Elge qyzmet qylýdyń qıyndyǵy óz aldyna, ózine jasalynyp jatqan jaqsylyqtardyń jolyna kóldeneń turyp alatyn qyrsyqtardan aınalyp ótýdiń mashaqaty da ońaı emes ekeni tarıhtan belgili. Osy oraıda alash ardaqtysy Smaǵul Sádýaqasulynyń «Eńbekshil qazaq» gazetiniń 1924 jylǵy №180 sanynda jarııalanǵan «Shyraqtarym-aý, bularyń tipti uıat qoı!» atty maqalasyn usynyp otyrmyz.
Baıqan, Ǵ.Sultanuly, Z.Qalıuly degen úsh jigit meniń 28-shi fevralda polıgraf kýrsynda sóılegen sózime «Eńbekshil qazaqtyń» 179-nómirinde qarsylyǵyn jazyp otyr. Men bul leksııamda qazaq jastarynyń baıaǵy patsha zamanynda bolǵan jasyryn uıymdary týraly sóıledim. Kóbinese ózim ishinde bolǵan Ombydaǵy «Birlik» uıymyn aıttym.
Úsh jigittiń sózderi qanshama dáleldi ekendigin mynadan bilýge bolady: Baıqan, Ǵ.Sultanuly degender meniń leksııamda tipti bolmaǵan (men muny polıgraf shákirtterinen surastyryp bilip otyrmyn). Sońynda bul ekeýi kórmegeni týraly «syn» aıtyp, estimegeni týraly narazylyq bildirip otyr. Mundaıdy qazaq tilinde ótirik kýálik deıdi. Men ótirigi úshin eshkimdi sotqa tartýdan aýlaqpyn. Jalǵyz-aq aıtatyn sózim: shyraqtarym, bularyń tym uıat. Menen uıalýǵa betteriń qyzarmasa da, ujdandaryńnyń aldynda qyzaryńdar (árıne egerde ol ujdan bar bolsa).
Al endi úshinshi jigitke keleıik. Qalı joldas umytpasam meniń leksııamnyń artynan bylaı degen syqyldy edi: «Siz, Smaǵul joldas, Bókeıdegi jastar uıymy týraly az aıttyńyz. «Jastarǵa jańa jol» degen ózińizdiń kitapshańyzda da Bókeıdiń uıymdaryn jazyp edińiz. Onyń bárin munda sóılemedińiz», dedi.
«Meniń leksııam kóbinese patsha zamanyndaǵy uıymdar týraly. Bókeıdegi uıymdardyń kóbi tóńkeristen keıin týdy. Ony óz ornynda aıtyp kettim. Sondyqtan bul jerde alalaǵan eshnárse joq», dedim men.
Sonymen sóz bitti. Qalıuly gazette jazǵannyń júzden birin májiliste aıtqan joq. Bul «pikirler» bul jigittiń basyna leksııanyń artynan qaıdan kelip túskenin men bile almadym. Osy sózben meniń jaýabymdy bitti dep esepter edim, biraq bir máselede kúdik qalyp barady.
Qalıuly jazady: «О́zgeristen buryn tóńkeristiń durys soqpaǵyna túsip, uıymdasqan qazaq jasyn estigenimiz joq. Bolǵan bolsa, Smaǵuldyń ózi aıtar. Biren-saran 1905 jylǵy ereýilde birge qatysqan Bókeı eliniń Meńdeshuly, Zalıuly sııaqty adamdary bolsa, bolǵan-dy», – deıdi.
Qysty kúni orys gazetiniń betinde Bókeıdiń bir azamaty «Qazaq halqyn súıý jalǵyz seniń enshińe tıgen joq, bizdiń de oǵan quqyǵymyz bar» dep maǵan ókpelep edi. Jýyrda Bókeıdiń bir jigiti: «Sen qazaqty nege súıesiń?», dep meni kinálady.
Endi Bókeıdiń myna úsh jigiti: «Sen jalpy Qazaqstannyń ishinde Bókeıdi ǵana nege maqtamaısyń», dep ursyp otyr.
Baıaǵyda Sháımerden Áljanov marqum aıtýshy edi «Janym-aý, bul qazaqqa qaıtsek jaǵamyz?» dep. Sol syqyldy «Janym-aý, bul Bókeıge qaıtsek jaǵamyz? Eki-úsh jigittiń qyrsyǵynan barlyq Bókeıdi ókpeletip alar ma ekenbiz?»
Qaljyń óz aldyna. Qalı joldastyń joǵarydaǵy sózine jaýap bereıik. Qalı joldas syqyldylar óz kózin qaptaǵan sheldi sylyp tastasa, Bókeıden alysyraq ta jerdi kórer edi. «Demeýkók» degen át-shýge minýdiń ornyna, adam syqyldy, jańa óspirim eńbekshil jastarǵa laıyq jolmen durystap Qazaqstanmen tanyssa, onda ol Bókeıden basqa jerde de birdeme istelgenin biler edi. Buryn eshnárseni esitpese, endi estigenin durystap uǵý kerek edi. Sodan keıin tarıhqa kirisý kerek edi. Biraq munyń biri joq. Meniń oıymsha, joldas Meńdeshuly hám Zalıuly mundaı tarıhshylardyń eńbegine asa rıza bola qoıar ma eken? Iá, Qalıuly ras aıtty: «1905 jyldan beri biren-saran kele jatqan jalǵyz biz-aqpyz» dep aıta qoımas-aý», – deımin. Osy kúni bizde tarıh týraly jazylǵan kitap joq. Onyń ber jaǵynda Qazaqstanda tóńkeris qozǵalysy týraly jazylǵan tolyq kitap joq. Sondyqtan jalpy Qazaqstannyń ótkendegi jaıyn úırený óte qıyn. Túbinde mundaı kitaptar bizde jazylýy tıisti hám jazylady da. Biraq bul is bir kúnniń jumysy emes, kóp kúnder, kóp aılardyń jumysy. Oǵan deıin bizdiń tarıh hárkimniń sóılegeninen quralady. Sóılegen kisi, árıne óziniń jaqsyraq biletin jerin kóbirek aıtady. Bul úshin aıyptaý úlken adasqandyq.
Bókeı gúbirnesiniń kitap bolyp jazylǵan tarıhy bolsa, men ony kóre, bile tura aıtpaı ketsem, onda árıne, kinálaýǵa bolady. Al endi onyń bári joq bolsa, men leksııamda bilgenimdi ǵana aıtsam, meniń qasymda Bókeı týraly menen jaqsy biletin kisi otyrsa, ol maǵan qosymsha qylyp nege baıandama jasamaıdy. О́z aldyna sol týraly jeke nege leksııa oqymaıdy. Qazaqstannyń basqa jeriniń jigitteri Bókeıdi menen artyq biletinine Qalılardyń kózi jete me? Kózi jetpese, jalǵyz Sádýaqastyń balasy ǵana nege kináli? Joq, bolmasa «tarıhshylardyń» qalamy meniń leksııam bolǵanda ǵana jazýǵa shamasy kele me?
Bul suraýlardy ári qaraı soza berse, qyzyq áńgime bolar edi. Biraq sózdiń shyny kerek, ózim uıalyp otyrmyn.
Smaǵul Sádýaqasuly
Daıyndaǵan Ularbek NURǴALYMULY, «Egemen Qazaqstan»