Ulttyq qaýipsizdik organdarynyń elimiz qaýipsizdigin qamtamasyz etýdegi úlesi zor ekendigi belgili. О́kinishke qaraı ejelden qalyptasqan dástúr boıynsha ózi de tumshalanyp turatyn qupııa qyzmettiń jankeshti sarbazdarynyń eńbekteri kóbinese tasada qalyp qoıa beretini bar. Elordamyzdyń aıshyqty 20 jyldyq mereıtoıy qarsańynda osy júıede jemisti qyzmet atqarǵan azamattardyń birimen áńgimelesýdiń sáti túsken edi.
Bizdiń suhbattasymyz Qazaqstan Respýblıkasy ulttyq qaýipsizdik organdarynyń qurmetti qyzmetkeri general-maıor Erjan Bekbaýuly ISAQULOV – 1995-2001 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Astana departamentin basqarǵan.
– Erjan Bekbaýuly, osy kúnderi elimiz Astana qalasynyń, ıaǵnı elordamyzdyń mereıli 20 jyldyq merekesin atap ótýde. Siz Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıteti Astana departamentiniń tuńǵysh basshysy ekensiz. Osy oraıda ne aıtar edińiz?
– 1995 jyly men UQK-niń Ońtústik Qazaqstan oblystyq departamenti bastyǵynyń orynbasary qyzmetinde bolatynmyn. Sol jyldyń jeltoqsanynda meni elimizdiń Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń sol tustaǵy tóraǵasy Jeńisbek Jumanbekov Almatyǵa shaqyryp, UQK Aqmola oblystyq departamentiniń bastyǵy etip taǵaıyndady. Taǵaıyndaý barysynda tóraǵa meni jýyq arada astananyń Almatydan Aqmolaǵa kóshirilgeli jatqanyn, osyǵan oraı úlken de kúrdeli jumystar kútip turǵanyn eskertip, aldyma naqty tapsyrmalar qoıdy.
Sóıtip 1995 jyldyń 7 jeltoqsanynda Aqmola qalasyna keldim. UQK tóraǵasynyń birinshi orynbasary polkovnık D.Sıhymbaev meni Aqmola oblysynyń ákimi Andreı Braýnǵa tanystyryp, oǵan da alda turǵan kóshi-qon máselesiniń jaı-japsaryn aıtyp, túsindirdi. Kútpegen áńgimeni estigen ákim áýeli ishek-silesi qatyp kúlip aldy da, munyń oryndalmaıtyn arman ekenin, eldegi qalyptasqan kúrdeli ekonomıkalyq jaǵdaıda munyń múlde múmkin emestigin, Aqmola qalasynda tıisti ınfraqurylymdardyń, ortalyq memlekettik organdar úshin ǵımarattardyń, qyzmetkerler úshin turǵyn úılerdiń joqtyǵyn aıtyp, alaqan jaıdy.
Dál osy kúni D.Sıhymbaev pen A.Braýn meni UQK Aqmola oblystyq departamentiniń ujymyna aparyp tanystyrdy.
Osylaısha qaınaǵan qyzý jumys bastalyp ketti. Áýeli departamenttegi jumyspen, oblystaǵy jaǵdaı barysymen tanysyp shyqtym. Shynymdy aıtsam, dál sol kezdegi ahýal adam qorqatyndaı dárejede edi. Inflıasııa deńgeıi 2500 paıyzǵa deıin jetken, dúken sóreleri jylan jalaǵandaı bos. Oblystaǵy aýyl sharýashylyǵy múlde quldyraǵan. Qalanyń janyn saqtap otyrǵan – «Selınselmash» pen «Kazahselmash» júrelep qalǵan, osy jáne basqa da kásiporyndardyń jumysshylary beımálim merzimge aqysyz demalysqa jiberilipti, bıýdjettik mekeme qyzmetkerlerine aılyq eńbekaqy keshiktirilip beriledi, qalany elektrmen, jylýmen qamtamasyz etý turaqty emes. Mine, osyndaı almaǵaıyp kezeńde ártúrli qaýipti kúshter, uıymdasqan qylmys bas kótere bastaǵan. Jyǵylǵanǵa judyryq demekshi, bularǵa sol jyldyń tym aıazdy jáne qarly bolǵanyn qosyńyz.
Departamenttegi jaǵdaıdyń da ońyp turǵany shamaly. Qarjy qyzmetkerlerdi ustap turýǵa áreń jetedi, bir-aq mashınamen júremiz, qalǵandary benzın men qosalqy bólshekterdiń jetispeýinen qańtarylyp tur. Tipti qalam men qaǵaz qat. Jumys bólmeleri tastaı sýyq, qyzmetkerlerimiz syrtqy kıimmen otyryp jumys isteıdi, kópshiligi pátermen qamtamasyz etilmegen.
Osynyń bári el kóńiline belgili bir deńgeıde áser etkeni ras. Tipti qalyń kópshiliktiń Elbasynyń astanany aýystyrý jónindegi taǵdyrsheshti jobasynyń júzege asaryna kúmánmen qaraǵany shúbásiz. Biraq kóp ýaqyt ótpeı-aq jurtshylyq kózqarasy ózgerip, astanany aýystyrýdyń pisip-jetilgen másele ekendigine kózderi jetti emes pe!?
– Astana departamentiniń qalyptasýy qalaı júzege asyryldy?
– Astana departamenti Aqmola oblystyq departamentiniń bazasynda qurylǵandyqtan, aıtarlyqtaı qıynshylyqtar bola qoıǵan joq. Al bul departamentti men 1995 jyldyń jeltoqsanynan basqarǵanymdy aıtyp óttim.
Elbasymyz jáne UQK tóraǵasy Jeńisbek Jumanbekov Astana departamentiniń aıaǵynan nyq basyp, qalyptasyp ketýine aıryqsha nazar aýdardy. 1996 jyldyń sáýir aıynda Aqmola qalasynda UQK-niń kóshpeli alqa májilisi ótkizilip, onda Astana departamentin shtattyq nyǵaıtý men tehnıkalyq jaraqtandyrý máseleleri boıynsha qajetti uıymdastyrý jáne qolǵa alynýy tıis sharalar belgilendi.
UQK-niń Aqmola qalasyndaǵy jumys toby quryldy. Bul top oblystyq departamentpen birlese otyryp, burynǵy temirjolshylar tehnıkýmynyń ǵımaratyn kóship kelgeli jatqan UQK ortalyq apparatynyń bólimshelerine arnap qaıta jaraqtaý, jóndeý jumystaryn júrgizýge kóp eńbek sińirdi. Sonymen birge qyzmetkerlerge arnalǵan jataqhana jóndeýden ótkizildi, issaparǵa keletin áriptester úshin ýaqytsha turatyn turǵynjaılar ázirlendi. 1997 jyldyń qazan aıynda UQK ortalyq apparaty qyzmetkerleriniń birinshi toby kelip, óz mindetterin atqarýǵa kirisip ketti. Osy tusta men Elbasynyń sheshimimen UQK alqa músheligine taǵaıyndaldym. Al bul óz kezeginde astanany kóshirýge baılanysty mindetterdi júzege asyrý barysynda UQK ortalyq apparaty men Astana departamentiniń jumystaryn júıeli úılestirýde týyndaǵan máselelerdi sheshýge kóp kómegin tıgizdi.
– Sol kezeńdegi negizgi mindetter qandaı edi?
– Elbasynyń Astana departamentiniń aldyna qoıǵan negizgi mindetteri el basshylyǵy men bıliktiń joǵary organdaryn Almatydan Astanaǵa kóshirýde qaýipsizdik sharalaryn saqtaý jáne Qazaqstan Respýblıkasy jańa astanasynyń halyqaralyq tanystyrylymyn ótkizý boldy. Bul tapsyrmany elimizdiń ulttyq qaýipsizdik organy tamasha atqaryp shyqty. Atalǵan sharalardy ótkizý barysynda birde-bir tártipsizdik nemese jaǵymsyz áreketter oryn alǵan joq.
Tapsyrmalardy tabysty oryndaǵanym úshin 1998 jyldyń 11 shildesinde maǵan Elbasynyń Jarlyǵymen general-maıor joǵary áskerı ataǵy berildi. Astana departamentiniń kóptegen qyzmetkeriniń eńbegi memlekettik jáne vedomstvolyq marapattarmen atap ótildi.
– О́zińiz basshylyqta bolǵan kezderi qandaı jaıttar esińizde erekshe qaldy?
– Maǵan aıryqsha áser etken jaǵdaı Elbasynyń astanany aýystyrý barysyndaǵy tabandy ustanymy men qatań talapshyldyǵy boldy. Kóptegen memlekettik sheneýniktiń osy másele barysyndaǵy senimsiz kózqarastaryn Elbasynyń batyl jáne isker áreketi sý sepkendeı basqany aqıqat. Sonymen birge memlekettik organdardyń, ásirese jańa astananyń tuńǵysh ákimi Ádilbek Jaqsybekovtiń basqarýyndaǵy Astana qalasy ákimdiginiń osynaý joıqyn jobany júzege asyrý barysyndaǵy úılesimdi jumystary este qaldy.
Sondaı-aq sol kezeńdegi Múlik jónindegi memlekettik komıtet tóraǵasynyń orynbasary Sansyzbaı Esilovtiń eńbegin de erekshe ataı ketken durys. Isker azamat qanshama memlekettik organdy provınsııalyq deńgeıdegi qala aýmaǵyna aıqaı-shýsyz ornalastyrýǵa meılinshe jaýapkershilikpen atsalysty.
Arada biraz jyl ótkende Astana departamentindegi sol bir umytylmas jyldarymdy aıryqsha saǵynyshpen eske alamyn. Meniń oıymsha, sol jyldary departamenttiń jeke quramy óte yntymaqshyl, uıymshyl jáne isker boldy. Ár qyzmetker óz jaýapkershiligin jete túsinip, qyzmettik paryzyn úlgili atqarýǵa tyrysty. Mine, óz moınyna júktelgen osyndaı aıryqsha tapsyrmany oryndap shyǵýǵa judyryqtaı jumylǵan ujymnyń ǵana qarym-qabileti jeter edi der edim.
Departament qyzmetkerleri arasynda barsha aýyrtpalyqtar men qıyndyqtardy, qýanyshtardy birge bólisken K.R.Ábdiqazymov, A.K.Tóleýov, O.Jaqypbekov, J.M.Muhametqalıev, D.T.Júsipov, S.S.Seıitov, J.Ramazanov, B.Abdrahmanov, S.M.Ivahnenko, A.Reshetov, V.Rýbanov, K.Aljanov, J.Aıtbaev tárizdi áriptesterimniń esimderin erekshe iltıpatpen atap ótkim keledi. Bular jáne basqalar jańa astanamyzdyń qaýipsizdigi men turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge orasan zor úles qosty, aǵymdaǵy ahýaldy senimdi baqylaýda ustady, qyzmet barysynda týyndaǵan ártúrli jaǵdaılardan durys jol taýyp shyǵa bildi, Otanǵa adal qyzmet etýdiń shynaıy úlgisin kórsetti.
Sol kezdegi quqyq qorǵaý organdarynyń basshylary M.M.Orazalıev, О́.K.Bolsambekov, V.P.Kan, A.Ádilhan, A.I.Lýkın, T.S.Aısın, A.V.Konstantınov, S.Bekbosynov, T.Erjanov, O.P.Nogaı, A.K.Jalmuhanbetov sııaqty azamattar el tynyshtyǵy úshin bizben birge tún uıqysyn tórt bólip eńbek etti. Astana departamentiniń tuńǵysh bastyǵy retinde osyndaı orasan zor tarıhı oqıǵalardyń kýágeri bolǵanym úshin jáne astana aýysqannan keıin Astana qalasynyń tuńǵysh generaly atanǵanym úshin men taǵdyryma myń márte shúkirshilik etemin ári ózimdi baqytty sezinemin.
Búginde Astana álem tanyǵan, dúnıe júzi elderine ozyq bastamalarymen belgili biregeı qalaǵa aınaldy. Biz qazir asqaraly Astanamyzben kez kelgen jerde maqtana alamyz! Sebebi Elbasymyz aıtqandaı, «Astana – Otanymyzdyń júregi, táýelsizdigimizdiń tiregi», al elordanyń ózi – Elbasymyzdyń eren eńbeginiń jemisi! Áńgimelesken Kádirbek QUNYPIIаULY, jýrnalıst