Janaıdar Sádýaqasovtyń týǵanyna 120 jyl tolýyna arnalǵan eske alý jıyny ótti

Janaıdar Sádýaqasovtyń ómiri men qoǵamdyq-saıası qyz­me­tine qatysty ǵylymı aına­lym­ǵa enbegen tyń derek­terdi aıtyp, mazmundy baıandamalar jasalǵan bul sharaǵa tarıh ǵylymdarynyń doktory, aka­demık Hangeldi Ábjanov, Par­lament Májilisiniń depýtaty Bekbolat Tileýhan, «Ege­men Qazaqstan» AQ basqarma tór­­aǵasy Darhan Qydyráli, bel­gili ǵalymdar Ma­rat Ábsemetov, Baýyrjan Omarov, Perzızat Sádýaqasova já­ne joǵary oqý oryndarynyń us­taz­dary, Janaıdar Sádýa­qa­sov­tyń baýyrlary men urpaq­ta­ry qatysty.

Jıynda sóz alǵan Májilis depýtaty Bek­bo­lat Tileýhan qaırat­ker tul­ǵa­nyń atqarǵan qyz­met­te­rinen sy­rt, jeke kisilik tul­ǵa­sy týraly da estelikter aıtty. «Shyny kerek, sol óńirdiń týmasy bol­ǵan­nan keıin qulaǵym ol kisi tý­raly áńgimege qanyp óstim. Jan­aıdardyń adamgershilik tul­ǵa­syna baılanysty Jańaarqa óńi­­rinde úlkender jyr ǵyp aı­tý­shy edi. Meniń naǵashy atam: «Janaıdardaı sabaz, Jan­aı­­dardaı tekti adamdy sırek kór­dik. Aldyna barǵan adam sharýa­syn sheshpeı ketpeıtin edi» deıtin», dedi ol.

«Egemen Qazaqstan» AQ bas­qarma tóraǵasy Darhan Qy­dy­ráli Janaıdar Sádýa­qa­sov­tyń jan-jaqty qarym-qabi­le­­tine toqtala kelip, biregeı tul­ǵa­nyń bir kezderi qazirgi «Egemen Qazaqstan» gazetinde qaldyrǵan qol­tańbasy jaıynda tyń derekter aıtyp berdi. «Janaıdar Sádýaqasuly 1936 jyly qazirgi «Egemen Qazaqstan» gazetiniń «Sosıaldy Qazaqstan» degen at­pen shyqqan kezinde bas­shy­lyq qyzmet atqarypty. Ol árı­ne repressııanyń endi bas­ta­laıyn dep jatqan eń bir qı­yn kezeńi. Soǵan qaramastan «ult­shyl fashısterdi qurtaıyq» de­gen uranǵa qosylmaı, ga­zet­­ti ultqa qyzmet etýge ju­myl­­dyra bilgenine búginde tarıh qoınaýynan syr shertetin sar­­ǵaıǵan paraqtar kýá» dedi.

Sonymen qatar eske alý ke­shinde Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń Bas prokýrory Qaırat Qojamjarovtyń, Ádilet mı­nıs­tri Marat Beketaevtyń jáne Má­denıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıulynyń ar­naıy quttyqtaý hattary oqyl­dy.

Al, tarıh ǵy­lymdarynyń doktory, akademık Hangeldi Ábjanov: «Uly sil­kinister, tarıhtaǵy kúrdeli ózge­rister osy ómirge uly tul­ǵa­lardy ákeledi. Janaıdar Sádýaqasov – sondaı uly sil­ki­nistiń, ózgeristiń kezinde ta­rıh sahnasyna kóteril­gen tul­ǵa. Onyń taǵdyryna qarap oty­ryp-aq bizdiń Uly Dala eli Qa­zaq­stannyń basynan qandaı qýa­nysh, qaıǵy-qasiret ótkenin ba­ǵamdaýǵa bolady. Ol óziniń erek­she qabilet-qarymymen kóz­ge túsip, aıryqsha bolmysy­men joǵary mansap bıigine kó­terildi. Gýbernııany, prokýra­týrany, Ádilet narkomyn da basqardy. Ol – keńestik ıdeologııaǵa emes, halqyna qyzmet etken tulǵa»,  dedi.

– 1898 jyly Omby gýber­nııa­sy­nyń Aqmola ýezine qarasty Sarysý bolysyndaǵy Tóssaz (qazirgi Qaraǵandy oblysy Jańaarqa aýdany Túgisken eldi mekeni) degen jerde dúnıege kelgen Janaıdar Sádýaqasov eren talantymen eline qyzmet etip, iri tulǵaǵa aınalady. Alaıda sol kezdegi ıdeologııalyq qur­saý oǵan býrjýazııashyl-ult­shyl, terrorıstik jáne kontr­re­volıýsııalyq uıymǵa bas­shy­lyq jasady, keńes bıligin qu­latyp, Qazaqstandy KSRO-dan bólip alýdy kózdedi jáne býr­jýazııalyq Qazaq memleketin qu­rýǵa áreket jasady degen aıyp­tar taǵyp, 1937 jyly 17 qyr­kúıekte qamaýǵa alyp, 1938 jy­ly 25 aqpanda atyp tynady.

31 mamyr – saıası qýǵyn-súr­gin jáne asharshylyq qurban­da­ryn eske alý kúnine oraı ótken atalmysh jıyn aıasynda saıası qýǵyn-súrgin jáne totalıtarızm qurbandarynyń «ALJIR» memorıaldy-murajaı keshe­ni­niń uıymdastyrýymen J.Sádýa­qa­sovtyń ómiri men qoǵamdyq- saıa­sı qyzmetine arnalǵan «Er esi­mi el esinde» atty kórme ót­ti.

Ularbek NURǴALYMULY,

«Egemen Qazaqstan»