Polıak jerinde qaza tapqan jaýyngerler týraly ne bilemiz?

Jalpy, Polsha sońǵy jahandyq soǵystan eń aýyr zardap shekken memleketterdiń biri. Sondyqtan bolar soǵys qurbandary jerlengen zırattardy eldiń tutas aýmaǵynan kezdestirýge bolady. Olardyń úlken bir bóligin Polshany azat etý jolynda kóz jumǵan jáne nemis tutqynynda qaza tapqan Keńes jaýyngerleriniń beıit­teri quraıdy. Sum soǵystyń aıaq­tal­ǵanyna bıyl 73 jyl tolyp, odan beri eki býyn ósip jetilse de zul­mattyń salǵan aýyr jarasy áli jazyl­ǵan joq. Sondyqtan da búgingi ma­qa­la­­­nyń aıasy múmkin bolarlyq negiz­de polıak jerinde qaza tapqan jaýyn­ger­ler­diń taǵdyryna, olardy izdestirýdiń búgingi jaı-kúıi men amaldaryna arnalmaq.  

1943 jyl Keńes-German soǵysynyń taǵ­d­yrsheshti shaǵy bolǵandyǵy belgili. Atal­ǵan ýaqyttan bastap strategııalyq ba­sym­dyqty óz qolyna alǵan Keńes Oda­ǵy barlyq baǵyttarda jaýdy ba­tysqa qaraı tyqsyra bastaǵan-dy. 1944 jyl­­dyń jazynda Keńes Odaǵy­nyń aýmaǵy bas­qynshylardan túgeldeı tazar­­tyl­yp, áskerı mashyǵy babyna kelip, urystarda ábden ysylǵan Keńes áskerleri Eýropa elderin azat etýdi bastaıdy. 

1943 jyldyń maýsym-tamyz aılarynda júrgizilgen «Bagratıon» opera­sııasynyń barysynda Lıtva men Bela­rýs, sonymen qatar Polshanyń shy­ǵys aýmaqtary azat etildi. Polıak jer­leri úshin bolǵan urystar asa keski­lesken ári qantógisti sıpatymen este qaldy. Keńes jaýyngerlerine nemis áskerleriniń qýat­ty bekinis, qorǵanys shepterin buzyp ótýge týra keldi. Jaý áskerleriniń bar­ǵan saıyn óz shekaralaryna jaqyndap ke­le jatqanyn túsin­gen nemis áskerı bas­shylyǵy baryn salyp qarsylasyp baqty. Deı tur­ǵanmen, qozǵalys barysy aıtar­lyqtaı baıaýlaǵanymen, óte úlken adam shyǵynyna qaramastan Keńes áskerleri shabýyldaýyn toqtatpady.

1945 jyldyń qańtar-aqpan aılarynda Keńes áskerı basshylyǵy kezekti «Vısla-Oder» shabýyl operasııa­sy­nyń barysynda Polshany túgeldeı der­lik jaýdan azat etti. Atalǵan qos ózen ara­lyǵynda jeti qorǵanys shebin salyp, keskilesken qarsylyq bil­dir­gen ne­mis áskerleriniń bir bóligi joıylyp, qalǵan bóligi polıak jer­lerinen tyq­syrylyp shyǵaryldy. Tek Poznan, sonymen qatar soǵysqa deıin nemister ıeliginde bolǵan Vroslav (nemisshe Breslaý) qalalary mańa­ıyn­daǵy jaý áskerlerin túgeldeı joıý múmkin bolmady. Onyń sebebi, batys nemis jerleri arqyly Germanııa astana­syna odaqtastar áskerleriniń jaqyndaı túsýine baılanys­ty Keńes ásker­lerine shuǵyl Berlındi alý buıryǵy berilgen-di. Nátıjesinde, 1945 jyldyń sáýir-mamyr aılarynda «Berlın» operasııasy júzege asyrylyp, Germanııanyń sózsiz berilgendigi tarıhtan belgili. Germanııa astanasy alynǵan sátte de Vroslav mańyndaǵy jaýdyń qarsylasýy toqtalǵan joq-tyn. Tek araǵa birneshe kún salyp qana qazirgi ońtústik-batys Polshadaǵy nemisterdiń kúshteri birjola joıyldy. 

Biraq polıak jerleri úshin bol­ǵan shaıqastardyń nátıjelerine toqta­lar bolsaq, jeńiske orasan adam re­sýrs­tarynyń shyǵynymen qol jetkizil­gendigine kóz jetkizemiz. 

Polshany azat etý jolyndaǵy keńes­tik soǵys qurbandarynyń arasy­nan qanshasy qazaqstandyq bolǵan­dy­ǵyn bú­gingi kúni dál anyqtaý óte qıyn. Olar­dyń sany proporsııalyq turǵydan alǵanda birneshe ondaǵan myń adamdy quraýy múmkin. Bir anyǵy, qazirgi Polsha aýmaǵynda qazaqstandyq 25 Keńes Odaǵynyń Batyry erlikpen qaza tapqan eken. О́mirbaıandaryn zerttep, zerdeleý arqyly olardyń jarty­synyń jıyrmaǵa jańa tolǵan órimdeı jastar bolǵandyǵyna kóz jetkizemiz. 

Olardan ózge ultymyzdan shyqqan al­ǵashqy general – Sabyr Omaruly Raqymov ta polıak jerleri úshin bolǵan shaıqasta, dálirek aıtar bolsaq, búgingi Gdansk (nemisshe Dansıg) úshin urysta qaza tapqandyǵy tarıhtan belgili.

О́kinishke qaraı, Polshada dúnıe sal­ǵan Keńes jaýyngerleriniń kópshi­liginiń ómiri joǵaryda aıtylǵandaı negizde qattalmaǵan. Statıstıkalyq aqparat kózderine súıener bolsaq, tikeleı soǵys qımyldary barysynda dúnıe salǵandar el aýmaǵynda qaıtys bolǵan burynǵy Keńes azamattarynyń tek bir bóligi ǵana. 

Muraǵattar ashylyp, qupııalar jarııa bolǵan qazirgi ýaqytta sol soǵys jyl­dary Polsha aýmaǵynda qaza tap­qan Keńes azamattarynyń basym bóli­gin konsentrasııalyq lagerlerde qaı­tys bolǵandar quraǵandyǵyna kóz jet­kizemiz. Resmı málimetterge sáıkes EDS jyldary el aýmaǵyndaǵy konslagerlerde shamamen 1,2 mln Keńes azamat­tary kóz jumǵan. Atalǵandardyń 800 myńnan astamy áskerı tutqyndar bolsa, qalǵan bóligi qarapaıym azamattar. 

Gıtlerlik Germanııanyń soǵys jyl­­­­­­dary polıak jerlerinde tutas kon­sentrasııalyq lagerler júıesin ja­sap, mıllıondaǵan jannyń ómiri qıyl­ǵandyǵy belgili. Polsha aýmaǵyn­daǵy lagerler júıesin qurý 1940 jyldan bastalǵan. Bir bóligi jumysyn Keńes áskerleri el aýmaǵyna engen 1944 jyly toqtatqan bolsa, jekelegenderi 1945 jylǵa deıin qyzmetin jalǵastyra bergen-di. Lagerler júıesine Keńes áskerleri, jalpy KSRO azamat­tary 1941 jyldyń maýsym aıynyń sońy­nan bastap ákeline bastaǵan. Gıtler jendetteri josparly túr­de joıýdy júzege asyrǵan evreı ultyn ne­gizge almaǵannyń ózinde, lagerlerdegi keńestik áskerı tutqyndardyń jaǵdaıy adam tózgisiz bolatyn. 

Mysaly, 1941 jyldyń qazan aıynda Osvensımge (Ońtústik Polshada, Krakov qalasynan 60 shaqyrym qashyqtyqta) 10 myń shamasynda Keńes tutqyndary ákelingen. Lagerlerdegi ashtyq pen kúr­deli sanıtarlyq ahýal­ǵa baılanys­ty olardyń arasynda ólim deńgeıi óte joǵary bolǵan. Nátıjesinde, bes aıdan soń atalǵan toptan nebári birneshe júzdegen tutqyn ǵana tiri qalǵan. 

Kúrdeli jaǵdaı Stalag 344 Lams­dorf lagerinde de oryn alǵan. Pol­sha­­­­nyń qazirgi Opole voevodstva­syn­­daǵy Lambınovıse eldi mekeni ma­ńyn­daǵy shaǵyn aýmaqta jalpy sany 42 000 Keńes tutqyny aty-jón­deri belgisiz jaǵdaıda baýyrlastar zıra­tynda jerlengen. Ondaǵy mýzeı qyz­met­kerlerimen suhbattasý jáne máli­metter qorymen tanysý bary­synda keńestik tutqyndarǵa qaty­nas­­tyń óte tómen ári ásire dóreki bol­­ǵan­­dy­ǵyna kóz jetkizemiz. Mýzeı qyz­met­ker­leri­niń pikirinshe, mundaı qaty­nasqa birinshiden, adamdy shyǵý te­g­ine qaraı alalaǵan fashıstik ıdeolo­gııa sebepker bolsa, ekinshiden, KSRO-nyń 1929 jylǵy «Áskerı tut­qyndar týraly Jeneva konvensııa­syna» qosylmaýy formaldy negizde bolsa da yqpal etken. Lagerde Keńes jaýyngerlerimen qatar aǵylshyn, fransýz tutqyndary da bolǵan. Biraq atalǵan tutqyndar tobyna jasal­ǵan jaǵdaı áldeqaıda jaqsy sıpatymen erekshelengendikten, tıisinshe ólim-jitim deńgeıi de tómen bolǵan. Jáne olardyń barlyǵy derlik tirkeýge aly­nyp, qajetti jazbalary júr­gizi­lip otyrǵan. Al Keńes jaýyn­ger­­lerin tirkeý jumystary júıeli júr­gi­zilmegen, keı jaǵdaıda múl­de at­qa­­rylmaǵan. Sondyqtan búgingi kúni Lam­bınovısedegi baýyrlas­tar zıratynda jer­lengen jaýyngerlerdiń aty-jónderi negizinen kúni búginge deıin beımálim kúıi qalyp otyr. Mundaı mysaldar, árıne kóp­tep sanalady. 

Jalpy alǵanda, Polsha aýmaǵynda dúnıe salǵan Keńes jaýyngerleriniń, áskerı tutqyndary men qarapaıym aza­mattarynyń 648 jerleý oryndary tir­kelgen. 

Sonymen qatar búginde Polsha Res­pýblıkasynyń aýmaǵynda Keńes jaýyngerlerine arnalǵan 561 eskert­kish oryndary bar. Olardyń 415-i es­kertkishter, 77-si dańq eskert­kishteri (obelıskter), 46-sy eskertkish taq­ta­shalar bolsa, qalǵan 23-in túrli úlgidegi ás­kerı tehnıkalar quraıdy. Aıta keteıik, atalǵan oryndardyń kúti­mi jaqsy, tazalyq saqtalǵan. Nysan­dar Polshanyń jergilikti atqarýshy or­gan­darynyń quzyrynda bol­ǵan­dyq­­tan, tıisinshe bılik ókil­deriniń bul ba­ǵyt­taǵy tııanaq­ty jumy­syn atap ótý­ge tıispiz. Sóz bolyp otyr­ǵan jer­leý oryndarynyń, eskertkish­ter­­diń kúti­mi boıynsha kórshiles Reseı Federa­sııa­synyń elshiligi tarapynan da edáýir ju­mystar atqarylýda. 

Búgingi kúni halqymyzǵa úlken zar­dabyn ala kelgen soǵystyń aıaqtal­ǵa­nyna 73 jyldyń júzi bolsa da polıak jer­lerinde baqılyq bolǵan jaýyn­gerlerdi izdestirý jumys­tary bir sátke de toqtalmaǵan eken. Izdestirý, ásirese HH ǵ. 50-80-shi jyl­dar aralyǵynda bel­sendi júrgen. Ol óz kezeginde marqum bol­ǵandardyń jaqyn týystarynyń, baýyr­larynyń jáne jarlarynyń kózi tiri bolýymen túsindirilse kerek. Al ótken júz jyl­dyqtyń 80-shi jyldary sońynda oryn alǵan áleýmettik-ekono­mıkalyq máseleler, burynǵy Var­shava sharty uıymynyń, KSRO-nyń ydyraýy, Polshanyń Eýropa mem­leketterimen tereń ıntegrasııa­lanýy iz­deý jumystaryn birshama saıabyr­latqandyǵy anyq. 

Elimizdiń táýelsizdik alyp, Polsha memleketimen dıplomatııalyq baılanys ornatýy, qos memlekettiń elshi­likteriniń ashylýy ekijaqty qaty­nastarǵa bastaý boldy. Qazirgi ýaqy­t­ta aqparattyq resýrs­tardyń, áleýmettik jelilerdiń qa­rysh­taı damýy izdeý jumystaryna tyń serpin bergendigin aıtyp ótýge tıispiz. Var­shavada ornalasqan Qazaq­stan Res­pýb­lıkasy elshiligi qyzmetker­leriniń derekterine qaraǵanda, dıplo­matııalyq ókildigimiz ashylǵan 2000 jyldan beri soǵysta qaza tapqan týystaryn izdegen otan­dastarymyzdan júzdegen hattar kelip túsken. Nátıjesinde, kóptegen aza­mattarymyz óz týystarynyń jerlengen oryndaryn anyqtap, basyna eskertkish taqtasha ornatyp, elden ala kelgen to­pyraqtaryn salǵan. Búgin­gi kúni bul úr­distiń elshiliktiń Kon­sýl­dyq qyz­metiniń ne­gizgi jumys baǵyt­tary­­nyń biri ekendigin aıta ketýge tıispiz.

Elimizdiń Polshadaǵy konsýly Baqyt­jan Bólegenovtiń aıtýynsha, Kon­sýldyq qyzmet týystaryn izdeý boıynsha elimizdiń azamattarynan kelip túsken suraý hattardy mem­lekettiń quzyrly mekemelerine joldap, kómek kórsetedi. 

Mekemeniń bólimsheleri eldiń bar­lyq ákimshilik qurylymdarynda bar, bas keńsesi Varshavada ornalasqan. So­ǵys­­ta qaza tapqandardy izdestirýmen  Aq­­pa­­rat jáne izdestirý bıýrosy (Biuro Informacji i Poszukiwań) aınalysa­dy. Me­­­ke­­me­niń resmı saıty: http://www.pck.pl

Polıak Qyzyl Kresi Ekinshi dúnıe­júzilik soǵys aıaqtalǵannan beri ınemen qudyq qazǵandaı óte kúrdeli ári kóp qatparly jumysty atqarýda. 1945 jyldan beri PQK habar-osharsyz ketken 650 myń jannyń taǵdyryn anyqtap, 220 myńnan astam anyqtama bergen. 

Memleketimizdiń Varshavadaǵy el­shi­ligi ákesiniń, atasynyń, babasynyń taǵdyry boıynsha úkili úmitpen júgin­gen el azamattaryna kómek qolyn sozyp, Polshanyń arnaıy quzyrly me­kemeler arasynda kópir mindetin atqa­rýda. Qazirgi ýaqytta elshiliktiń tikeleı muryndyq bolýymen birqatar qazaqstandyq jaýyngerlerdiń jerlengen oryndaryna olardyń aty-jónderi kór­setilgen taqtashalar ornatylǵan. Sonymen qatar elshilik tarapynan so­ǵys jyldary Polshada qaza tapqan jer­les­terimiz týraly arnaıy derek bazasy túzilýde. Osylaısha, jyl sanap soǵys zulmatynyń aqtańdaq betteri joıylýda. 

Halqymyzda «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degen ataly sóz bar. Sondyqtan atqarylyp jatqan jumys­tar, sóz joq, saýapty is, keleshek býyn, Otan úshin ot keshken atalarymyzdyń aldyndaǵy búgingi urpaqtyń mindeti! 

Jandos ÁÝELBEKULY, arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin

Polsha Respýblıkasy, Varshava qalasy