Basynan aıaǵyna deıin belgili bir oqıǵany fılmniń temirqazyǵy etip, sońǵy sheshimine jetkenshe kórermendi bir tynyspen ustaıtyn klassıkalyq maǵynasyndaǵy kórkem fılm talaıdan beri ekran betinen kórinbeı ketti desek, bul pikirmen kórermenniń kópshiligi kelisetin bolar.
Sońǵy jyldardaǵy senimsiz sıýjettermen, jalǵan dıalogtarmen, qoldan qurastyrylǵan hıkaıattarmen «jasanyp» alǵan qazaq kınosy óz ótirigine ózi senip alǵany sonsha, onysyn kórermenge kúshtep tańyp, «meniń shyndyǵyma seniń de senýiń kerek» deıtin ózimshil halge keldi. Shyny kerek, krossvord sııaqty qoldan qurastyrylǵan «ishiń bilsin, áláýláı» fılmderden jurt sharshap ketti, qudaıdyń bir azabyndaı aıaǵyna deıin áreń shydap kóredi. «Kórkem fılm» ssenarııdi qajet etpesten, rejısserdiń daıyn shemasymen túsirilýge kóshti. Basqa jurttyń myń ret paıdalanyp ketken ıdeıasyn myń birinshi ret qymsynbastan qaıta bas salyp, óziniki sekildi etip kórsetý qalypty jaıtqa aınaldy.
Halyqaralyq kınofestıvaldardyń eń úlken paıdasy, bir mezette birneshe eldiń ártúrli janr, árqıly pishinde túsirilgen fılmin salystyra otyryp kórýge múmkindik alýy arqyly óz kınońnyń kemshiligin, ıakı óz rejısserlerińniń artyqshylyǵyn qınalmastan tanı alasyń. Halyqaralyq Eýrazııa kınofestıvaliniń konkýrstan tys «Kerýen» baǵdarlamasynda áli jaryqqa shyqpaǵan, tusaýkeseri kúzge qaraı josparlanyp otyrǵan «Talanmen» kezdeskende, kóp kınonyń biri emes, naǵyz ulttyq kásibı tóltýma týyndy ekenin birden túısindik.
«Talan» – «Sardardan» keıin on úsh jyl boıy fılm túsirmegen rejısser Bolat Qalymbetovtiń jańa kartınasy. Fılm ssenarııin jazýshy Júsipbek Qorǵasbektiń «Qasqyr-adam» povesiniń jelisi boıynsha Ǵazız Nasyrov ekeýi birigip jazǵan. Úmitsizdik jaılaǵan 1930 jyldardaǵy úrkinshilikte eli men jerin tastap shyǵýǵa májbúr bolǵan bir aýyl qazaqtyń qasiretti taǵdyrymen órilgen kartına eń aldymen taqyrybymen erekshelenedi. Zamana tumany betin búrkegen ótken kúnniń shyndyǵyn óner tilimen ashýdy jón kórdi me, endeshe, B.Qalymbetov zaman qaharmanynyń beınesin jasaýdy da paryz sanap otyr.
Ol qaharman – Kerim men Taǵaı. Bul taqyrypta «Amanaı men Zamanaı» bastaǵan birqatar kartınalar túsirildi, biraq «Talannyń» olardan basty aıyrmashylyǵy, qoıýshy rejısserdiń búgingi kınonyń baǵytyn basty nazarda ustaı otyryp, «kıno tiline» kóbirek mán bergendigi. «Kıno tili» degende, bul keıipkerlerdiń aýzyndaǵy sóz emes, rejısserdiń sharyqtaǵan oıy men qııalyn damytýda qoldanǵan tuspaly, emeýrini, kórermenge aıtqysy kelgen oı-ısharasy kóp sózdiń ornyna oraıly «oınap» turady. Kórkem fılmderde molynan qoldanǵan, biraq áldeqashan umytyla bastaǵan, eń ózekti oıdyń bir ǵana shtrıhpen berilý sheberligi munda ondap sanalady.
Arǵy betti kózdep, aǵaıynyn bastap shekaradan ótkeli turǵan jerinen qyzyldyń qyraǵy jendetteriniń qolyna túsip, mert bolǵan Talasbektiń sońynda qalǵan qos jetimek, Taǵaı men Kerimniń keıingi ómirin sýretteýge qurylǵan fılm tutas bir kezeńniń shyndyǵyn kórsetedi. Qasqyrdyń apanyna tyǵylyp aman qalǵan Jumabaıdyń nemeresi Kerimniń minezinde bóri júreginiń batyrlyǵy bar. Adamdardan jyraq, jalǵyz ózi taý ishinde, tabıǵatpen etene ósken Kerim meılinshe batyl, erkin. Talasbekten qalǵan bir qorjyn altynnyń kezdeısoq murageri bola tura, býyna býynyn aldyrmaǵan tektiligin tabıǵatpen ádemi úılestirip áketken.
Kerisinshe, zamanyna saı ótkir adam bolsyn dep asyrap alǵan ákesi bóriniń júregin jalańash qolymen sýyryp alyp, qanyn sorǵalatyp turyp jegizse de, batyr Talasbektiń uly Taǵaı sonshama jasyq. Solaı bola tura qý, qatygez. Kerim bala kúngi dosy Taǵaımen kezdeskenshe fılmniń sońyna deıin sóılemeıdi. Mylqaý adam emes ekenin ish sezedi, biraq kózderi sóılep turatyn keıipkerdiń úndemegenin kórermenniń ózi de qalaıtyndaı. Til joq. Nege? Bala kúninde kóz aldynda qyrylyp qalǵan áke-sheshesi, aǵaıyny, ásirese úkisi úlbirep, tulymshaǵy jelbiregen kishkentaı Úmit qaryndasynyń tamshylaǵan qanyn kórgen Kerim ishin kernegen kúlli álemge degen ishki qarsylyǵyn osylaı kórsetedi. Kerim jastaıynan zulymdyq, qııanat kórip ósse de, tabıǵatpen qoıan-qoltyq úndestikte ómir súrgendikten bolar, adamdar arasynda, órkenıet ishinde júrgen Taǵaıǵa qaraǵanda, áldeqaıda adamı, meıirimdi.
Aq qar, kók muz, alasurǵan borany kóp qatal tabıǵatpen kúresip ómir súrip júrip te ol janynyń jumsaqtyǵyn, júreginiń tazalyǵyn saqtaı alǵan. Adamdardy jek kórip, jatbaýyr bolyp ketse de, meıirimsizdiktiń ne ekenin, qataldyqtyń qandaı bolatynyn umytqan. Ańǵa da, adamǵa da aıalap qaraıtyn Kerimge qaraǵanda, adamdarmen kún saıyn qarym-qatynas jasaıtyn Taǵaı tasjúrektiń ózi. Taý ishinde buıyǵyp tirshilik keship jatqan órkenıetten tym alys bul aýylda tipti tynystaıtyn aýa da joq sekildi, rejısser bárin buryshqa aparyp «tyǵyp tastaǵan».
«Kıno tiliniń» ádemi kórinis tapqan tusyna oqıǵanyń únemi «podvalda», úı astynan qazylǵan jertólede ótetinin jatqyzar edik. «Úı» – bólek álem, «jertóle» – parallel ómir, keńestik qoǵamnyń shyndyǵy men adamnyń óz ishindegi jaratylys, bolmys shyndyǵy bir-birimen esh qabyspaıdy. Kúndiz-túni, tipti uıyqtaǵanda da ústinen portýpeıasyn tastamaıtyn Taǵaı ylǵı osy jertóleden tabylady. Ol nege portýpeıany sheshpeıdi? Sebebi Talasbek ákesin atqan kezde qyzyldyń qanisheriniń ústinde de dál osyndaı portýpeıa bolǵan.
Portýpeıa Taǵaı úshin – bıliktiń ózi. Ony kıse, boıyna kúsh quıylǵandaı, ózin qýatty adam sezinedi. Eki adamǵa bastyq bolyp, bir adamǵa bılik aıtsa, ózin taq ústinde otyrǵandaı sezindiretin keńestik júıeniń tárbıesi Taǵaıdyń jeke tulǵasyn da solaı qalyptastyrǵan. Eki bólek álemniń qarsylyǵy betpe-bet kelse tek talasqa, kıkiljińge bastaıdy. Qoldan qaýqar kelmegen soń, tyń tyńdatady. Saptyaıaqqa as quıyp, sabynan qaraýyl qaraǵan 1930-40 jyldardaǵy sóz tasıtyn, qupııa túrde birin-biri kórsetip, ıtjekkenge aıdatatyn jaǵymsyz ádetti B.Qalymbetov keıipkerleriniń únemi terezeniń arǵy jaǵy men bergi jaǵynan syǵalaýy arqyly kórsetedi.
Jymıyp kelip, bas baǵyp, terezege úńiletin kórinis fılmde jıi qaıtalanady. Sol kezeńniń eń ashy shyndyǵy osy. Bul kórinisterdi fılmniń bas qaharmany Taǵaıdyń rólindegi akter Asan Májıt bir-birine kereǵar minez qubylysyn túıdek-túıdegimen kórsetý arqyly ashty: bir rahat, bir qapa, birde buıyǵy, birde oıly keskinmen harakterli akter ekenin tanytty.
Taý «taǵysy» Kerim men poshtashy Bıbisaranyń arasyndaǵy mahabbat «Talandaǵy» tartymdy oqıǵalardyń biri bolǵanymen, sýrettelýi, kórinis tabýy jaǵynan M.Áýezovtiń «Qaragózin» birden eske túsiredi. Bul mahabbatta súıispenshilikpen birge, aýyr sher bar. Kúıeýi soǵysta ólgen jesir Bıbisaranyń búkil denesin jylansha orap, jybyrlatyp, oınaq salǵan nápsiniń qurtyn, mahabbat ańsaǵan jas janynyń qalaýyn qos qolyndaǵy qaıyń sabaýmen qara qoıdyń júnin aspandatyp ekilenip, entigip, aıaýsyz sabasa ǵana sabasyna túsirip, tunshyqtyratyndaı.
Sum tirlikke aıtqan laǵyneti, taý-tasty tasalap júrip, júregine shoq salǵan «jabaıy» jigitke qumarlyǵy, jalpy áıel janyna jasyrynǵan shyndyqtyń susty kelbeti aktrısa Shynar Janysbekovanyń oıynymen búkpesiz týra beınelengen. Bıbisara men Kerim arasyndaǵy mahabbat, erotıkalyq kórinister ashyq-shashyqtyqtan góri ulttyq kıno óneriniń estetıkasyna baǵynyp, mańyz-maǵyna ústeı túsedi.
«Talandaǵy» sezimdi qozǵaıtyn taǵy bir detal – shekara aıyryǵyndaǵy ózen boıynda atylyp, múrdelerin sýǵa aǵyzyp jibergen ákeleriniń basyndaǵy tymaǵyn Kerim kelip taýyp alǵanda da, keıin aıaǵy aýyr Bıbisara Kerimnen aırylyp, qursaǵyna bitken sharanasymen sharasyz halde kelgende de, ishin órtegen kúıikten baýyryn osy ózenge tósep, alaqanymen sý tosyp jatady. Jetisý jeriniń jaýhary – Kólsaı men Sharyn shatqaldarynyń marjandaı móldir sýy kernegen sulý ózendi fılmniń qoıýshy operatory Sapar Koıchýmanov janynan da, astynan da, ústinen de túsirip, sý sıqyryn ár qyrynan kórsetý arqyly sulýlyǵyna nazar aýdartady.
Qarapaıym bolsa da, ázirge, ulttyq kınomyzdaǵy tosyn ádis. B.Qalymbetovtiń bul ózendi О́mir beınesi etip alǵany anyq. «О́mir qandaı kúrdeli, qıyn bolsa da, ol sondaı sulý, qarapaıym...» Fılmniń bastalǵanda jáne aıaqtalar tusynda barlyq qyrymen kóringen О́mir-ózende qolmen basylǵan oıýly tekemet áldekimniń laqtyra salǵan kereksiz týlaǵy sekildi beti aýǵan jaqqa aǵyp bara jatty. Tekemettiń sımvolıkalyq tereń máni bar. Tekemet – sizdiń jáne bizdiń ómirimiz, qazaqtyń ómiri. Biraq ol qaıda ketip bara jatyr?..
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY