Búgin Alash qaıratkeri, qazaq ádebıetiniń jaryq juldyzy, lırık aqyn Maǵjan Jumabaevtyń týǵan kúni.
Túrkistan — eki dúnıe esigi ǵoı, Túrkistan— er túriktiń besigi ǵoı . Tamasha Túrkistandaı jerde týǵan Túriktiń Táńiri bergen nesibesi ǵoı.
Ertede Túrkistandy Turan desken, Turanda er túrigim týyp-ósken. Turannyń taǵdyry bar tolqymaly, Basynan kóp tamasha kúnder keshken.
Turannyń tarıhy bar otty jeldeı, Zaýlaǵan qalyń órtteı aspanǵa órleı. Turannyń jeri menen sýy da jat, Teńizdeı tereń, aýyr oı bergendeı, - dep túgel túrki jurtyn jyrlaǵan aqıyq aqynnyń týǵanyna bıyl 125 jyl tolyp otyr.
Maǵjan (Ábilmaǵjan) Bekenuly 1893 jyly 25 maýsymda Soltústik Qazaqstan oblysy, qazirgi Maǵjan Jumabaı aýdany, Sasyqkól jaǵasynda dúnıege kelgen.
Maǵjannyń atasy – Jumabaı qajy. Ákesi Beken saýdamen aınalysqan dáýletti adam bolǵan. Anasynyń esimi – Gúlsim. Maǵjan aýyl moldasynan saýatyn ashyp, 1905-1910 jyldary Qyzyljardaǵy (Petropavl) №1 meshit janynda belgili tatar zııalysy, musylman halyqtarynyń azattyǵy jolynda kúresken M.Begıshevtiń uıymdastyrýymen ashylǵan medresede oqıdy. Medresede Begıshevten Shyǵys halyqtarynyń tarıhynan dáris alyp, qazaq, tatar ádebıetterin, Fırdoýsı, Saǵdı, Hafız, Omar Haııam, Nızamı, Naýaı sekildi shyǵys aqyndarynyń dastandaryn oqyp úırenedi. Baspadan 1909 jyly shyqqan Abaı óleńderin oqyp, «Ataqty aqyn, sózi altyn hakim Abaıǵa» degen óleń jazdy.
1910-1913 jyldary Ýfa qalasyndaǵy «Ǵalııa» medresesinde bilim aldy. Onda tatar jazýshysy Ǵ.Ibragımovten dáris alyp, belgili qaıratker S.Jantórınmen tyǵyz qarym-qatynas ornatady, bolashaq kórnekti jazýshy B.Maılınmen tanysady. Ibragımovtiń kómegimen 1912 jyly Qazan qalasyndaǵy Kárimovter baspasynda «Sholpan» atty tuńǵysh óleńder jınaǵy basylyp shyǵady. «Sadaq» jýrnalyn shyǵarýǵa qatysyp, oǵan óziniń óleńderin jarııalaıdy.
1913-1916 jyldary Omby muǵalimder semınarııasynda bilim alady. «Birlik» uıymy jumysyna belsene aralasyp, «Balapan» qoljazba jýrnalyn shyǵarýǵa qatysady. Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, M.Dýlatuly sekildi alash qaıratkerlerimen baılanys ornatyp, «Qazaq» gazetine óz óleńderin jarııalaıdy.
1917 jyly Aqpan tóńkerisinen keıin qalyptasqan saıası jaǵdaıǵa saı qoǵamdyq ómirge belsene aralasyp, Aqmola oblystyq qazaq sezin ótkizýdi uıymdastyrýshylardyń qatarynda bolady. Osy jyly sáýirde Aqmola oblysy qazaq komıteti quramyna saılandy. Máskeý qalasynda ótken Búkilreseılik musylman sezine qatysty. Ol Birinshi jalpyqazaq seziniń sheshimi boıynsha Búkilreseılik Quryltaı jınalysyna depýtattyqqa kandıdat retinde usynylady. «Alash» partııasynyń Aqmola oblysy komıtetiniń múshesi bolady. «Úsh júz» partııasy ókilderiniń jalǵan aıyptaýymen bir aıǵa jýyq abaqtyǵa otyryp shyqty. Ekinshi jalpyqazaq sezine delegat retinde qatysyp, onda oqý máselesi boıynsha qurylǵan komıssııaǵa tóraǵalyq etti.
1918-1919 jyldary Petropavl ýezdik zemstvo basqarmasynda qyzmet etti. 1919-1923 jyldary Aqmola gýbernııalyq «Bostandyq týy» gazetinde, «Sholpan», «Sana» jýrnaldarynda, «Aqjol» gazetinde qyzmet istep júrip, halyq aǵartý jumysyna belsene aralasady. Sol kezeńde qalyń qaýymǵa tanys poemasy «Batyr Baıandy» jazyp, jaryqqa shyǵarady.
1923-1927 jyldary Máskeýde Joǵary ádebıet-kórkemóner ınstıtýtynda oqıdy. Onda orys ádebıetin, Batys Eýropa ádebıetin tereń zerttep, orys mádenıet qaıratkerlerimen jete tanysyp, kópshiligimen dostyq qarym-qatynasta bolady. Máskeýde oqyp júrgende onyń shyǵarmalary orynsyz synǵa ushyrady.
1924 jyly 24 qarashada Máskeý qalasyndaǵy Shyǵys eńbekshileri kommýnıstik ýnıversıtetinde qazaq jastarynyń jerlestik uıymynda jınalys ótip, olar Maǵjannyń 1922 jyly qazanda, 1923 jyly Tashkentte basylyp shyqqan jyr jınaqtaryn talqyǵa saldy. Onda aqyn shyǵarmalaryn teriske shyǵaratyn qaýly qabyldandy. Orynsyz synnan kóńili jabyqqan aqyn «Sálem hat» degen óleń jazdy. Ol «Tilshi» gazetinde jarııalandy.
Aqyn 1927-1929 jyly Býrabaıda, odan soń Qyzyljarda oqytýshylyq qyzmetter atqarady. 1929 jyly «Jumabaıuly «Alqa» atty jasyryn uıym qurǵany úshin» degen aıyptaýlarmen Máskeýdegi Býtyrka túrmesine qamalyp, 10 jyl aıdaýǵa kesiledi. 1936 jyly M.Gorkıı men E.Peshkovanyń aralasýymen bostandyq alyp, Qazaqstanǵa qaıtady. Petropavl qalasynda mektepte orys tili men ádebıetinen sabaq beretin muǵalim bolyp jumys isteıdi. Kóp uzamaı qalalyq oqý isiniń meńgerýshisi ony saıası sebepterge baılanysty degen aıyppen muǵalimdik qyzmetten bosatady. 1937 jyly naýryzda Maǵjan Bekenuly Almaty qalasyna keledi. Aýdarma isimen aınalysady. 1938 jyly qaıtadan qamaýǵa alynyp, atý jazasyna kesildi.
Bıyl aqynnyń 125 jyldyq mereıtoıyna baılanysty Túrki akademııasy 2018 jyldy «Maǵjan jyly» dep jarııalady. Akademııa osyǵan oraı Túrkistan ıdeıasyn tý etken aqynnyń shyǵarmalaryn shet tilderge aýdaryp, basyp shyǵarýdy qolǵa aldy. Osy ıgi istiń bastamasy retinde sáýirde Parıjdegi IýNESKO-nyń shtab-páterinde Mıchıgan shtatynyń ýnıversıtet professory Tımýr Kojaoǵly óziniń «Maǵjan - ottyń, erkindik pen mahabbattyń aqyny» atty kitabyn tanystyrdy. Týyndyda Maǵjannyń ómiri men shyǵarmashylyǵy sýretteledi. Atalǵan kitapta aqynnyń 16 óleńi aǵylshyn tiline aýdarylǵan.
Halyqaralyq Túrki akademııasy onyń tańdamaly shyǵarmalar jınaǵynyń alǵash ret ózbek tilinde jaryq kórýine de muryndyq boldy. Maǵjan Jumabaevtyń óleńderin ózbek tiline talantty aqyn, bilikti aýdarmashy, Qaraqalpaqstannyń halyq aqyny Muzaffar Ahmad aýdardy.