Mádi degen kúıshi ótken

Jetisýdyń Qarataýǵa ıek arta beretin tusyndaǵy «Malǵa qonys, janǵa jaı» dep el maqtaǵan Moıynqum dalasy, áni men kúıi shalqyǵan Sarysý ólkesi – qazaq jurtynyń ejelden qonys tepken qut mekeni. Bul qazaq handyǵy shańyraq kótergen, Kereı men Jánibekti aq kıizge salyp han saılaǵan kıeli topyraq. Qalyń qazaq aýyzeki sózde keńqoltyq Sarysýdy «Yqylas eli» dep ataýdy ádetke aınaldyrǵan, sebebi arǵy-bergi zamanda bul jerden qobyzshylyq óner úzilmegen kórinedi. 

Eski Sarysý qystaýy bir jaǵy betpaqtaǵy Shý ózeniniń jaǵalaýyn jaılasa, ekinshi jaǵynan Alataýdaǵy Talas darııasyna da qońsy qonǵan, teriskeıi – Qarataý, kúngeıi – Alataý, tústiginde – Ulytaý, túıip aıtqanda, taýy men sýy, qy­ry men qumy ıisi qazaqqa ortaq otan. «Aýyly aralas, qoıy qoralas» bolǵandyqtan Ala­taý men Qarataý kúıleri de Sarysýǵa keń taraǵan. Sóz basy kúıshilik óner týraly bolǵan soń osy óńir­degi dáýleskerlerdiń basty qasıet­terine toqtalaıyq. Sarysý kúı­shi­leriniń shertisindegi áp degende baıqalatyn úsh qasıet mynaý:

Birinshiden, kúı áýeni qo­byz saryndas, ne shertilse de Ti­neı, Yqylas, Baýbek, Saǵyn­taılardan qalǵan boz dala, bozin­genniń boz úni bozdap turady.

Ekinshiden, Sarysý domby­rashy­la­rynyń shanaqty sóge qaǵatyn sara qaǵysy Arqadaǵy Táttimbet, Saıdaly Sary Toqa­nyń mánerine etene, al endi ek­pindi, urandy, jeldirmeli, jorǵa kúılerde kezdesetin úlgi Alataý kúıshilik mektebiniń basynda turǵan Baıserkeniń jolynan juǵysty bolǵany ras.

Úshinshiden, buǵalyq pen saǵalyqty kezek sarnatatyn te­ris buraýdaǵy tókpeniń bebeýi baǵzy zamandardaǵy shańqobyz kúılerin eske túsiredi. Bul ási­li týysqan qyrǵyz halqynyń fol­klor murasynan sińisti bol­sa kerek.

Tórtinshiden, Jetisýdyń jel­­dirmesinen taǵy bir ańǵary­latyn minez – sybyzǵy ýili, bul da Sarysý kúıshileriniń toǵyz tolǵasa toımaıtyn súıgen sazy. Munyń izi túrkiniń altyn besigi – Altaıdan syr tarqatatynyn aıtpasa da belgili.

Sarysýda kúıdiń ishine túsip ta­rtatyn nebir daryndar ótken, solardyń ishindegi juldyzy janǵan bir tuńǵıyǵy – Mádi Sháýtıev (1909-1993) degen kúı­shi. El aýzynan jetken derekterge súıensek kúıshiniń ǵumyrbaıany mynadaı. Mádi qazirgi Jambyl oblysy, Sarysý aýdanynda týǵan, súıegi – úısin. Alty jasynda ata-anasynan aıy­rylyp, Bodannyń Begmany degen týysynyń qolynda ósip-jetilgen. Sol óńirge aty shyq­qan Qosqulaq Pirimbet degen kúıshiden tálim alǵan. Pirimbet kúıshiniń kim bolǵany týraly derek qalmady, tek «Qosqulaq» degen onyń el qoıǵan nyspysy ekenin ǵana boljamdaı ala­myz. Ustazy oǵan kúımen qa­tar jyrshylyq ónerdi de úı­ret­ken, sonyń arqasynda jet­kinshek Mádini qalyń eli hıssa-dastandardy mol biletin jy­raý­lyǵymen de tanyǵan. Boz­bala kezinde sheshek derti juǵyp (sheshek tıip) qos janarynan aırylǵan. Sonyń azabyn tartyp qamyǵyp júrgende biraz kúıler men jyrlar shyǵar­ǵan desedi.

О́se kele Mádi toı men asqa qatysqan ataqty ónerpaz­darmen birge bolady, kózi kór­mese de óner dodasynda talaı júl­de alady. Mádiniń sýyryp-sal­ma aqyndyǵy jóninde de azǵan­taı derekter jazylǵan. Mádi tańnan-tańǵa kúı shertetin epık dombyrashy bolǵan, óz ja­nynan injý-marjan kúı shy­ǵarǵan óreli sazgerligimen el esinde aty qalǵan adam. Qazirgi kúı­tanymmen qaraǵanda, Mádi Jetisý kúıshilik uıasy, onyń ishin­de Sarysý mektebiniń óki­line jatady. Kúıshi jetkizgen ha­lyq kúıleri dáýirlik mazmuny arqyly kúıdiń áriden tartylǵan shejire tarıhy men saltynyń saqtalyp otyrǵanyn ańǵartady. Mádiniń bir qyry Arqanyń kó­sem qaǵysyna júıriktigi. Ol Táttimbet, Toqa, Yqylas, Sú­girge deıin sozylǵan shertpe ala­manynyń ortasynda shań­datqan márt minez ıesi. Bul jer­de Táttimbet mektebimen qosa Yqylastyń eli bolǵan soń Sa­rysý kúıshiligi óz kezeginde Saryarqa men Jetisýǵa ortaq tamasha mýzykalyq túzilis (sıntez) jasaǵanyn aıtý mańyzdy.

Mádi qazaq ánindegi Balýan Sholaq sııaqty qubylys. Mádiniń qolynda Saryarqanyń klassıkalyq qara shertpesimen qosa Jetisýdyń jeldirmesi, be­risi – Qarataýdyń kerbez ker­­tolǵaýy men arysy qyr­ǵyz áýenimen sýarylǵan «Ala­toolyq komýz qaıryqtar» da kez­desetini tańǵaldyrady. Osy­dan keıin, áýelgi úlgisi Arqadan shyǵady dep tujyrym jasaǵan qazirgi ǵalymdardyń ýájine toqtaǵannyń ózinde, Sarysý shertpesiniń sazy óz aldyna bólek mýzykalyq mádenıet ekenin moıyndaýǵa týra kele­di. Shyndyǵynda «Sarysý kúı­shilik mektebi» bólek úlgi. Mu­nyń jaǵyrapııalyq, tarıhı qyrlarymen qosa stıl ja­ǵynan da sebepteri kóp. Sary­sýlyqtardyń kúı shertý mashy­ǵymen qosa turmystyq salty, aýyzsha damyǵan folklory, jyr-dastany, qyzyl sóz, jaıaý áńgimesi qazirgi Qaraǵandy jeriniń mádenıetimen kindiktes, dáldeńkireı aıtqanda, Atasý, Muńly-Qýly, Eskene jaılaýlary, Sarysý, Kóktińkóli ózen­deriniń ańǵarlary sarysýlyqtar úshin óz jeri bop sanalady.

Árıne pashpyrt tergesek Bo­ranqul, Shámshilda, Áıkender Jańaarqa, Jetiqońyr, Ulytaý jerlerinde týǵan, ıaǵnı Saryarqa perzentteri, solaı bola tura olar sanaly ómirin jaılaýdaǵy Arqada emes, qystaýdaǵy Sary­sýda ótkergendikten saryndary bólek. Sarysýlyq kúıshilik dástúr áli kúnge deıin Táttimbet, Toqa, Yqylas izinen jańylmaı damyp ári óz jolyn sol uly arnamen órelestirip júr. Osynyń bárin qorytyndylaı kelgende, Sarysý óńiriniń óz saryny, óz úni bar dombyrashylyq mádenıet retinde qazaqtyń kúıshilik óne­rinen óz ornyn surap tur. Bul kúnde Sarysý kúıshilerinde Arqa, Qarataý, Jetisý jeriniń termen sińgen uly áýeni bar, ózin­dik tóltýma tabıǵaty qa­lyp­tasqan. Dombyrany bir qaq­­qannan, qııaqty bir shalǵan­nan topyraǵynyń ıisi burq ete qalatyn, dástúrli úlgisi nyq qa­lyptasqan jeke kúıshilik aı­maq ekenin eriksiz moıyndaýǵa týra keledi.

Sóz kezegi kelgen soń aıta ketelik, kúıtanymda «Sarysý kúıshilik dástúri» degen oryn­daýshylyq úlgi ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldarynan beri jalpaq jurt­qa belgili. Bul týraly alǵash ǵylymı taldaý jasaǵan bel­gili kúıtanýshy ǵalym, shertpe kúıdiń kásibı mektebiniń ustazy Ýálı Bekenov bolatyn. Ol «Kúı tabıǵaty» atty eńbeginde Sarysý aıma­ǵyn­daǵy kúıshilik óner týraly arnaıy bir bólimnen tura­tyn zertteý maqala jazǵan edi. Kóptegen kúıshilerdiń shyǵar­mashylyqtaryn taldaı kele solardyń ishinde kúıge keneni – Mádi Sháýtıev ekenin atap jazady. Ýálı Bekenov óziniń «Kúı tabıǵaty» atty monografııasynda «Onyń qoly júrdek, asqan dombyrashy, shertpe kúıdiń sheberi. Mádi – kóne muranyń kózi» dep jazady. Shynynda qa­zaq halqynyń kúı kóshine ilesip, baba maqamyn urpaqqa jet­kizgen osy bir kúıshiniń qo­ly­nan shyqqan shertpeler osy kúni ulttyń rýhanı qazynasyna aınaldy, onyń týyndylary kóptegen antologııalarǵa, kúı jınaqtaryna kirdi, orkestr, ansamblderde tartylady. Mádi kúıshiniń aldyndaǵy óner­li býyn da myqty bolǵan. Solardyń ishindegi Mádiniń úlgi tutqan ustazy, ónerdegi piri – Baıserke kúıshi.

Alataýdyń kúngeıi men teris­keıin kúımen terbegen ǵasyr abyzy – Baıserke Qulyshulynyń (1841-1906) qoltańbasyn naqpa-naq alyp qalǵandar joq. Kózin kórip, batasyn alǵan shákirtteri almaǵaıyp zamanda qazan tóń­kerisine jutylyp, atylyp, asylyp ketkeni tarıhtan belgili. Baı­serke de Shý men Sarysýdyń boıyn jaılaǵan, osy eldiń tól perzenti. Osy kúni Jetisý kúıshileri Temirbek Ahmetov, Áshiráli Shynǵojaev, Nurǵısa Tilendıevter arqyly jetken daýylpaz kúılerdiń arǵy túbi Baı­serkeniń qoltańbasy bolyp sanalady, Shý óńirinen shyq­qan Berdibek, Qojabek, Sat­qynbaı, Qatshybaı sııaqty onyń izbasarlary kezinde ker zamannyń salqynymen ashyla almady, keńes kezeńinde Baıserke murasyn aqpatsha rejimine qarsy «Uran kúı», «Jekpe-jek» atty jarııa kúıler shyǵarǵany úshin múlde jaýyp tastady dese de bolady. Biraq otandyq ǵalymdardyń izdenisiniń arqa­synda onyń kúıleri az da bolsa notaǵa túsirilgen bolatyn. A.Q.Jubanov, B.G.Erzakovıch sııaq­ty ǵulamalar Baıserkeniń aty óner tarıhynda qalýy úshin kóp eńbek etkenin aı­tý amanat. Baıserkeniń shy­ǵar­mashylyǵyn zerttegen G.Oma­rova, B.Múptekeev syndy ǵa­lym­dardyń tujyrymyna sáı­kes, qazirgi kezde odan qalǵan kúıshilik mánerdiń bir sheti Mádi­niń qolynda qalǵan dep qorytyndy jasaýǵa mol múm­kindik bar. Mádi Sháýtıev bul kúnde halqymyzǵa aty belgili dáýlesker dombyrashy, halyq arasynan shyqqan daryndy kompozıtor retinde baǵalanady.

Mádiniń kúıshilik murasyna alǵash den qoıǵan belgili túrki­tanýshy ǵalym, akademık Myr­zataı Joldasbekov edi. Ol Mádi kúıshini 1972 jyly Jambyldyń 125 jyldyq toıyna shaqyrǵan. Almatydaǵy ıgi jaqsylardyń aldynda Mádi kúı shertken, jyr aıtqan. Mádiniń kúıleriniń radıo­dan, kúıtabaqtardan esti­lýi osy ýaqyttan bastalady de­sek qatelespeımiz. Oǵan de­ıin kúıshiniń dabysy Alma­tyǵa jetpedi, Mádini tek óz aına­lasyndaǵylar ǵana bildi. Jol­dasbekovtiń «Kúnderimniń kýási» at­ty memýarlyq kitabynda mynadaı estelik bar:

«Sarysýdan óleńshi, jyrshy, kúıshi Mádiniń (Sháýtıev) kelýi de ylǵı oqıǵa bolýshy edi. Shirkin-aı, ónerpaz edi. Keıin 1972 jyly Mádini, aqyn Tóre-qojany Jambyldyń 125 jyldyq toıyna Almatyǵa aldyryp edim. Bizdiń úıde ekeýi bir aptadaı jatty. Almatynyń teledıdaryna da shyǵardym. «Astra» deıtin magnıtofonyma ekeýin de jazyp alyp edim».

Osy kezdesý barysynda Mádi Jambyl toıynda dúrkirete kúı tartyp Almatynyń zııaly qaýymyn tánti etedi. Mádi kúı­shi aýylynda turǵanda jaǵ­daıy ortasha bolmaǵan kórinedi, Sarysýǵa arnaıy is­saparmen kelgen sol kezdegi Or­talyq komıtettiń arnaıy ókili Myrzataı Joldasbekov onyń qubatóbel tirshiligin kór­gen soń, Mádige jańa baspana saldyryp beredi. Jergilikti atqa­minerlerge kúıshige qam­qor bolýdy tapsyrady. Má­di­niń ómirindegi jarqyn kezeń­der kúı zertteýshi ǵalym Ýá­lı Bekenovpen kezdesken ýaqyt­tarda boldy. Ýálı Bekenov onyń kúılerin jazyp aldy, arnaıy ocherkter jazdy, radıoda keń nasıhattalýyna yqpal etti.

Týma talantynyń arqasynda dala kúıshileriniń ortasynda Mádi abyroıly boldy, onyń kúı tartý óresi óz turǵylastarymen salystyrǵanda, shynynda bıik edi, sebebi ol jańa zaman únimen qatar kóne kúılerdi de óz boıyna kóp sińirgen edi, repertýary mol, erekshe mýzykalyq zeıin qonǵan jan bolatyn. Mádi Alataý men Qarataýdyń arasyndaǵy keń baıtaq alaptyń murasyn indete túgendegen shejire kúıshi ekenin kezinde Aqseleý Seıdimbek te óz eńbekterinde arnaıy atap ótken («Kúı shejire»). Yqy­las kúılerin dombyrada sóı­letý Qarataýda burynnan qalyp­tasqan daǵdy desek te, Mádi de osy baǵytta biraz kúı­lerdi óz deńgeıinde Súgirshe tol­ǵap kórgen dombyrashy boldy. Yqy­lastyń «Qazan» kúıiniń izi­men Súgirden aýysqan ádemi shertpe Mádiniń oryndaýynda altyn qorǵa kirdi, notaǵa tústi. Tap osy jerde «Qazan» kúıiniń dombyrada oryndalǵan túrine toqtala ketkenimiz artyq bolmas. Sebebi Yqylastyń kúılerin alǵash úırenip, ony dombyraǵa qondyrǵan Súgir ekeni daý týdyrmaıtyn shyndyq. Biraq Súgir ol kúılerdi tek qana oryndaý­dan bólek, óz janynan da saz qosyp, avtorlyq týyndysyna aınaldyryp otyrǵan. Mysal retinde «Aqqý», «Jolaýshynyń joldy qońyry», «Kertolǵaý» sııaqty qobyz attas kúılerdi kel­tire alamyz. Muny biz Táken Álimqulovtyń jazbalaryna súıenip aıtyp otyrmyz. Táken Álimqulov «Qazan» atty kúıdiń Súgirde bolǵanyn bylaısha baıan­daıdy:

«Táttimbet, Qurmanǵazy tá­rizdi kúıshi – Súgir. Ol shertpe kúıdiń sheberi. Sonymen qa­tar ol shalqytyp ta tartady. Onyń «Shalqymasy» ilik-shalys tar­tylyp, jórgemdelip, aıaǵy «ahylaǵan» armanǵa aınalady. Súgir­diń úshinshi ereksheligi taǵy bar. Yqylastan aýyzdanǵan ol qobyzdyń sarynyn dombyraǵa túsiredi. Súgir osy ekeýin ush­tas­ty­rady. Birde qamyǵady, bir­de saǵynady. Ádette kúı sa­ǵa­lyqtan buǵalyqqa qaraı tartylady ǵoı. Al Súgirdiń «Qa­zany», «Aqsaq toqtysy» osy­nyń kerisinshesi, buǵalyqtan saǵa­lyqqa qaraı tartylady. Onyń «Toǵyz taraýy» buǵa­lyq­tan bastalady. («Myń jasar». Maqala. «Mádenı mura». Jýrnal. Qa­zaqstan Respýblıkasy mýzeıi. №1 (58) /2015, qańtar-aqpan, 64-bet).

Mádi jetkizgen «Qazan» kúıinde Yqylastan góri Súgir sa­ryny mol, sondyqtan atalmysh kúıdiń Súgir Áliulyna tıesili ekenin aıtý paryz. Mádi Súgirdi kórgen, aýyly aralas, ­qoıy qoralas bolǵan soń kúı­lerin tyńdap, qanyǵyp ós­ken. Jappas Qalambaevpen jaq­sy tanys bolǵan, Yqylas, Súgir kúılerin shertýmen qatar ózi de «Qońyr», «Qosbasar», «Jel­dirme» sııaqty Qarataý kúı­leriniń izimen tamasha týyndylaryn shyǵarǵan. Ásirese onyń «Qosbasary» Súgir kúıleriniń úlgisine jaqyn, onyń ishinde «Qarataý shertpesine» áýendes shyqqan. Mádi Sháýtıev týraly zertteýshi Ýálı Bekenov bylaı dep pikir qaldyrǵan edi:

«Onyń qoly júrdek, asqan dombyrashy, shertpe kúıdiń sheberi. Kishkentaı qoldan ja­sal­ǵan qalaqsha qońyr dom­byrasynyń úni ashyq, tili anyq sheshen aspap. Mádi kóne muranyń kózi... Mádiniń repertýarynda halyqtyń asyl­ qazynasyna jatatyn, ha­lyq kúıleri «Qara jorǵa», «Boz­aıǵyr», «Tepeńkók», «Aqjelek», «Qazan kúıi», «Jaý qarǵa», Alty qoıdyń daýy», Sabaý kúıi», «Ilebaıdyń balasyn joq­taýy», «Aqsaq qyz», t.b. kúıler jáne Yqylas, Súgirdiń birneshe kúıleri bar» (Ý.Bekenov «Kúı tabıǵaty», Almaty, «О́ner» baspasy, 1981 jyl. 83-bet).

Osy úzindide sórsetilgendeı, Sarysý kúıshilik mektebiniń abyroıyn aspandatqan Má­di Sháýtıevtiń Qarataý murasy­na da qosqan ózindik úlesi bar. Kúıshiniń aty qalyń kópshi­likke tanymal bolýy úshin Ýá­lı Bekenov, Abdýlhamıt Raıym­­bergenov, Bazaraly Múp­tekeev, Murat Ábýǵazy sııaqty ǵalymdar eńbek etti. Zertteýshi Erbol Tuńǵyshuly men Batyrlan Ábenov Mádi kúıleriniń nusqa­laryn túpnusqasynan notaǵa túsirdi.

Mádi shyǵarmashylyǵyndaǵy qobyz saryny Yqylastan bá­si­re bolǵanyn aıttyq, sony­men qatar ózimen zamany bir Saǵyntaı Elepanulynan ju­ǵysty bolǵanyn eskerý paryz. Saǵyntaı Elepanuly Sa­ry­sý óńirindegi eń dańqty qobyz­shylardyń biregeıi edi, Yqylastyń kúılerin tartýǵa kelgende aldyna jan salmaıtyn sheberligi bir bólek, ózi de tamasha týyndylarymen elge tanylǵan qobyzshy boldy. Onyń kúıleri, saryndary Abdýl­hamıt Raıymbergenovtiń no­taǵa túsirýimen jınaqtarǵa engen bolatyn («Kúı qaına­ry»). Árıne, Mádiniń aınala­synda Saǵyntaıdan basqa da Yqylastyń dańqty shákirt­teri, qobyz ustaǵan jyrshy-kúı­shi qaýym mol boldy. Degen­men solardyń arasynda «Saǵyn­taıdyń jyny bárinen basym bol­ǵany» týraly jazylǵan este­likter bar.

Mádi Sháýtıevtiń oryn­da­ýyn­daǵy eski saryndy jel­dir­me kúılerdiń ańyzy kóne­den syr tartady, oryndaý má­neri de baıyrǵy dombyra­shy­lardyń daǵdysy ekendigi aıqyn ańǵarylady. Mysaly, Mádi jetkizgen kúılerdiń birsy­py­­rasy Altyn orda dáýirin­degi Ketbuǵanyń «Aqsaq qula­nyn», Abylaıhan zamanyn­daǵy Baıjigit kúıshiniń «Kók­balaǵyn» eske salady. Iаǵnı ary­sy – Altyn orda, berisi – qazaq handyǵynan keıingi kezeń­derdegi jaýyngerlik joryq kúı­lerdiń izin biz osy Mádi kúı­shiniń qolynan shyqqan týyndylardan tanı alamyz. Bul jerde Mádiniń Jetisý kúı­shilik mektebiniń baıyrǵy óne­gesin emip óskenin ańǵarý da qıyn emes. Mádiniń mánerinen Tilen­diniń, Jambyldyń, Ke­nen­niń jibek kúıleriniń izi aı­qyn ańǵarylady. Jetisý jeri túrkilik saryndaǵy kóne dás­túr­diń uıytqysy bol­ǵany tarıhtan belgili. Osy oraıda Jetisýda – «Alataýlyq», «Táńir­taýlyq», «Sarysýlyq» kúı­shilik úlgilerdiń ózara bir­tutas mádenıet túzetinin aıtý ar­tyq bolmas. Sóz joq, Mádiniń keý­desine jastaı qonaqtaǵan maqam – arǵy babalarymyzdan úzilmeı kele jatqan asyl áýez. Kásibı dombyrashylyq báste Mádiniń bir qyry – Táttimbettiń kósem shertisin saqtaýynda bolsa, ekinshi qyry – Baıserkeniń alabaıraq daýyldy qaǵysyn alyp qalǵan kóregendiginde. Kez kelgen óner adamynyń jal­­ǵyz shappaıtyny anyq qoı, Má­diniń de aınalasy, ortasy sal-seriler, dáýleskerlerden kende bolmaǵan. Osy jerde Má­di­niń klassıkalyq qosbasar kúı­lerge júırik bolýynyń bir sebebi onyń áıgili kúıshi zamandasy Naqyp Sembınmen aralas bolǵandyqtan ekenin aıtqanymyz ádil bolar edi, sebebi Naqyp Arqada týǵan, Sa­ryarqada saırandaǵan sal, qosbasarly mekteptiń maıtal­many. Naqyp Sarysýǵa keıi­nirek kóshken, kezinde Arqadaǵy ózimen tustas ataqty sal-seri­ler­diń bárimen úzeńgiles bol­­ǵan ónerpaz edi. Endeshe onyń sher­tisi ózimen óner órelestirgen inisi Mádige juǵysty bolýy da zańdylyq. Jalpylama sıpat­taýǵa kelsek «Qyryq býyn qos­ba­sardyń» klassıkalyq formasy, ımprovızasııalyq órleýi de Mádi shyǵarmashylyǵynyń ón boıynan seziledi de turady. So­laı degenmen de keıingi kúıshilik alamandy, jańa zaman únimen astasqan dombyrashylyq joldy bajaılaı kelsek, Mádi Qarataý men Saryarqanyń dástúrin jalǵastyrýshy re­tinde baǵalanǵanymen jýsany jaǵynan sarysýlyq kúı mektebiniń aldyńǵy qatardaǵy myqty ókili bolyp qala beredi. Mádi Sháýtıev ózinen keıingi tolqyndaǵy Qabyl, Dabyl, Boranqul, Bekseıit sııaqty kúıshilerge de ónege bola bildi.

Mádideı birtýar kúıshiniń zamandastary týraly aıtpasaq sózge syn bolady. Sebebi sa­rysýlyq kúıshilerdiń jaratylys tabıǵaty birtutas shy­­­­ǵar­mashylyǵyn taldasaq ta oryndaýshylyq mektebin jeke bóle qarastyrý qıyn. Olar birin-biri qýalaǵan Shý óze­niniń tolqyndary sııaqty óz kelisimimen aqqan máńgilik sarynnyń bir arnasyndaı-aý. Mádiniń turǵylasy, syılas bolǵan zamandasy – Áıken Qo­ńyrbaıuly (týǵan, qaıtqan jyly anyqtalmaǵan) degen kúıshi ómir súrgen, ol qyrqynshy jyldary qan-qasap soǵystan qaıtpaı qalǵan. Áıken óz kezeginde Yqy­lastyń tól shá­kirti retinde Ar­qa, Qarataýǵa aty shyqqan iri kúı­shi bolǵan. Sarysý kúıshilik mek­te­biniń tamasha ókilderi – Dabyl men Qabyl Ajaqaevtar osy Áıken kúıshiniń tálimin alǵan dombyrashylar. Atalǵan kúıshiler Mádini de ózderine ustaz tutyp ketken. Boranqul Qoshmaǵambetov, Bekseıit Tur­syn­bekovter de Mádiniń táli­min alǵan daryndy dombyrashylar.

Mádi Sháýtıevti zertteý­shilerdiń ishinde folklortanýshy Saıan Aqmoldanyń esimi birden eske túser edi. Saıan Sary­sýdyń týmasy, qobyz ben dombyrany qatar meńgergen maıtalman kúıshi. Saıan kóp jyl folklor jınaýmen aınalysty, kúı óneriniń injý-marjanyn terip ony radıo tolqyndary men telearnalar arqyly nasıhattady. Sarysý jerindegi Mádi Sháýtıevten ónege kórgen ataqty kúıshiler – Qabyl men Dabyl Ajaqaevtardan, Bekseıit Tursynbekov, Boranqul Qosh­maǵambetovterden kúı úırengen. Mádiniń sırek oryndalatyn kúılerin Qazaq radıosynyń «Altyn qoryna» jazǵan. Mádi murasy engen «Máńgilik saryn», «Qazaqtyń 1000 kúıi» anto­logııalarynyń qurasty­rý­shylar alqasynyń múshesi, Sarysý óńiri týraly birneshe mádenı-tanymdyq telebaǵdarlamalardyń avtory. Jalpy qazirgi kezde Mádi Sháýtıevtiń murasynyń joqtaýshysy osy Saıan Aqmolda.

Halqymyzdyń ardaqty óner­paz tulǵasy – Mádi Sháýtıev mura­sy áli túgeldendi dep aıtýǵa bolmaıdy. Jeke úntaspasy men kúı jınaǵy shyqqan joq. Biren-saran kúıleri ǵana notaǵa jazyldy, alaıda olardy qomaqtap kásibı oqytý tájirıbesine engizý jumysy bolashaqtyń ıyǵyna artylǵan kúıi qalyp otyr. El arasynda Mádi kúıshiniń aýzynan shyqqan jyr, qıssa, das­tan­dardan úzikter, óz janynan shyǵarǵan termeleri kez­de­sip qalady. Bolashaqta solardy indete zertteıtin laborato­rııa­lyq keshendi jobalar jasalsa ıgi. Jalpy Mádi Sháýtıevtiń biz­ge jetkizgen kúıleri ózindik sheji­re­simen, ulystyq iriligimen qun­dy, endigi urpaqqa solardyń qasıe­tin tanı alatyn óre bersin dep tileımiz.

Janǵalı JÚZBAI, kúıshi