«Qazaqstannyń tarıhı-mádenı murasy:zertteý,túsindirý jáne máseleri» taqyrybynda ótken dástúrli «Orazbaev oqýlary» halyqaralyq ǵylymı-ádistemelik konferensııasy tabyspen aıaqtaldy. Bul sharany Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń Arheologııa,etnologııa jáne mýzeologııa kafedrasy, Memlekettik Ortalyq mýzeıi men «Tańbaly»tarıhı-mádenı qoryq mýzeıi birlesip uıymdastyrdy.
Belgili arheolog, tarıhshy Ábdimanap Medeýuly Orazbaev óziniń elý jylǵa jýyq ǵylymı shyǵarmashylyǵynda elimizdiń Ortalyq, Soltústik, Shyǵys jáne Ońtústik óńirlerinde qola dáýiriniń kóptegen qorymdary men iri jeti qonysynda zertteý jumystaryn júrgizdi. Ǵylymı jumystarynyń basym bóligi qola dáýirine arnalǵan ǵalymnyń ómirden mansuq etken maqsaty da, baqyty da tarıhtyń osy kezeńderimen tikeleı qatysty boldy. Bul da ǵalymnyń basty muraty sanalatyn jetistigi, óz mamandyǵyna degen shyn súıispenshiligi bola alady.
Tanymal tarıhshy Ábdimanap Medeýulynyń óz mamandyǵyna shyn berilgendigin jáne qola dáýirin zertteýdi janyna jaqyn kórgendigin jeke muraǵatynda saqtaýly tómendegi qoljazbalarynan da kóre alamyz: «Arheologııalyq qazba jumystary qazirgi arheologııalyq ǵylymnyń talaptaryna saı joǵary ǵylymı deńgeıde júrgizilip jatyr. Muny men arheolog jumysyndaǵy basty talap dep esepteımin. Durys qazyp ashylǵan men ǵylymı turǵydan durys belgilengen materıaldar jarııalanýǵa men kez-kelgen mamandardyń ǵylymı aınalymyna engizýge de bolady. Sondaı derekter qazba jumystaryn júrgizgen adamǵa men ǵylymı eńbekti jazatyn adamǵa da derekkózder retinde paıdaly bolady. Sonyń bári de mamannyń (arheologtyń) biliktiligi bolyp esepteledi. Eger arheologııalyq qazba jumystaryn maman emes júrgizse, onda kóptegen materıaldar men teńdesi joq eskertkishter joıylyp kete alady. Sondyqtan men josparly qazba jumystaryn júrgizgende, «Qola dáýirinde búkil Qazaqstan» atty kólemdi taqyryp boıynsha zertteýler júrgizdim» «Epoha bronzy vsego Kazahstana» [Orazbaev Á.M., Almaty qalalyq Memlekettik Ortalyq muraǵaty. Á.M. Orazbaevtyń jeke qory. № 282 qor, № 14 is, 1-3 bb].
Qaı adamnyń bolsyn mamandyǵyndaǵy máńgilikke murat etip alar isindegi túıindi sáti jas shaǵynan bastalary anyq. Ol qazba jumystaryn qazý ádisterin tolyqtaı saqtap, óte taza qazýdy ustazy M. P. Grıaznovtan qabyldap, shákirtterine kóp jylǵy tájirıbesi negizinde tolyqtyryp berip keldi. Ábdimanap Medeýulyn kózi kórgen shákirtteri qazba jumystarynda sýret salý, foto sýretke túsirý kezinde óte qatal bolatynyn, tipti bir tasty qozǵap almaýdy qadaǵalaıtynyn eske alady [Tóleýbaev Á.T., 1998]. Ǵalymnyń Qazaqstan jerin mekendegen qola dáýiri adamdary men olardyń zańdy urpaqtary ejelgi kóshpeliler tarıhyna úlken úles qosqan tulǵa retinde qaraǵanymyzben, alaıda ustazymyzdyń arheologııalyq zertteýleriniń áli de baıybyna tolyqtaı jetip ańdamaǵan tustarymyz barshylyq. О́miriniń sońǵy jyldary arheologııalyq ekspedısııada júrgende qola dáýiriniń jerleý oryndaryndaǵy kezdesetin tas jáshikter men erte temir dáýirine jatatyn qulajorǵalyqtardyń qabirlerindegi tas jáshikter arasynda mádenı sabaqtastyq, genetıkalyq jalǵastyq baryn únemi aıtyp otyratyn.
Ustazymyzdyń taǵy bir erekshe qasıetteriniń biri — erte temir dáýiriniń qorǵandaryn qazyp jatsaq ta, mindetti túrde sol mańnan ózine alabóten jaqyn qola dáýiri eskertkishterin taýyp, zerttegende ǵana kóńili tynyshtanatyn [Omarov Ǵ.Q., 2010]. Ábdimanap Medeýuly zertteýleriniń negizgi baǵytyna aınalǵan qola dáýirin qoǵamda bolǵan iri ózgerister men sharýashylyq jáne mádenı sekirister kezeńi dep ereksheleýge bolady. Tarıhı kezeńder ishinde b. z. d. ekinshi myńjyldyqtaǵy qola dáýiri taıpalarynyń eń bir tirshilik etýdegi qolaıly ortasyna aınalǵan Eýrazııa keńistiginiń, sonyń ishinde Qazaqstan dalalarynyń mańyzdy ólke bolǵandyǵy arheologııalyq zertteýler boıynsha bizge tanys. Keń jazyqty, qyratty, dalaly bolyp keletin Qazaqstan jerinde metall óndirisiniń damýyna áserin tıgizgen kóp ken oryndarynyń__bolýynyń ózi qola dáýiri qoǵamynyń basty sıpattarynyń biri boldy. Sonymen birge qola dáýiriniń negizgi sharýashylyqtarynyń biri otyryqshy baqtashylyq pen sýarmaly eginshiliktiń damýy qola dáýiri taıpalarynyń tirshiligine qarqyn berdi. Tabıǵı qolaıly ortada udaıy damý ústinde bolǵan qola dáýiriniń kóne turǵyndary b. z. d. birinshi myńjyldyqtyń basyna qaraı mal sanynyń ósýine baılanysty jáne metall óndirisiniń damýy dárejesinde jáne Batys Sibir, Orta Azııa sııaqty aımaqtarmen saıası, ekonomıkalyq baılanystar ornatý arqasynda iri taıpa birlestikteri odaǵyna aınaldy. Buǵan dálel retinde sońǵy qola dáýiriniń Beǵazy-Dándibaı sııaqty jerleý tas mazarlary men birge Alat I, II, III eskertkishteri jáne Kent qonysynyń arheologııalyq derekterin keltirýge bolady [Varfolomeev V. V., 2003]. Alǵashqy qoǵam tarıhynyń sońǵy belesi sanalatyn tarıhymyzdyń úlken bir kezeńin alyp jatqan qola dáýiri óziniń hronologııalyq ýaqytymen birge, ǵylymı turǵydan zerttelý deńgeıi jaǵynan da bir ǵasyrdan asatyn tarıhnamasy bar. Qola dáýiri basqa tarıhı kezeńderge qaraǵanda kóbirek zerttelgenimen, atalmysh dáýirdegi tarıhı problemalardyń kópshiligi sheshile qoıǵan joq. Neǵurlym qola dáýirine tán eskertkishter kóbirek zerttelgen saıyn, bul tarıhı mádenı kezeńge qatysty san alýan máseleler legi de ulǵaıa bastaıtyny tarıhı shyndyq bolyp otyr. Munyń ózi bir shetinen otandyq arheologııa ǵylymynyń damýyn da kórsetedi [Qurmanqulov J.Q., Baıǵonaqov D. S., 2008].
Qazaqstan jeriniń qola dáýiri tereń zerttelgen aımaqtar sanalatyn Ortalyq jáne Soltústik Qazaqstan jerlerindegi Á.H. Marǵulan bastaǵan ǵalymdarymyzdyń maqsatty túrde júrgizilgen zertteýleri úlken mańyzǵa ıe. Sol zertteýlerdiń bastamasy retinde qola dáýirine óz kezeńdemelerin jasaǵan qazaq arheologııasynyń alǵashqy qarlyǵashtary K. A. Aqyshev (1953), Á.M. Orazbaevtar (1958) edi. Qazaqstan jerindegi kezeńdeme isin K. A. Aqyshev, Á.M. Orazbaevtar tarapynan jasalǵan úlgileri sol ýaqyttaǵy ǵylymı aınalymda ústemdik qurǵan K. V. Salnıkovtyń kezeńdemesi negizinde jasaldy degenmen de, ózindik ustanǵan baǵyty, baǵdary bar edi. Olar úsh kezeńnen turatyndyǵy men ataýlarynyń birkelkiligin saqtaǵanmen jergilikti mádenıetterdiń ózindik erekshelikterin jáne uqsastyǵynyń ara-jigin ajyrata otyryp, óz kezeńdemelerin usyndy.
Konferensııa kezinde «Tańbaly»memlekettik qoryq-mýzeıinde dalalyq semınarǵa jalǵasty.Ǵalymnyń atqarǵan eren eńbekteri aıtyldy. Arheologtyń qazba jumystary áńgime arqaýyna aınaldy.Bıylǵy jyly dástúrge aınalyp, qatarynan onynshy ret áriptesteriniń, shákirtteriniń kúshimen ótip otyrǵan «Orazbaev oqýlary» taǵylymdy áńgimelerge ulasty.
Saparbaı PARMANQUL,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY