Baǵashar Tursynbaıuly. Kitaptan – ómirlik muratqa

Forýmda zamanaýı trendter men jańa baılanys quraldaryna baǵyt­talǵan kitap oqýdy damytý boıynsha baǵdarlamalar qarastyryldy. Baılanys arnalary arasynda kitap oqý (baspa nusqada da,elektrondy nusqada da), óte mańyzdy rólge ıe. Bul – ulttyq mádenıettiń negizin saqtaýdyń, ana tiliniń baılyǵyn arttyrýdyń, sóıleý mádenıetin qalyptastyrýdyń eń qýatty meha­nızmi.

Parlament Májilisiniń depýta­ty Baqytbek Smaǵul, jazýshy, fı­lo­logııa ǵylymdarynyń dokto­ry­ Nurdáýlet Aqysh, jazýshy, Belo­rýssııa Jazýshylar odaǵy tóraǵa­synyń birinshi orynbasary Elena Stelmah, jazýshy, «Qyrǵyz­stannyń jańa ádebıeti» elektrondy kitaphanasynyń bas redaktory Oleg Bondarenko, aǵylshyn zertteýshisi Djıl Braýn, Vena ýnıver­sıte­tiniń aýdarmashysy, dáriskeri Erıch Havrenek, Astana qalasy Orta­lyqtandyrylǵan kitaphanalar júıe­siniń balalarmen jumys jasaý jónin­degi dırektordyń orynbasary Gúl­mıra Ábilǵazına, M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ Qazaqstandaǵy fı­lıa­lynyń professory Nursulý Shaı­merdenova, balalar jazýshysy Tolymbek Ábdiraıym, jazýshy Janat Elshibek, aqyn Baıbota Qoshym-Noǵaı, balalar jazýshysy Baıan­ǵalı Álimjanov, «Detskıı saıt. Oranjevyı verblıýd» jobasynyń jetekshisi Lev Bondarev jáne t.b. qatysty. 

Forýmnyń alǵashqy kúni balalar ádebıetiniń jáı-kúıi, elimiz ben­ álemdegi ádebı ahýal týraly plenar­lyq otyrys ótti. Otyrysta alǵash­qy bolyp sóz alǵan Parlament Máji­lisiniń depýtaty Baqytbek Smaǵul: «Memleket basshysy «Elińniń uly bolsań, elińe janyń ashysa, boıyńda azamattyq namysyń bol­sa, qazaqtyń jalǵyz ulttyq memle­ketiniń kórkeıip, nyǵaıý jolynda jan terińdi syǵyp júrip qyzmet et. Eldiń de, jerdiń de ıesi óziń eke­nińdi umytpa. Balalar jazýshysy – bolashaq urpaqtyń ustazy. Balalar ádebıeti – urpaq tárbıesiniń talbesigi, taǵylym, tálim ordasy, sondyqtan bul sala eshqashan qamqorlyqtan, janashyrlyqtan qaǵajý bolmaýy kerek», dedi óz sózinde. 

Jasóspirimderge arnalǵan áleý­met­tik, synı baǵyttaǵy ádebıet kerek. Bul – álemdik tájirıbede bar nárse. Mundaı týyndylarda jas keıip­kerdiń tulǵa retinde qalyptasý kezindegi ishki qaqtyǵysy, jan saraıynda saq-saq qaınaǵan problemalary kórsetiledi. Qazir elimizde balalar basylymdary bar. Biraq olar shalǵaı aýyldarǵa jetip jatqan joq. Sonymen qatar kitaptardyń da taralymy men sapasy mamandardyń kóńilin kónshitpeıdi. Belgili aqyn Baıbota Qoshym-Noǵaı qazaq balalar ádebıetiniń óz antologııasy shyǵýǵa tıistigin aıtty. Qazaq balalar poezııasynyń alǵashqy antologııasy 1977 jyly «Jalyn» bas­pasynan, 1992 jyly «Shynashaq» degen atpen «Balaýsa» baspasynan jaryqqa shyqqan eken. Odan beri ondaı antologııa shyqpaǵan. Sonymen qosa aqyn balabaqshadaǵy baldyrǵandarǵa arnap kitap jazylmaı jatqandyǵyn da sózge tıek etti. «Qazaq qazaq bolǵaly qa­zaq- tildi balabaqshalarǵa arnalǵan ar­naıy oqýlyqtardyń jazylmaı kele jatqany jóninde merzimdi baspasóz betinde az aıtylǵan joq. Bul qazirgi tańdaǵy eń ózekti másele dep oılaımyz. Biraq biz áli kúnge deıin osy máseleni sheshe almaı kelemiz. Qazaq balabaqshalarynda balalardyń jas erekshelikterin eskere otyryp tárbıeshiler paıdalanatyn oqýlyqtar men hrestomatııalar da shyǵarylǵan emes. Osy turǵydan kelgende, áýeli balabaqsha tárbıeshilerine ádiskerlermen jáne osy salaǵa qatysy bar basqa da mamandarmen aqyldasa otyryp, arnaıy ádistemelik jasaýymyz qajet. Mysaly, pedagog oqý úderisin jaqsy bilse, al ádebıetshi qaýym – aqyn-jazýshylar ondaı oqýlyqtardyń tildik-shyǵarmashylyq jaǵyn úıles­tirer edi. Osylaısha bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp, birlese otyryp júzege asyratyn jumys shash-etekten», dedi Baıbota Qoshym-Noǵaı. 

Balalarǵa arnalǵan kitaptarǵa suranys kóp ekenin baspa ókilderi jıi aıtady. Olardyń aıtýynsha avtorlar joq. Al qalamgerlerden surasańyz, jazǵandary bar, olardy jaryqqa shyǵa­ryp, tıisti qalamaqysyn tóleı­tin baspa joq. Eki bar birin-biri taba almaı júrgen syńaıly. Al kitap­hanashylar tarapy oqyrmandar men qalamgerlerdiń arasyna jyly baılanys ornatyp bereıik, kezdesýler, keshter uıymdastyraıyq dep otyr. 

Balalar ádebıetinde kitap shyǵa­rý­da da, jazýda da, ony oqyrmanǵa jetkizýde de birshama máseleler bar. Bunyń bári osy ýaqytqa deıin bul salaǵa durys kóńil bólinbeı kele jatqanynyń kesiri. Endi osy ýaqytqa deıin istemegen jumysty qaıta atqaryp, júıeni qalpyna keltirý qajet. Baspa isi, jýrnaldar balalarǵa arnalǵan materıaldardy qyzyqty etip jetkizýdiń jan-jaqty jolyn qarastyryp otyr. Qazir polıgrafııa damyǵan, dızaın men grafıkanyń ýaqyty. Burynǵydaı bir tústi, ıa jazyqtyqta salynǵan sýrettermen balalardy qyzyqtyra almaısyz. Keńistikke shyǵyp ketken keıipkerlerdiń túr-álpeti de balalar úshin tartymdy bolýy kerek. 

«Balalarǵa arnalǵan shyǵar­ma­lardy oqytýda keń qoldanylǵan ádis – shyǵarmaǵa laıyq sýret sal­dyrý. Bul – «Baldyrǵannyń» ejel­­den bergi ádisi. Bul ádis kún ótken saıyn jańa tehnologııamen, jańa baǵytpen jýrnalǵa óń berý ústinde. «Baldyrǵannyń» ár beti sýretshilerdiń de eńbegi ekenin qaı­talap aıtqan jón. Mine, balalar ádebıetin oqytý arqyly ónerge baý­lý degenińiz osy. 

Balalar arasynda shyǵarmashylyq baıqaýlar ótkizý de ádebıetti oqytý­da óte kerek tásil. Osy rette dál qazir­­gi sátte «Baldyrǵan» 60 jyldyq me­reı­toıǵa oraı úsh báıge jarııa­lap úlgerdi. Bul baıqaýlardyń ba­la­­lar­dyń shyǵarmashylyq tur­ǵy­da ósýine, qalyptasýyna zor yq­paly bolmaq. Sol sııaqty mundaı baı­qaýlar «Ulan» gazetinde kóp uıym­dastyrylady. «Jas tilshi LIVE», «Jýrnalıst bolǵyń kele me?», «Me­niń súıikti mýltfılmim», «Shyqshy taýǵa, qarashy keń dalaǵa», «Qaýipsiz álem» sııaqty baıqaýlar balalardy jarys túrinde gazet-jýrnalmen baılanysqa úndese, sol arqyly balalar ádebıetin oqytýda da kómegi zor», dedi «Aqjelken» jýrnaly bas redaktorynyń orynbasary Asylan Tilegen. 

Úlken ádebıetke qadam jasaıtyn bolashaq aqyn, ıa jazýshynyń alǵash­qy ádebı áseri ózi oqyǵan óleń, hıkaıa, ertegiden týady. Balanyń qııa­­ly oqyǵan kitabyna qarap shyń­da­lady. Demek qandaı bolsyn ma­man­dyqtyń túp basynda balalar ádebıeti jatady. Balalar ádebıeti – bala tárbıesiniń besigi. «El bolamyn deseń, besigińdi túze...» dep uly jazýshy Muhtar Áýezov aıtqan sııaqty, bolashaǵyn oılaǵan halyq balalar ádebıetine basymdyq berýi tıis.

Baǵashar TURSYNBAIULY,

«Egemen Qazaqstan»