Tulǵa týraly tolǵanys

Nelikten deısizder ǵoı, árıne. Qalaı­sha degendeıin saýaldardyń saýlaıtyny da ras, álbette. Shamamyzdyń jetkeninshe dálel­de­mekke tyrysyp kórelikshi.

Eń aldymen, ómirbaıanyna qysqasha ǵana kóz júgirtip, kóńil sýaraıyqshy. Jan­seıit Qanseıituly Túımebaev kóp balaly, qazaqy, qatardaǵy otbasyn­da tý­ǵan. 1958 jylǵy shilińgir shildede. Qat­par-qatpar qalyń tarıhy bar Qarataýyńyzdyń baýraıyndaǵy Qaınar aýylynda. Ákesi Qanseıit pen aıaýly ana­sy Ulmeken on úsh ul-qyz tárbıelep ósirgen. Shymkent shaharyndaǵy ataqty mektep-ınternatty, Qazaq Memlekettik ýnıversıtetin támamdaǵan. Talantty túlek retinde QazMÝ-ińizde qaldy­ryl­ǵan. Assıstent, aǵa oqytýshy, dosent. Keıin­nen ǵylym doktory dárejesine ıe bolǵan.

Ǵalym retinde, Memleket basshysy Protokolynyń jetekshisi retinde, elshi retinde Janseıit Qanseıitulynyń otyzdan astam kitaby shyqqan. Elge sińirgen eńbegi úshin, halyqaralyq deńgeıdegi qaıratkerligi baǵalanyp, birneshe ordendermen, medaldarmen nagradtalǵan. Olardyń ishinde Otanymyzdyń jáne shet elderdiń bıik-bıik, joǵary marapattary bar. Qurmetti ataqtary da az emes.

Hosh delik. Endi esimizde erekshe qal­ǵan aıryqshalaý jaǵdaılarǵa az-kem ǵana aıaldaǵanymyz artyq bolmas. Sonaý jetpisinshi jyldardyń or­ta­­synda qatty qurǵaqshylyq bolyp, Oń­­tústiktegi ózge aýdandarmen birge bu­rynǵy shaıandyq-alǵabastyqtardyń, bú­­­gingi báıdibektikterdiń Qarataýdan sasyr julyp, qara taldyń butaq-ja­­py­raq­taryn sydyra syndyryp, qoǵamdyq malǵa jemshóp úshin jınaǵany jadymyzda. Sonda oblystyq gazet til­shisi retinde Qanseıit aǵamyzdan suhbat alǵan edik-aý. Sovhozdyń partorgy edi. Shekesin shart baılap alyp, ózi de sasyr julyp júripti. Shaıyr-shaıyr, jelim-jelim qoldaryn jýrnalıstik alaqanymyzdan jýyq arada ajyrata almaı, aqjarylqap peıilmen kúlgeni kóz aldymyzda.

Bilim jáne ǵylym mınıstri júz aýrý­ha­na, júz mektep máselesine baılanysty oblysty erinbeı-jalyqpaı aralap shyǵypty, tústen keıin oblákimdiktiń úlken zalynda basqosý bolady, soǵan kelińizder desken tıisti kisiler. Umyt­pa­saq, 2007 jyl shyǵar. Tilderdi da­mytý basqarmasyn basqaratynbyz. Jına­lys jaqsy ótken. Naq-naq máse­le­ler mánistelgen. «Bilim týraly» Zań­ǵa engiziletin ózgerister, bilim men tár­­bıeniń tyǵyz birligi, memlekettik til taǵdyry, oqýlyqtar sapasy, óndi­ris pen ǵylymdy ushtastyrý men teh­nı­­kalyq jáne kásiptik bilim berýdi da­mytýdaǵy mınıstrlik atqaryp, respýblıkada júıelenip jatqan jumystar týraly tartymdy áńgimelegen.

Mınıstr Túımebaev. Jınalǵan jurtshylyq tántilik tanytqan. Súısinis bildirgen. Suraqtardy da emin-erkin qoıyp, emen-jarqyn jaýap estigen. Sonda ǵoı, jınalys aıaqtalyp, oblys basshylarymen birge Mınıstr de syrtqa qaraı bettegen. Orta tustaǵy qatardyń shetinde turǵan bizge kúlimsireı jaqyndap, qo­lyn usynyp: «Aǵa, áńgimelerińizdi oqı­myn. Kóbirek jazsańyzshy», – degen. «Mınıstrler oqysa, jazamyz ǵoı, aı­nalaıyn», – dep rızalandyq. Biz. Janymyzda turǵan, onsha oqı bermeıtin qurdasymyzǵa qoqılanyp. Al kóz aldymyzǵa sol bir qýańshylyq qursaǵan, qapyryq sapyrǵan ystyq jazdaǵy júdeńki tartqan taý betkeıinde qoly shaıyrlanyp, alaqany jelimdengen aqjúrek aǵataıymyz kele bergen.

Odan burynyraqta, 2006 jyl bolý kerek, el gazeti «Egemen Qazaqstannan» «Eldes­tirmek – elshiden» aıdarymen ja­rııa­lanǵan «Abaı men Pýshkın» atty kó­lemdi suhbatty súısine oqyp, qıyp alyp, saqtap qoıǵanbyz. Minekıińiz, sol sarǵaıǵan qıyndyǵa qyzyǵa qarap oty­ryppyz. Tótenshe jáne ókiletti elshi Túımebaev myrza búı deıdi: «О́tken jyldyń ózinde ǵana memleket basshylary N.Á.Nazarbaev pen V.V.Pýtın­niń arasynda onǵa tarta kezdesý boldy. Úkimet basshylary, syrtqy ister mınıstrleri men basqa da laýazym ıeleri udaıy júzdesip, pikir alysyp turady.

Apta saıyn Máskeýge keminde úsh-tórt qazaqstandyq resmı delegasııa kelip ketedi. Reseımen shekaralas oblystarymyz da ózara alys-beristi belsendi úde­tip keledi. Eki eldiń arasyndaǵy qa­rym-qatynastyń ólshemi saýda aınalymy bolsa, 2005 jyly atalǵan kórsetkish 10 mıllıard dollarǵa jetti. Endi memleket basshylary ózara saýda kólemin eki ese ulǵaıtyp, 20 mıllıard dollarǵa jet­ki­zý qajet degen mindet qoıdy. Mu­nyń ózi de shek emes. Áli de biz úlken joldyń ba­synda turmyz...».

Osy suhbattan sol 2006 jyldyń Qazaq­­standaǵy Pýshkın, Reseıdegi Abaı jyly dep jarııalanǵanyna, álem­dik deńgeıde áıdik sharalar ótip jat­qanyna qanyǵasyz. Qýanasyz. Elshi­lik­tiń bastamasymen Máskeýde «Abaı ıns­­tıtýty» atalatyn oqý-aǵartý já­ne gýmanıtarlyq ortalyq ashylyp, Abaı eskertkishi eńselengen. «Shy­nyn­­da da Máskeý basshylyǵy men qa­lalyq dýma depýtattarynyń Qazaq­stan­­ǵa degen oń kózqarasynyń, El­ba­syna degen qurmetiniń arqasynda qys­qa merzim ishinde Reseı astanasyn­da Abaı eskertkishin qoıý týraly she­shim qabyldandy», – deıdi Jan­se­ıit Túı­me­baev. Sol suhbatynda Tó­ten­she já­ne óki­letti elshińiz Abaı es­ker­tki­shi­niń Kre­mlden on mınóttik ma­ńaıda, Mól­dir­qaınar býlvarynda boı kó­ter­genin maqtanyshpen maǵlumdaǵan.

2015 jylǵy jeltoqsanda Túrkııaǵa bar­ýdyń sáti túsken. Bizge. Sol sapar­da Qazaqstannyń Túrik Respýb­lıka­syn­daǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Túı­mebaev myrzanyń tolyqqandy tul­ǵa­syn tanyǵandaı kúı keshkenimiz ras. Ystanbulyńyzda da, Ankarańyzda da, týysqan eldiń, baýyrlas memlekettiń qandaı jerinde de, teńizi men kólindegi, tegisi men órindegi jurtshylyqtyń ara­synda da Alash azamatynyń, qaı­ran Qarataý baýraıynda týyp-ósken qazaq­tyń qarapaıym perzentiniń qansha­lyq­ty qurmetke, abyroı-bedelge ıe eken­digine kóz jetkizgenbiz. Seksen mıl­lıondaı halqy bar Túrkııańyz Túı­me­baevyńyzdy túgel tanıtyndaı túı­sin­genimiz ras-tuǵyn. Osy oıymyzdyń she­tin shyǵara ázildegenbiz. Sol sátte Janseıit Qanseıituly: «Munyń bári El­basymyzdyń Túrki dúnıesi kósh­basshysyna aınalǵandyǵynyń arqasy ǵoı, aǵa!» – degen. Tolqyp. Tebirenip. Már­már teńiziniń mármár mánzeldes aıdy­nyna qarap.

Dushpandar kúıinetin shyǵar, álbette. Qazaq eliniń Táýelsizdigin alǵash moıyn­dap, aǵaıyndyq aqjarmalyǵyn ta­nytqan Túrkııa ǵoı bul. 2015 jyldyń ózin­de, Túrkııa prezıdenti Rejep Taıyp Erdoǵan Qazaqstanǵa resmı sa­par jasap, ekijaqty kelisimderge yqy­las­pen qol qoıdy. Sol sapardyń aıasyn­da ótkizilgen joǵary deńgeıdegi stra­te­gııalyq yntymaqtastyq keńesine já­ne bıik dárejeli bıznes-forýmǵa qatysty. Bul forýmǵa túrik bıznesiniń 150-den astam aımúıiz ókilderi keldi. Jalpy quny 776,3 mıllıon AQSh dollaryn quraıtyn 20 ınvestısııalyq qujat qabyldandy. 2016 jyly sáýirde Elbasymyz, Túrki áleminiń kóshbasshysy atanǵan Nursultan Ábishuly Nazarbaev Ystanbulda ótken Islam Yntymaq­tas­tyǵy uıymynyń sammıtine qatysyp, kelissózder júrgizdi. Bul sammıt «Birlik pen yntymaq, ádilettilik pen beıbitshilik úshin» taqyrybynda uıymdastyryldy. Birqatar mańyzdy máseleler jóninde bastamashyldyq tanytyp, ózekti sheshim­der maǵlumdaǵan Elbasymyzǵa sam­mıtke qatysqan 56 eldiń ókilderi, 30-dan astam memleket basshylary jy­ly yqylas tanytyp, jappaı qoldaý bildirdi.

Túrkııa men Reseı arasyndaǵy kıkil­jiń, shıelenisken geosaıası jaǵdaı álemdi ábir­jitkeni belgili. Bul tyǵyryqtan da tıimdi jol taýyp, janjaldyń she­shilýine Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev teńdessiz eńbek sińirdi. Jeti aı boıyna saıası daǵdarys dendep, Reseıdiń de, Túrkııanyń da ekonomıkasyna qyrýar zalal kelgen bolatyn. Saıası ahýal kúrdelilenip, kúrmeýli túıin­der kóbeıgen edi.

Nazarbaev dıplomatııasynyń tabysyn dúnıe júziniń dýaly aýyzdary moıyndap, málimdep jatty. Túrkııadaǵy tırajy 140 myń dana «Milliyet» basylymynan bastap «Once Vatan», «Karar», sııaqty kóptegen gazetter, alýan túrli aqparattyq portaldar Túrkııa men Re­seı­diń tatýlasýyndaǵy Qazaqstan Pre­zı­dentiniń rólin bıik baǵalap, bul qaı­yrymdy qadamnyń kúlli álemdik saıa­sat­qa áser-yqpalyn taldap, tarazylap jaz­dy. Osy oraıda da Qazaqstannyń Túrkııa­daǵy elshiliginiń, Tótenshe jáne óki­letti elshisiniń qanshalyqty qajyr-qaı­rat, kúsh-jiger jumsaǵanyn túsinip-túı­singen lázim-dúr.

2015 jylǵy jeltoqsanda jolymyz tústi dedik. Túrkııańyzǵa. Sonda TÚRKSOI-dyń jaýapty qyzmetkeri, jazýshy Málik Otarbaev myrzadan estigen áńgimelerimiz eske túsedi. Burynyraqta Abaı men Maǵjannyń, Dına Nurpeı­isova men Qabanbaı batyrdyń esker­tkish­teri eńselenip, kóptegen kóshelerge Qazaqstanǵa baılanysty ataýlar qoıy­lyp­ty. Túımebaev elshi bolǵaly bul dás­túr ózgeshe órleı túsipti. Abylaı han­­nyń eskertkishi, Abylaı han atyn­da­ǵy saıabaq ashylǵan. Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaevqa arnalǵan monýment orna­tyl­ǵan. Nevshehır qalasynda Qazaq­stan, Ankarada Abaı, Qyrshehır, Gebz­e, Adana qalalarynda Nursultan Nazar­baev atyndaǵy dańǵyldar, Ankara qa­lasynda Súıinbaı Aronuly atyndaǵy saıabaq ashylypty.

– Keıingi kezderi eki eldiń arasyndaǵy mádenı jáne ádebı baılanystar ónegeli óris alyp, óreli sıpatqa ıe boldy, – degen edi sonda talantty jazýshy, aýdarmashy Málik baýyrymyz mereılene jymıyp. – Qazaqstannyń aıtýly ansamblderi, ózgeshe óner ujymdary, jekelegen juldyzdary Túrkııa shaharlary sahna­la­rynyń tórine shyǵyp, týystardy tánti etip júr. Elimizdiń eleýli tulǵa­larynyń, arǵy-bergi kezderdegi aqyn-jazýshylarymyzdyń kóptegen kitaptary túrik tilinde shyǵaryldy.

2016 jylǵy altyn kúzde Janseıit Túımebaev Ońtústik Qazaqstan oblysy­nyń ákimi bolyp taǵaıyn­dal­­ǵan. Elbasy kórnekti memleket já­ne qo­ǵam qaıratkeri, asa jaýapty, jo­ǵary laý­azymdar atqarǵan aıtýly aza­mat, isker de izdenimpaz basshy ári ǵa­lym retinde bıik senim bildirip otyr­ǵa­nyn aıtyp, úshinshi megapolıs­ke aına­latyn Shymkentti kórkeıtý, ási­rese, artta qal­ǵan ónerkásipti órken jaı­dyrý, «aq altyndy» aımaqtyń ataq-dańq­yn oral­tý, aýyl sharýashylyǵynda ja­ńa­sha serpin týyndatyp, eginshilik, ási­re­se, kókónis pen jemis-jıdek jáne mal ónim­de­rin óńdeý, bıýdjetke túsetin kiris­ter kóle­min eselep kóbeıtý, shaǵyn jáne or­ta bız­neske keń órister ashý jó­ninde tap­syr­malar tizimdegenine kýá-dúrmiz.

Elbasy tapsyrmasyna sáıkes óner­kásiptik kásiporyndarǵa, ındýs­trı­ıalyq-ınnovasııalyq ortalyqtarǵa, «Ońtústik» atalatyn arnaıy aımaqqa, kıim-keshek taǵy basqa da otandyq ónim­der shyǵaratyn kásiporyndarǵa qan júr­gizbekke qam jasaýǵa kiristi. Osy oraıda elshi ákim oblysqa ınvestısııa tartýda erekshe belsendilik tanytty. Dúnıe­niń alpaýyt elderinen bastap kór­shi elderdiń iri kompanııalarymen baı­lanys nyǵaıyp, óńirge 480 mıllıard­tan astam ınvestısııa tartyldy. Bul kór­setkish jóninen kúńgeı óńirińiz tutas Qazaqstan boıynsha kósh bastady.

Eldi eleń etkizgen «Shatqal» baǵdar­la­­masy qolǵa alyndy. Qaraýsyz, qam­qor­­lyqsyz azyp-tozyp ketken saı-sa­la­­lardy saıabaqtarǵa, shatqaldardy shat-shadyman demalys oryndaryna aı­­nal­­dyrmaqty maqsat etken bul jańa­lyq­­­qa jurtshylyqtyń jany jylydy. 2016 jylǵy jeltoqsan men 2017 jyl­ǵy qańtarda Qarataý jáne Eńbekshi aý­dan­­darynyń shatqaldaryna qanshama myń­­daǵan qaraǵaı, arsha, aqqaıyń, emen, talshyn kóshetteri otyrǵyzyldy. «Shym­­saıa» saıabaǵynyń negizi qalandy. Shym­­qalany shyndap shyraılandyrý shy­ǵandady.

Biz biraz jyldar buryn «Qosh­qa­ra­ta men Badam ózenderiniń boı­lary kór­­keıtilmeı, Shymshaharyńyz kór­keımeıdi» dep jazǵanbyz. Oblysy bar, qalasy bar, ártúrli ákimderińiz áre­ket­tengen. Tek Túımebaevyńyz ǵana Qoshqarata áýlıeniń esimin enshilegen erek­she ózenniń boıyn birjolata bire­geı­leýge qol jetkize aldy.

 Janseıit Qanseıitulynyń ózi ákimdikke taǵaıyndalǵannan keıingi tórtinshi aıda búı degen edi: «Úsh aıdyń ishinde oblys kólemindegi aýdandar men qalalardy túgel aralap shyqtym. Eń birinshi baıqaǵanym – jumyssyzdyqtyń kóptigi. Nege bulaı? Aýa raıy qolaıly, topyraǵy qunarly aýyldarda úıirgelik jerlerdi úılestire almaıtyndar jetip-artylady. Sondyqtan da eń birinshi kezekte aýdandar men qalalardyń jekeleı damý tujyrymdamalaryn jasaýdy qolǵa aldyq. Olarda nendeı salalarda naq­tyly ne isteletini, qandaı qala men aýdanda, qaı aýylda qaıtkende adamdar jumyspen qamtylatyny búge-shigesine deıin naqtylanady».

Túrkııanyń tynys-tirshiligimen tústik óńirdi salystyryp, Anadolynyń ozyq jaqtarynan úlgi alýdy jıi áńgi­me­leıdi. Túrli-túrli salalarǵa sáı­kes delegasııalar qaıta-qaıta týys­qan mem­­leketke baryp qaıtady. «Ol elde mem­leketten eshkim jumys suramaıdy. Otbasylyq kásip, úıirgelik telim, taǵy basqa jerlerde tynymsyz beınettenedi. О́nimderin óńdep, paıdaly puldaýmen erin­beı shuǵyldanady. Tynymsyz izde­nedi. Alǵashqy tájirıbe retinde Tóle bı aý­danynyń bir jyldyq damý tujy­rym­da­masynda otbasylyq kásipke aıryqsha mán berildi», – degeni esimizde.

Osylaısha 2017-2021 jyldarǵa jos­parlanǵan jańa baǵdarlama boı­yn­sha al­ǵashqy bir jylǵa 13 mıllıard teń­ge bólinip, 61 myń adamdy jumyspen qam­­tý josparlandy. Jospar jemisti jú­­z­e­lendi.

Qaısybirin aıtaıyq-aı, ınves­tısııalyq-ınnovasııalyq jańa joba­lar­dy jaı ǵana tizip shyqpaqtyń ózi biraz kólem alady.

Rýhanııat, mádenıet pen ádebıet, teatr men kıno, ólketaný, tarıhı muralar máselelerine keń óris ashyla bastaǵan. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyna baılanysty jasalǵan jobalardyń basym kópshiligi de burynǵy Ońtústik Qazaqstan oblysy, búgingi Túrkistan oblysynda. «Qazyǵurt – Kemeqalǵan», «Ordabasy – qazaq rý­hy­nyń qaǵbasy» keshenderi qolǵa alynýda.

Bıyl «Naýryz Qazyǵurttan bastalady» atty merekege júz myńnan astam adam qatysty. «Aqsý-Jabaǵyly alaýy, Shubaıqyzyl jalaýy» atty respýblıkalyq qyzǵaldaq festıvali ótkizildi. Birlik basy atanǵan Ordabasyda «Týǵan jerge taǵzym» aksııasy, Báıdibek aýdanynyń bal tatyǵan Bógen ózeni boıynda «Qymyzmuryndyq» merekesi uıymdastyryldy. Ulttyq kod, ulttyq salt-dástúrler jańashyldyqpen jarasymyn tapty. Ár aı saıyn ár aýdan-aımaqtyń aıryqshalyqtaryna oraı Otyrarda, Maqtaaralda, Shardarada, Saryaǵashta, Sozaqta, Túrkistanda túrli-túr­li, tereń mándi, taǵylymdy ta­qy­ryp­tardaǵy iri-iri, izgilikti is-shara­lar rýhanı jańǵyrýdyń jarqyn kóri­nisteri, úlgi-ónegesi retinde jalǵa­syn tappaq.

«Túrkistan – túrki áleminiń mádenı astanasy» atanǵan 2017 jyl erekshe este qaldy. Elýge jýyq erekshe sharalar – sımpozıýmdar, kongrester, konferensııalar, festıvaldar, forýmdar, kezdesý keshteri, konsertter, t.b. jáne t.t. uıymdastyryldy. Mádenı astana jyly «Qosh keldiń, Áz Naýryz!» merekesimen bastalǵan. Esimhan alańynda túgel túrkiniń Naýryz meıramy baǵzydaǵy babalar amanatyna adaldyqty pash etken.

Janseıit Túımebaevtyń bastamasymen rýhanı qazynalar qataryna qosylar jıyrma shaqty jınaq shyǵa­ry­lyp, «Jahan tanyǵan jeti tulǵa», «Tulǵa. Táý­elsizdik. Tarıh» atty keremet kitap­tar­­dyń tusaýkeseri Astana qa­la­syn­da, Ulttyq akademııalyq kitaphanada ótkeni aıan. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasyna sáıkes jasalǵan jobalar aıasynda, óńir basshysynyń ıdeıa­sy nátıjesinde «Qajymuqan», «Oty­rar­dy qorǵaý», «Kı­eli Qazyǵurt» at­t­y anı­ma­sııalyq fı­lmder, «Kóne jeti­gen­niń sy­ry» deı­tin on serııaly týyndy dúnıege kel­di.

Minekıińiz, búkil baıtaǵyńyzdyń, Qazaqstanyńyzdyń halqy qatty qýanǵan, tebireniske toly tarıhı oqıǵalar bolyp jatyr. Shymkentińiz úshinshi iri megapolıske aınalyp, respýblıkalyq mártebe aldy. О́ńir ortalyǵy tekti tórimizge aýystyrylyp, Túrkistan oblysy týyndady. Maqtaaralyńyzda jańadan Jetisaı, Saryaǵashyńyzda Keles aýdany ashylyp, bıik-bıik belesterge bettemekshi.

Tarıhı taǵylymy tereń tańǵajaıyp jańalyqtar eldiń, ulttyń, halyqtyń ata-babalar amanatyna adaldyǵynan, Elbasynyń bolashaqty boljaı bilgen kó­re­gendiginen týyndap otyr. О́zge­ris­terdiń bári de – rýhanı jańǵy­rýy­myzdyń naqtyly nátıjeleri.

Túrkistan qalasynda, túrki álemi­niń tekti tórinde, Áziret Sultan­nyń, uly handarymyz ben bılerimizdiń, ba­tyr­larymyzdyń asyl súıekteri jatqan, rýhtary terbegen topyraqta jańasha ortalyqtardyń oryndary belgilenip, tyń da tosyn tirlikter bas­­­taldy. Qoǵamdyq-saıası, ekono­mı­ka­lyq-áleýmettik, mádenı-rýhanı is-sharalardyń bári túgeldeı derlik Túrkis­tanda ótip jatyr. Barsha jumystardyń basynda Túrkistan oblysynyń tuńǵysh ákimi, Túrki álemine tanymal tulǵa Túımebaev myrza tynymsyz ter tógip júr.

Marhabat BAIǴUT,

jazýshy

Túrkistan oblysy