Qoı terisi demeńiz...

Aqmola oblysynda bıylǵy kók­temde óriske 500 myńnan as­tam qoı shyqty. Oblystyń eldi me­­ken­­derinde myńdaǵan tonna jún, mal­dyń terisi bosqa shirip jatyr.

Qabyrǵalary yrsıǵan qara toq­­tyny úlken qyryqtyq qaı­shy­men qyrqyp jatyp, bir ýaq belin jaz­­ǵan Jádiger aǵam qoranyń ir­ge­sindegi aıyrdy ala salyp, qo­­qym-soqym aralasqan bir aıyr jún­di qosqabat qoranyń jel keý­lep úńireıgen qabyrǵasyna tyǵa sal­dy.

– Jeńgeńniń jyl on eki aıda aı­nymaı eki aınalyp keler qyzyl ta­naý eki sharýasy bar. Biri – kók­temgi qoı qyrqý, ekin­shisi – kúz­gi qaz julý, – dep kó­zi­niń astymen úı jaqqa bir qa­rap alǵan Já­diger aǵam, – ekeýi de qazir qa­dirsiz, baǵasyz bolyp ketti. Myna jún jaryqtyq ti­ri pendege qajet emes. Sosyn osy­laı qo­ra­nyń ashyq-tesigin bútin­deı­miz. Qal­ǵa­nyn órteımiz, tógemiz. Áı­te­ýir qur­typ tynamyz. Al qoı terisin búgin ıt te jemeıtin bo­lyp alǵan.

Jákeń aıtsa aıtqandaı, bú­gin­de maldyń terisi men júninen qa­di­r­siz zat joq. Al on mıllıon qoı baǵatyn Ulybrıtanııa teri men jún­nen san alýan buıym jasap, ola­rdy álemdik brendke aınaldyryp, dań­qy jer jaryp tur.

Zamanynda oblys ortaly­ǵyn­daǵy kásiporynda qoı júni táp-táýir óńdelgen. Ol ýaqytta qoı júninen negizinen, pıma, kı­iz ba­syl­ǵan. Jalpy, qoı júni qal­dyq­syz kádege jaraıtyn ónim. Qoı jú­­ni­niń shaıyry da paıdaǵa asady. Jýý agregattaryn­da tunyp qalǵan shaı­yr­dy arnaıy ydystarǵa tol­tyryp, kosmetıka jasaıtyn kásiporyndarǵa jiberetin. De­mek, qoı júni sharýashylyqta, tur­mys­ta kóp nársege qajet. Búgingi zaman talabyna saı esep-qısabyn oı­las­tyrsaq, ózin ózi aqtaıtyn, aq­tap qana qoımaı, kásiporynǵa ta­bys ákeletin sala.

Qoı júni negizinen, ekige bóli­ne­di. Bııazy jáne qylshyqty jún. Onyń ishinde qadirlisi bııa­zy jún. Biraq, bııazy júndi qoıdy ósirý sha­rýalar úshin ońaı emes. Ol úshin jaıylymnyń ereksheligi, jaı­lylyǵy qajet. Aıtalyq, aq­se­leý, qaýdan ósetin bizdiń dala bı­ıa­zy júndi qoı úshin onshalyqty jaı­ly emes. Sebebi, aqseleýdiń, qaý­dannyń basyndaǵy ıne shóp qoı terisine qadalyp, onyń aýrýǵa ushy­raýyna sebepshi bolady. Biz­diń ólkede qylshyq júndi qoı ósirýdiń basty sebebi osy. Dál qa­zir oblysta bııazy júndi qoı­dyń sany 15 prosentten aspaıdy. Qylshyqty jún de kózin tap­sa, ká­dege asady. Erterekte ir­ge­degi Re­­seı qarýly kúshterinde qyz­met etetin jaýyngerlerin osy qyl­shyqty júndi iske jaratý ar­qy­ly kıindiretin. Biletinderdiń aı­týyna qaraǵanda qazir olar da al­maı qoıypty. Iаǵnı órkenıet óris­tegen saıyn san ǵasyr boıy ha­l­qymyzdyń ıgiligine aınalyp kelgen qoı júnin sıntepon sı­ıaq­­ty qoldan daıyndaǵan materıaldar yǵystyra bastady.

Kún kó­ris tirshiligi tórt aıaq malmen ty­ǵyz baılanysty halyqtyń kóń­i­lin­degi jalǵyz medeý – sońǵy ýa­qytta tabıǵı jylý beretin ma­te­rı­aldarǵa de­gen suranystyń arta tú­sýi. Bu­ryn­dary jurttyń sán kórip, eden­ge tastaıtyn kavrolan tóse­nishteri men ózge de materı­al­dardy qazir tabıǵı jylýy mol, sáni ózgeshe buıymdar aýystyra bastaǵan.

Oblysta ıgerilmeı jatqan baı­­­lyq kózi osy qoı terisi men jú­­­ni. Elge О́zbekstannan, Túr­ik­­­menstannan, irgedegi Reseı­den jáne basqa da elderden ata-ju­rtqa qaıta oralǵan qan­das­ta­rymyz úshin arnaıy «Nurly kósh» baǵdarlamasy sheń­be­rin­­de salynǵan mekenjaılar­da qonystanǵan aǵaıyndar ju­mys­­syz­dyq problemasyn qaı­ta-qaı­ta kóterip júr. Eger kúni búgin­ge deıin ıgerilmeı jat­qan en baı­lyqty el ıgi­ligine aınaldy­rý úshin osyndaı jerler­den Úki­met­tiń qol­daýy arqyly shaǵyn ká­sip­oryndar ashsa, barshaǵa birdeı tıim­di bolmas pa edi.

– Mońǵolııada bir japyraq teri, bir shókim jún dalada qal­maı­dy, – deıdi seksenniń seń­gi­­ri­n­degi Qabdolla Ýaqapuly aq­­saqal – kúni búginge deıin biz baǵymdaǵy maldyń terisi men júnin paıdalanyp keldik. Kı­gen kıimimiz, úıdegi kúnde­lik­ti tutynatyn turmystyq buıym­y­myz teri men júnnen jasaldy. Odan kemdik kórgen joqpyz. Alla­ǵa shúkir, «toǵyz qabat torqadan toq­tyshaqtyń terisi artyq» de­mek­shi, urpa­ǵy­myz taza tabıǵı kı­im kıip, eko­lo­gııalyq jaǵynan múl­tiksiz júnnen jasalynǵan buıym­dardy kádege jaratyp, bú­gingi kúnge jettik. Ras, qazir jal­ǵyz biz ǵana emes, jumyr jer­diń kez kelgen túkpirinde qar­jylyq qıynshylyq bolyp jatyr dep estımiz. Kópti kórgen basym bar, seksenge kelgen jasym bar. Myna balalar kıiz úı ja­saıtyn kásiporyn ashsa, tama­sha emes pe? Taý basyp, asý asyp kelgen aǵaıyndar ózderimen bir­ge nesheme jyl boıy bastaryna pana, jandaryna qorǵan bolǵan alty qanat, segiz qanat kıiz úılerin qanjyǵalaryna bókterip ala keldi. Jergilikti jurt toı-to­malaǵyna, asyna, basqa da jab­­dyǵyna paıdalanýǵa qatty qy­zyqty. О́ıtkeni yńǵaıly-aq dú­nıe. Ári qoı júniniń ıisi shyq­­qan jerge kene, qońyz jo­lamaı­dy. Aýasy keń, kıiz ja­ryq­tyq jel ótkize qoımaıdy ǵoı.

Suńǵyla aqsaqal syr ǵy­lyp shert­ken sharýany r­eti shy­ny­men istiń kózin taba­tyn jan bolsa, óz-ózinen jol­ǵa tú­sip ketetin bıznes jos­par der­siz. Shyn máninde obl­ys­ta­­ǵy eldi mekenderdegi ti­lek bildirýshilerdi kıiz úı­men qam­­tamasyz etý úshin onyń qan­sha­syn shyǵarý kerek. Onyń ústi­ne bizdiń el – tabıǵaty tamasha ólke. Aıdyny asyp-tasqan kó­gildir kóldiń jıeginde, erke Esil­diń jaǵasynda, samsaǵan aqqaıyń­dard­yń ortasynda aq shańqan kıiz úılerdi tigip, murtymyz kókke shanshylyp, shánıip jatar edik. Dem­alýǵa kelgenderge qapysyz qyz­met kórseter edik. Týrızmdi da­­my­­týdyń tóte bir joly sol emes pe?.. Kıiz úı jol jı­egin­degi saýda-sat­tyq kóri­gin qyz­­dyratyndarǵa da, qymy­z­­hana ashatyndarǵa da qa­jet. De­mek, kıiz úı jasaıtyn sha­ǵyn kásiporyn ashylatyn bolsa, qan­shama adamǵa kúndelikti ja­­­laqy alyp, jan baǵatyn ju­mys orny paıda bolyp, ári eń da­lada esepsiz, qajetsiz, irip-shirip jatqan qoı júni barar jerin tappas pa edi. Sol sátte mal baqqan aǵaıyn da ár qoıdan orta eseppen úsh kılogramnan qyrqatyn qylshyqty jáne bııazy júnderin naryq baǵasyna sáıkes baǵalap ótkizip, joqtan bar jasap, qońdanyp ketpese de, talǵajaý qylar nápaqa tabar edi.

* * *

Jádiger jákem qoı qyr­qy­myn aıaqtaǵan soń, qys boıy at izin salmaǵan bizge arnap bir marqasyn soıdy. Terisin irep, qoıansha tutas sypyrǵannan keıin, terini sharbaqtyń arǵy betine atyp jiberdi. Tórt sıraq birge ketti. Odan soń ish-turman, ishek-qaryn. Jákeńniń betine adyraıa qaradym. Mańdaıynan aqqan terin qolynyń syrtymen súrtip jatyp, kúńk etti. «Jeńgeń tazalaǵysy kelmeıdi. Al sen qaıdaǵy bir ıt tartatyn terini erinbeı áńgime qylyp tursyń». Iá, qazir solaı eken-aý...

Baıqal BAIÁDIL,

«Egemen Qazaqstan»

Aqmola oblysy