Qyzylorda qalasynan otyz shaqyrymdaı jerdegi Qoǵaly kól aýylynyń aýmaǵynda Qyshqala kóne shaharynda arheologter jumys jasap jatyr. Búginde eki ǵımarat arshylý ústinde. Ǵalymdar qalanyń batys bóliginde ornalasqan ǵımarattyń Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine uqsas salynǵan minájat orny ekenin aıtady.
Bul shahar jóninde alǵash ret 1242 jyly ıtalıan saıahatshysy Djovannı Plano Karpını jazyp qaldyrǵan delinedi.
Uly Jibek jolynyń boıynda ornalasqan qala jaıynda:
– Qyshqala dep ataǵanymyzben qalanyń tarıhı aty umyt qalǵan. Bizdiń jobamyzben shahar HIII ǵasyrdyń orta tusynda dáýirlegen. Kóneniń kózindeı qasterli meken 50 gektardaı aýmaqty alyp jatyr. Qala úıleriniń jalpy bıiktigi 1-1,5 metrdi shamalaıdy. Olardyń kúıdirilgen qyshtan soǵylǵany kórinip tur. Alaıda ótken ǵasyrdyń 50-jyldarynda qyshtan jasalǵan ǵımarattardyń basym bóligi buzylǵan, – deıdi ekspedısııa jetekshisi Madııar Eleýov.
Qyshqalanyń ýaqytynda iri saýda ári qolóner ortalyǵy bolǵandyǵy týraly aıtylady.
H-HI ǵasyrda qaınaǵan tirshiliktiń ortalyǵy bolǵan qala Altyn Orda zamanynda dáýirlep turypty. Kóne shahardaǵy eki qazbanyń biri mavzoleı bolsa, ekinshisi sharýashylyq ortalyǵy delinip otyr.
– Bizdiń boljaýymyzsha, Qyshqala Uly Jibek joly boıynda oryn tepken qalalardyń ortalyǵy bolǵan. Biz qalashyqtyń shetinde ornalasqan keseneniń ornyn arshyp aldyq. Qasbeti qıma órnekpen árlengen eken. Onyń bıiktigi 3 metrge jýyqtaıdy. Onyń mújilýine tabıǵı jaǵdaılar da áser etýi ábden múmkin. Atap aıtqanda, jeldiń, daýyldyń, jańbyrdyń áseri tııýi ǵajap emes. Osyndaı jaǵdaılardyń áserinen batysqa qaraı qulaǵany ańǵarylady. Qysh materıaldardyń negizinde jasalǵan zertteý qala tirshiliginiń hronologııalyq sheńberin HIII-HV ǵasyrlarǵa jatqyzýǵa múmkindik beredi, – dedi zertteýshi Dókeı Taleev.
«Arheolog» halyqaralyq ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Madııar Eleýov qazaq tarıhynyń bilgiri, professor Áýelbek Qońyratbaevtyń el aýzyndaǵy ańyzǵa súıenip, bul qala Alpamys batyrdyń jary Gúlbarshyndy qaldyryp ketken shahar ekendigin eske salǵan. Keıbir jazba derekterde bul qala erterekte Barshynkent dep te atalǵan eken.
Qyshqala jaıly XV ǵasyrdan keıin jazba derekterdiń kezdespeýi Syr arnasy ózgergennen keıin halyqtyń ózge jaqqa qonys aýdarýymen baılanysty sııaqty. Áıtse de, úlken aýqymdy jerdi alyp jatqan kóne shahar qazaqtyń qıly tarıhynyń bir tarmaǵyndaı seziledi. Árıne tórelikti arheolog-ǵalymdar aıtady.
Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan»
Qyzylorda oblysy