aıaqtaǵannan keıin sál únsizdik bastala bergende Almas jyraý sóz bas­tady: – Ardaqty Ábish aǵa, ózińiz biletin sóz ǵoı, «aǵaıyn men aǵaıynnyń arasyn maıyn­ mingen at aıy­rady, oqyl­ma­ǵan báte aıyrady» deıdi eken. Keshikkenimizge aıypty­myz, ol jaıynda sońyra aıta ja­tar­­myz, «qazaly úıdiń bosa­ǵasynda jyl táýligine deıin arystan jatady» deıdi eken burynǵylar, bir kele almaǵan adam ýaqyt ótken saıyn yzbarlanǵan sol arystannyń aıbatynan jas­qanyp sheginshekteı beredi eken. Allanyń dıdarlasýǵa jazǵan kúni búgin eken, Áýlettiń ıma­­­ny salamat bolsyn, dep ty­­nys­tady. Ábish aǵa sózin qa­byl alǵandaı ıshara jasady. Sóıtti de, qazaqy josynmen jón surady. Almas aǵa ózi­niń ata tegin aıtyp edi, Ábish aǵa­myz ári qaraı taratyp ala jó­neldi. Ne dersiz, ekeýi birin-biri qostaı juptap tolyqtyra tarıhtyń biraz qatparlaryn aqtaryp baryp damyldady. Ábish aǵa ashylyp sa­la berdi.

Shaı kelip, jylqy qasy­nas­qandaı jaqyndyq júz bergen ýaqyt­ta Almas aǵamyz: «Ábish aǵa, ózim Syrdan Astanaǵa kelip, jyrshy-termeshiler tárbıelep júrgende «Mańǵystaýdyń jyry qashan Astanaǵa jetedi Almas?» degen bir sózińiz oıym­nan ketpeı qoıdy. Sodan my­­naý Amandyq inińizdi 50-ge kelgen shaǵynda stýdent qylyp, ózi­niń kásibine saı jyrshylyq dıp­lomyn aldyryp, sodan ke­ıin Astanadaǵy Qazaq Ult­tyq óner ýnıversıtetine qyz­met­ke aldyrdyq. «Astanaǵa kel» dep dosyńyz Myrzataı Jol­dasbekov aǵa da aıtqan eken, sóıtip, Amandyq Mańǵys­taýyńyzdy kóterip Astanaǵa keldi. Minekı, osy jumys rettelmeı turyp sizben júzdesýge júzimiz shydamady», dep toq­tap edi, Ábish aǵa rıza bolyp, Klara jeńgemizge: «Klara, Áý­let dúnıeden ótkeli osy úı­de dombyra tartylmap edi, el­diń qos uzany kelip otyr ǵoı, dom­byrany ákelshi» degeni.

Dombyrany alǵan Almas aǵa, ishteı baptanyp otyrsa kerek, bastaı jóneldi. Ábish aǵa uıyp tyńdap otyr. Basyn ızeı, tamsanyp qoıady, bir kezde kózi jasaýrady. Almas aǵa úshinshi jyrdy aıaqtaǵanda Saıyn aǵamyz «Almas inińizdiń Sizge arnaǵan keńil­qosy bar eken. Sony tyń­­­dasańyz», de­di. Bul jyrdy Almas aǵa Mań­­­ǵystaýdyń maqam-sazyna kel­tirip, men oryn­daıtyndaı qy­lyp jazǵan eken, tapsyrma bo­ıynsha men aıttym.

«Assalaýmaǵaleıkým!

Arystan jal aıbatty,

Alashqa sútin azamat!

Adamdyqtyń aq týy,

Jalǵannan jónep ketkenshe,

Qolyńda erler amanat.

Halyqqa «Abyz» oǵlansyz,

Adasqanǵa janǵa jol aıt­qan,

Tileýin tilep salamat», dep bastalatyn Mańǵystaýdyń zarly áýenine ılengen soıqan jyr sozyla shyǵyp, ekpin ala kóterilip baryp:

«Qalyńǵa túsken qusyńdy,

Qanatynan qaıyryp,

Jatsyz ba aǵa azalap?!» dep qaıyryp kelesi sózge ótpekke kezekti dombyraǵa bergen tus­ta Ábish aǵanyń kózinen jas bur­shaqtaı jóneldi.

«Kezekti náýbet kelgende,

Baldan tátti ajal oq,

Omyrtqadan qadalat.

Ýaıym qaqpan qurýly,

Tasty tesken tamshydaı,

Ýyty boıǵa taralat.

«Erge bergen qaıǵyny,

El kóterer» – degen, bar,

Oılańyz aǵa saralap» degende abyz aǵanyń jasy meıirimdi júzin jýyp alyp denesi sol­qyl­daı jylady. Jyrdyń so­ńyn ala:

«Qýanbadym – «týdy» – dep,

Jubanbadym – «óldi» – dep,

Azasyn soıyp qazalap!?» deıtin dúnıeden perzentsiz ót­ken Palýanqul degen kisiniń sózin keltiredi. Qandaı aýyr sóz. Son­daı haldegi Palýanquldyń ózine aqsaqaldardyń aıqan:

Táýbashyl erge bas berem,

Jylaǵan kózge jas berem,

Degendi, Alla – jamaǵat!

Alladan bolsyn panańyz,

Etińiz – barǵa qanaǵat...» degen sózin aıta kelip:

Sol aıtqan sózdi zerlesek,

Áýletten órgen urpaǵyń,

Bolǵaıda aǵa salamat.

Táýbańyz bolsyn taıanysh,

Ul-qyzyń ósken saıańyz,

Kelmesin qaıtyp jamanat.

Duǵadan izde baǵlandy,

Enshisi erdiń sol bolar,

Alladan buıryq – amanat!» dep toqtaǵanda Ábish aǵa teń­selip ketti. Kóz jasyn súrte ornynan turyp Almas aǵany qushaqtady: «Osylaı edi ǵoı, Al­masjan-aý! Osylaı edi ǵoı! Shal­darmen birge ketip edi ǵoı bul dúnıe, joǵalmaı, joǵaltpaı bul dúnıeni qalaı saqtaǵansyń, aınala­ıyn! Osylaı aıtatyn edi ǵoı mápelep» dep Almas aǵany alyp qushaǵyna qaıta-qaıta bas­ty. «Mápelep, aıalap» dep taǵy qaıtalady. Myna jaqta Klara apamyz jylasyn. «Áýlet ólgeli kózinen tamshy jas shyqpap edi, kúıigi ishine túsip ketti me eken dep qorqyp edim, shyqty ǵoı, aınalaıyn, shyqty ǵoı» dep ebil-debili shyǵyp jylap júr, Ábish aǵaǵa oramal ákeldi.

Abyr-sabyr basylyp, et je­linip, shaı iship otyr­ǵa­nymyzda Ábish aǵa shynymen de Áýlet dúnıeden ótkeli kózi­nen jas shyqpaǵanyn ózi aıtty. «Men ózimniń bul jaǵdaıyma qatty tań qaldym. Kıno kór­sem kózimnen jas shyǵyp kete­tin kóńilshek adammyn ǵoı, qa­­laı ekenin túsine almadym. Es­tigende kózimnen jas shyqpa­ǵan kezde «júzin kórgende jylarmyn» dep oılap edim, joq jas shyqpady. Janymnyń jar­tysyndaı aıaýly balama óz qolymmen topyraq salyp jatqanda da jylaı almadym. Mine, qansha ýaqyt ótti, bir tamshy jas shyqpap edi, Qudaıdyń qudiretimen osy búgin sender kelgende bir tolqyp, kózime anda-sanda bir lyq etip jas kelip qalǵandaı bolyp edi...», dedi.

Kózinen jas shyqqannan keıin be jadyrap sala berdi. Tip­ti qýanyp, baladaı máz boldy. Sol otyrǵannan alty saǵat otyrdyq. Keterde bizge shapan jaýyp, esik aldyna deıin shyǵa­ryp saldy. Shyǵaryp sa­lyp turyp taǵy qushaqtady. «Ábe­ke, Almaspen aptasyna bir kezigip turyńyzshy, mundaı kóńildengenińizdi kórmegeli qashan? Tamasha otyrys boldy ǵoı» dep jatyr Saıyn dosy. Mine, qazaqtyń kóńilqos, kóńil aıtýy dástúri Ábish aǵanyń sherin osylaı shyǵaryp, jasyn osylaı tógip edi. Qazirge deıin meniń kórgen sońǵy kóńilqosym osy. Syrtqa shyqqannan keıin til ushyma ózinen-ózi «nardy nar ǵana turǵyzady eken ǵoı» degen sóz keldi. Ol Almas aǵaǵa arnalǵan sózim edi».

Bul áńgimeni jyrshy Aman­dyq aǵa Kómekov osylaı aıtyp edi, bálkim osydan da áserli aı­typ edi...

Minekı, «oı túbinde jatqan sóz sher tolqysa shyǵady» degendeı qanshama ǵasyrlar boıy halyq jasaǵan sara salt, nesheme dáýir tegershiginen ótken dara dástúr teńizdeı tereń Ábish­ti osylaı tolqytypty.

Kezinde Arqada ótken ataq­ty Erden­­niń jalǵyz balasy qaıtys bolǵanda, aıaq jeter jer­degi el túgel kelip, kóńil aıt­sa da basyn kótermeı, sar­tósek bop sarǵaıyp jatyp al­­ǵan oqıǵasyn biraz jurt bi­ledi. Sonda sýyq habar tıgennen keıin Syr boıyndaǵy Dosbol men Shoqaı el arasy shal­ǵaılyqtan jetinshi kúni jetipti. Úıge kirip, kóńil aıtyp, bet sıpaǵan soń arǵy bergini aqtara sabyrǵa shaqyryp Dos­bol sóıleıdi. Erden oǵan da myzǵı qoımaıdy. Sonda Shoqaı daýǵa túser adamdaı qatýlana sharta júgine otyryp:

«Eı, batyr Erden! Basyńdy kóter jerden! Qudaıǵa qudiret­timin dep, Meımanasyń tasyp ketken ekensiń ker­deń?! Myńdy aıdaǵan ákeń Sandybaı da qara jerge engen! Ony myna Sho­qaı kózimen kórgen! Áýlıe bolsań, ákeńdi de, balańdy da alyp qalýǵa áliń qane, kelgen?! Kókti bý kóteredi, júırikti dý kóteredi, ólimdi er kóteredi, aýyrdy nar kóteredi?! Er emes pe ediń talaı quqaıdy kórgen?! Taǵy da aıtamyn basyńdy kóter jerden?! Qunsyz berip, pulsyz aldy, neń bar edi Qudaıǵa bergen?!» depti. Sonda Erden tóse­ginen basyn kóterip: «Ýa, asyp týǵan asyldar! Qaıǵyrsań da qan­shama, óli artynan ólmek joq. Qurdymǵa haıyl ketken soń, eki aınalyp kelmek joq! Kótermesem basymdy, kóńilim óksik qaıaýly! Ardaqtylarym ediń aıaýly, sańlaqtylarym ediń sanaý­ly! Kóńilde qaıǵy, shemen-sher, tóbeleriń kórinbegen soń, kútip jatyr edim, ózderińdeı asyl erlerdi jaraýly!»,  dep, qushaqtasa kórisipti. Sonda ataqty Yqylas qobyzyn kúńi­rentip «Erden» degen kúı shy­­­ǵa­­rypty. Onyń ózi anaý «Aq­saq qulannan» jalǵanǵan jeli­deı bolyp búginge jetti. Osy ­«Erden» kúıi negizinde Jezqazǵan óńirinde jyl sa­ıyn respýblıkalyq dás­túrli qobyzshylardyń baı­qaýy ótip kele jatyr. Sonda q­ara­ńyzshy, Erden bulardy kútip jatyr ǵoı, ara joldyń alystyǵynan aptadan keıin kelgen kúnde de kóńilindegi nazy aıtylyp jatqan joq pa?!.

Mine, bir-biriniń qaıaýly kó­ńil­­­derine asyl sózben dem berip, júz kórisip, júrek jylytysyp, qaıǵysyn bólisip, aldamshy dúnıeniń arzan kúl­kisine aldanbaı bul fánı jal­ǵanda adam kó­ńi­linen qundy nár­seniń joq ekenin dáleldep ketken asyl­­dar úlgisi. Bul – salt, bul – dástúr. Bizdiń aı­­typ otyrǵanymyz sonyń mysalda­ry ǵana. Bul kúnde ne­bir kóńil­jaqyn, qaıǵyńa ortaq­tasýy tıis degen adamdarymyz qarǵa adym jer­de turyp bet kórýge, júz­be júz kóńil aıtýǵa barmaı áleý­mettik jelide otyryp «ımany salamat bolsyn» dep pikir jazǵan myń san beıtanys adamdardyń arasyna sińip joǵalyp jatqan joq pa?!. Torqaly toı, topyraqty ólimde kerek­ deıtin aǵaıynnyń arasyn jalǵap, azamattyń qaıǵyly kóńilin emdep jazatyn kózge kórinbes qansha jeli úzildi bul kúnde, qanshama sóz joǵaldy. Qaıran qazaqtyń dara bolmysy sol qolǵa bilinbes, kózge kórinbes názik te qýatty osyndaı júzdegen jelilermen jotalanyp turǵan eken-aý...

Ularbek NURǴALYMULY,

«Egemen Qazaqstan»

Uqsas maqala:

Qaıǵynyń emi: estirtý nemese «altyn kimdiki bolady?»