HIV halyqaralyq «Eýrazııa» kınofestıvalindegi mańyzdy sharalardyń biri arnaıy shaqyrylǵan ataqty rejısserlermen uıymdastyrylǵan kezdesýler ekenin atap ótý kerek.
Festıvaldiń eń basty qonaqtarynyń biri serb rejısseri, akter jáne mýzykant Emır Kýstýrısanyń «Uzaq qus jolymen» fılminiń tusaýkeserine jınalǵandar tanymal tulǵanyń jeke ómirinen de kóp málimet aldy. Ata-babasy hrıstıandyq senimdi ustaǵanymen, ata-anasy musylmandyqty qabyldaǵan Emır jastaıynan ónerge beıim bolyp ósedi. Tanymaldylyqqa qol jetkizgennen keıin toǵyz jyl kınodan tysqary ómir súrip, tek mýzykamen ǵana aınalysqan. Astanaǵa alǵash ret kelip turǵan ol áýejaıdan túsken soń-aq jas qalanyń kelbetinen kóz ala almaǵanyn aıtady. Eki kúnniń ishinde kóp nárseni kórip úlgergenin, jas qalanyń ǵımarattary, stıli, jalpy ınfraqurylymyna qyzyqqanyn jetkizdi. «Tamasha adamdar turatyn tańǵajaıyp qalaǵa uqsattym. Sizderdiń Prezıdentterińiz 20 jylda úlken ári ádemi megapolıs salyp úlgeripti» deıdi ol.
Emırdiń endigi oıy – jazýshy Shyńǵys Aıtmatov shyǵarmasynyń jelisi boıynsha Qazaqstanda fılm túsirý. О́ıtkeni Sh.Aıtmatov onyń eń súıikti jazýshylarynyń biri. Onyń oıynsha, búgingi fılmderdiń 90 paıyzy sapasyz. Keshegi janrlardyń ishinde jany siriligin tanytyp búgingi kúnge aman jetkeni – realızm men fantastıka ǵana. Trend bolsa da, kıno túsirý – óte qıyn. Eger onyń ıdeıasy myqty bolsa, bul tipti qıyn. Mysaly, «Uzaq qus jolymen» fılminiń ıdeıasy N.Mıhalkovtyń soǵys týraly aıtqan áńgimesinen, ekinshi sońy qasiretpen aıaqtalǵan Serbııadaǵy úılený toıynan, úshinshi erkindiktiń sımvoly qyran búrkit fenomeninen, osy úsh mysal arqyly dúnıege kelgen. Soǵys, saıasat týǵyzǵan shıelenister týraly oqıǵalardy ózek ete otyryp ártúrli janrdaǵy birneshe kartına túsirgen E.Kýstýrısa qazaqstandyq kórermenderge usynyp otyrǵan bul fılminde soǵysty ertegi sııaqty etip kórsetedi. Iá, atyshýly rejısserlerdiń qalyptasqan, qasań stereotıpterdiń bárinen qashyp, jańalyq ákelgisi keletin izdenisiniń kýstýrısalyq dáleli osy – soǵys týraly ertegi. Tyńnan tabylǵan erekshe formamen túsirilgen fılmniń ekinshi nazar aýdarar tusy, eń sulý, suranysqa ıe ıtalıan aktrısasy Monıka Belýchchıdi basty rólde oınatý arqyly Kýstýrısa týyndysynyń salmaǵyn arttyra túsken. Kezdesý spıkeri Kýstýrısaǵa: «Fılmdi qalaı otyryp kórý kerek?» dedi, «barlyq fılmdi izgi nıetpen, jan-júregińnen ótkizip, elitip otyrý kórý kerek. Bastysy, popkorn jemeı, koka-kola ishpeı otyryp kórý kerek» dep jaýap berdi.
Qytaı uly poezııanyń, uly tarıhtyń, uly ekonomıkanyń ǵana otany emes, uly kınonyń da ortalyǵyna aınalyp kele jatqanyn festıval qonaǵy bolyp kelgen Van Sıaoshýaıdiń bir ǵana fılmi dáleldegendeı boldy. Vannyń ózi Qytaı kınosynyń «altyn ǵasyryndaǵy» altynshy býynnyń beldi ókiliniń biri. Qytaıdyń ótkeni men búginin sabaqtastyra otyryp, onyń qýatty el ekenin óner tilimen taǵy bir eske salyp qoıý kórshi el rejısserleriniń asyl muratyna aınalǵanyn tanydyq.
Bir tańǵalarlyǵy, qytaıdyń búgingi zamanaýı kınosynyń eń tanymal tulǵasy, «Eýrazııa» kınofestıvalindegi qazylar alqasynyń múshesi Van Sıaoshýaı usynyp otyrǵan «Shanhaı armany» fılminiń de saıası boıaýy qalyń, kommýnıstik ıdeologııa bıligindegi Qytaı eliniń 1960 jyldardaǵy qatal shyndyǵyn rejısser 19 jastaǵy boıjetken qyzdyń ómiri arqyly búkpesiz kórsetedi. Uzaq daıyndyqpen dúnıege kelgen týyndy ekenin túsiný qıyn emes. Júrgizýshi bul fılmdi «búgingi qytaı kınosy qaımaǵynyń qaımaǵy» dep baǵalady. Fılm nostalgııaǵa toly, ekrannan taraǵan jylylyq ár adamnyń jastyq shaǵyna, balalyq kezeńine jeteleıdi. Qytaı rejısseri jeke adam men qoǵam arasyndaǵy qarama-qarsylyqty, dálirek aıtqanda, adamnyń qoǵamǵa qarsylyǵyn áleýmettik qaıshylyqtar arqyly ashady. Tipti qarapaıym qytaı turǵynynyń basqa qalaǵa qonys aýdarmaq túgili ózdiginen basqa úıge de kóshe almaıtyn eriksizdigin, shamyrqanǵanyn, muń-nalasyn syrtqa bildirýge quqyǵy joq jandardyń ishki qaıshylyǵyn kórsete otyryp, «osyndaı qarsylyq qaıtse sheshiledi?» degen oıdy bildirgisi keletinin baıqaý qıynǵa soqpaıdy. Rejısserdiń jeke tulǵany qurmetteýge shaqyryp turǵan azamattyq ustanymyn baıqamaý, baǵalamaý múmkin emes. Sondyqtan bolar, áleýmettik qıyndyqtyń qatparyn tereńinen kórsetýdi rejısserlik muratyna aınaldyrǵan Sıaýoshaıdyń talantyn kıno salasyndaǵy mamandar ǵana emes, álemdik saıasatkerler de joǵary baǵalaıdy eken.
Aıgúl Ahanbaıqyzy, «Egemen Qazaqstan»
ASTANA