Álemge áıgili uly kompozıtor Frederık Shopen Fransııada kóz jumar aldynda «Júregim Polshany saǵynatyn. Men Ispanııa, Anglııa, Fransııada bolǵan kezimde Polshany, Varshavany júregim izdep turdy. Meniń máıitim osynda qalǵanymen, júregimdi Polshaǵa jetkizińder!» dep ósıet qaldyrypty.
Múrdesi Parıjdiń Per-Lashez panteonyna jerlenedi. Al uly kompozıtordyń júregi konıakqa salynyp, Varshavaǵa jóneltýge daıyndalady. Biraq bári ońaı emes edi. Shekaradaǵy orys áskerinen ótý de bir qıyndyq. Degenmen Shopenniń súıikti ápkesi, Lıýdvıga asqan qaısarlyq tanytady. Inisiniń júregin jasyryp, orys áskerine kórsetpeı, Varshavaǵa alyp ótedi. Kompozıtor qaıtqannan otyz jyl ótkennen soń týǵan kúnine oraı, onyń júregin Áýlıe Krest shirkeýine ákelip jerleıdi. Bireýge ańyzdaı bolyp kórinetin osy oqıǵany Otanǵa, altyn besik týǵan jerge degen mahabbattyń sımvolyndaı kóremin. «Árkimniń týǵan jeri Mysyr shahary» degen halyq arasyndaǵy naqyl sózdi de rastap turǵandaı seziledi.
О́tken jyl «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasymen halyqty dúr silkindirdi. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy arqyly kóbimizdiń týǵan jerge degen sezimimiz túlep oıandy. «Rýhanı jańǵyrýǵa Shopenniń ne qatysy bar?» dersiz. Bar eken. Varshava Shopenniń júreginen oryn alsa, Maǵjannyń júregine Turan syıǵan edi. Orystyń Nekrasovy («Tıshına»):
«Ne nebesam chýjoı otchızny -
Iа pesnı rodıne slagal!» – dese, qazaqtyń Sultanmahmuty («Týǵan elime»)
«Sizderge ákep shashýǵa,
Ilim, bilim jınaımyn», – dep qımaı ketipti týǵan ólkesin.
Týǵan jer, týǵan ólke kimge de bolsa ystyq. Ásirese, týǵan ólkesiniń bir ýys topyraǵy men jýsanynyń ıisin óle-ólgenshe ańsap ótetin, jat jerdi jersinbeıtin arýanadaı tekti Turan balasy úshin týǵan jer kıeli uǵym, qasıetti túsinik. Jazýshylar, aqyndar, sýretshiler, basqa da ónerli tulǵalar týǵan jerdiń uǵymyn san ǵasyrdan beri saf ónerdiń bútin taqyrybyna aınaldyrdy. Iá, týǵan jer degen uǵymsyz da júrgender bar. Eýropalyqtar Aýstralııany jaýlap, jergilikti aborıgenderdi qurtyp jiberý saıasatyn HVIII ǵasyrdan bastap HH ǵasyrǵa deıin júıeli júrgizip keldi. Biraq 1949 jyly «Ulttar jáne azamattar» atty zań kúshine engennen keıin baıyrǵy turǵyndar men basqynshy eýropalyqtar qaıta teńesti. Biraq búginde Aýstralııanyń aborıgenderi men basqynshy eýropalyqtardy bólip turǵan bir túsinik bar. Ol – «otan» degen uǵymnyń kelimsekterde bolmaýy. Árıne, olar (eýropalyqtar) Aýstralııanyń patrıoty, teń quqyly azamaty, bıleýshi top t.b. Biraq, degenmen aborıgender áli kúnge óz taıpalarymen turatyn jerdi týǵan jer sanap, otan sanap keledi. Al eýropalyqtar áli de Aýstralııany «Kengýrý otany» dep álemge jar salady. Biraq dúıim jurt Aýstralııany «Kengýrý otany» degenmen kózi ashyq, kókiregi oıaýlar ol eldiń ıesi baıyrǵy turǵyndary aborıgender ekenin biledi.
Bir kezderi biz de Aýstralııa aborıgenderiniń kúnin keshe jazdadyq, biraq bizdiń Abaıymyz, Maǵjanymyz, Muqaǵalıymyz bar. Árqaısysynyń júregi Shopenniń júregindeı Uly Otan Qazaqstanym dep soqty. Artyq bolmasa, kem emes. Bizdi aman saqtap qalǵan da aı múıizdi arqardaı tulǵalar sózi, salt-dástúr, til, dil, ulttyń ishki qýaty, mádenıeti edi.
Iá, qazaq halqynyń júreginde Otan men týǵan jer egiz uǵym, bir túsinik. Týǵan jer − Otannyń bir bólshegi. Eń súıikti de sulý jer. Babalarymyz rýhanı baılyǵyn, oı-parasatyn týǵan ólkesin súıý arqyly kórsete bildi. Týǵan jerge ulylarymyz bas ıip, aqyndarymyz jyryn arnaýy kelesi býynnyń otanǵa degen súıispenshiligin arttyra túspese, kemitken emes. Sonaý HV ǵasyrdaǵy Qaztýǵan babamyzdyń
«Kindigimdi kesken jurt,
Kir-qońymdy jýǵan jurt» degen «Edilmen qoshtasý» jyry da bes ǵasyr boıy óz mánin, mazmunyn joǵaltpaı kelýi kóp nárseni ańǵartsa kerek-ti. Tasqa basylmasa da aýyzdan aýyzǵa tarap, ǵasyrdan ǵasyrǵa jetýi qazaq balasynyń týǵan jerge degen názik seziminiń, perzenttik súıispenshiliginiń qymbat, asqaq ári shynardaı bıik ekeniniń kórinisi. Týǵan jerdi qaı shaıyr, qaı halyq súımeıdi deısiń. Keshegi «Qabirimdi týǵan jerden qazyńdar» degen avar halqynyń belgili aqyny Rasýl Ǵamzatovtyń,
«Asaý júrek ógeı ulyń boldym ǵoı men óz elim.
О́lim kútip shette órtendi-aý ózegim.
О́lsem qyzyl gúlder óssin qanyma,
Kóz jasymdy qabyldasyn ózeniń», – dep Berlın shaharynan týǵan jerin ańsaǵan Musa Jáleldiń jaýhar jyrlary da barsha adamzattyń kóńilin qozǵap, júregin terbeı otyryp týǵan jerge degen uly kúsh − mahabbatty oıatty. Al bizdiń lırık aqynymyz Muqaǵalı Maqataevtyń «Apyrmaı, týǵan jer-aı» degen óleńinde «Kindigimdi baılaǵan qazyǵym-aı» degen jol bar. Bir óleń jolyna týǵan jerge degen mahabbattyń búkil bolmysyn, mán-maǵynasyn, astaryn syıǵyzyp jibergen aqıyq aqynǵa eriksiz bas ıesiń.
Babadan qalǵan ıgi salt-dástúr jańa zamanda ózgeshe sıpat alyp, árkim óz aýyly, aýdanyna, oblysyna qyzmet etse, erteńgi kúni Qazaqstannyń abyroıyn qorǵaıtyn azamat bolary aıdan anyq. Búginde alys-jaqyn qazaq boıyndaǵy joǵaltqanyn taýyp, sóndirip alǵanyn tutatyp, uıyqtap ketken rýhyn oıatyp jatqandaı seziledi. «Rýhanı jańǵyrýdyń» qalyń buqaraǵa áser etkeni, baǵdarlama maqsatynyń, ıdeıasynyń oryndalǵany dep paıymdadym. Bizdiń de qaǵaz betine túsken oımaqtaı oıymyz osynyń aıǵaǵy!
Qýanysh QOJABAIULY
KО́KShETAÝ