Qazaq baspasóziniń alǵashqy qarlyǵashtarynyń biri «Abaı» jýrnalynyń jaryq kórgenine bıyl 100 jyl tolyp otyr. 20 ǵasyrdyń basynda jaryq kórip, qazaq saharasynda ózindik ról atqarǵan «Qazaq», «Aıqap», «Dala ýálaıaty», «Saryarqa» sııaqty basylymdar týraly zertteýler jasalyp, aldy kitap bolyp shyqqany málim. Al «Abaı» jýrnaly týraly zertteýler joqtyń qasy. Tek 1992 jyldan qaıta jaryq kóre bastaǵan attas jýrnal betinen ótken tarıhty bajaılaı alasyz.
Aǵartýshylyq baǵytty ustaǵan «Abaı» jýrnalynyń alǵashqy sany 1918 jyldyń 4 aqpanynda Alash (qazirgi Semeı) qalasynda «Iаrdam» baspasynan jaryq kórdi. Alǵashqy sany 900 danamen shyǵyp, shamamen 16-21 betten turatyn tóte jazýmen jazylǵan. Jýrnaldyń alǵashqy redaktory, qazaqtyń kórkem oıynda orny bólek, sóz zergeri Júsipbek Aımaýytov bolatyn. Alaıda jýrnaldyń negizin qalaýshy Muhtar Áýezov edi. Qos kemeńger ár maqalanyń sońyna «Ekeý» dep qol qoıyp otyrǵan. Belgili jazýshy K.Orazalın óz estelikterinde «Semeıde semınarııada oqyp júrgen Muhtar 1917 jyldyń jazynda elge kelip, Abaı atynda jýrnal shyǵarmaq oıy baryn aıtyp, soǵan materıal jınaıdy. Jýrnaldy Semeıde asqan baı Úkibaıdyń Qarajany qarjylandyrmaq eken. Qys túse Muhań sol baıǵa Júsipbek Aımaýytovty ertip aparyp, óziniń otbasy jaǵdaıymen elge júrgeli otyrǵanyn aıtyp, «Abaı» jýrnalyn shyǵarýǵa myna jigit bas-kóz bolady, maǵan qalaı senseńiz, buǵan da solaı senińiz degen» dep eske alady. Jýrnaldyń ár sanynda jazýshynyń bir-eki shyǵarmasy, qazaq ómirine qatysty materıaldary úzbeı jarııalanyp turǵan. «Ǵylym», «Fılosofııa jaıly», «Japonııa», «Qazaq áıeli», «Birinshi jalpy jastar sıezi», taǵy basqa san alýan taqyryptar qamtylǵan. Sonymen qatar jýrnalda Shákárim Qudaıberdiuly, Sultanmahmut Toraıǵyrov, Sábıt Dónentaev, Ǵumar Qarashev, Mánnan Turǵanbaev, Smaǵul Sádýaqasov, Halel Dosmuhamedovtiń óleńderi men pýblısıstıkalyq maqalalary jıi basylyp turdy. Jýrnaldyń alǵashqy sany Abaıdyń shyǵarmashylyǵyn nasıhattaýǵa baǵyttalǵan bolsa, keıinnen áleýmet, saıasat, ekonomıka sııaqty qoǵamdyq mańyzy zor taqyryptarǵa nazar aýdara bastaǵan.
Jýrnaldyń «Abaı» atalý sebebi nede? 1914 jyly Abaıdyń ómirden ozǵanyna on jyl tolýyna oraı qazaq zııalylary jańa basylym shyǵarýdy josparlaǵan eken. Biraq ártúrli sebeptermen keıinge qaldyrylyp otyrǵan. Eń basty sebebi 1914 jyly bastalǵan dúnıejúzilik soǵys bolsa kerek. Jýrnaldyń birinshi sanynda shyǵarýshy Júsipbek Aımaýytov «Jýrnal týraly» degen bas maqalasyn jarııalap: «Jýrnaldyń atyn «Abaı» qoıǵan soń ádebı jolyn ǵana tutyný kerek edi der bireý. Oǵan aıtatynymyz: Abaı jalǵyz ǵana aqyn (lıterator) boldy deýge bolmaıdy. Ádebıetimizge de negiz salǵan Abaı, adamshylyq, tárbıe, ǵylym, ónerkásip degen sózderdi tereń oılap teksergen de Abaı. Qazaqtyń turmysyn, ómirin, minezin aıqyn sýrettep, kemshiligin kórsetken de Abaı. Solaı bolǵan soń jýrnaldy Abaıǵa arnaǵandyq, Abaıdy qaı jónnen bolsyn ustaz qylyp, betke ustap, jastar shákirt bolyp, sońynan júrýge talaptanǵandyǵyn kórsetedi», degen eken. Jýrnal bar-joǵy 9 aı ǵana shyǵyp, 12 sany oqyrman qolyna tıgen. Keńestik ıdeologııa «ultshyl» degen aıdar taǵyp, jýrnaldyń shyǵýyna tyıym salady. Az ýaqyt ishinde oqyrman kózaıymyna aınalǵan jýrnal qazaq ómiriniń, tynys-tirshiliginiń nebir ózekti máselelerin qozǵaǵan. Jónsiz jalamen jabylyp qalǵan «Abaı» jýrnaly araǵa 74 jyl salyp 1992 jyly elimiz egemendik alǵan soń qaıta jaryq kórdi. Uly Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıyna daıyndyq erte, 5 jyl buryn bastaldy. Ár oblys óz baǵdarlamasyn usynyp, toıǵa qyzý daıyndyq bastalyp ketedi. Sol kezde «Semeı tańy» gazetiniń redaktory, jazýshy R.Mýsın áriptesterimen aqyldasyp, «Abaı» jýrnalyn eske alyp, sony qaıta jańǵyrtsa degen oı salady. Jýrnaldy qaıta jańǵyrtý bastamasyn kótergen «Semeı tańy» gazetiniń ardagerleri ekenin jurtshylyqtyń bilgeni abzal. Qaıta dúnıege kelgen jýrnaldyń bas redaktory tanymal jazýshy Ryshan Mýsın edi. Egemendiktiń alǵashqy jyldary aýyr bolǵany málim. Tipten jýrnalǵa qaıta jabylyp qalý qaýpi tóngeni de ras. Áıtse de 1994 jyly kóktemde Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Semeıge kelgen sapary jýrnaldyń taǵdyryn túbegeıli sheship ketti. Prezıdenttiń nusqaýymen jýrnalǵa respýblıkalyq mártebe berilip, respýblıkalyq bıýdjetke alyndy. Oǵan deıin jýrnaldyń shyǵýyna kómek kórsetken iskerler toby men Semeı zııaly qaýymy ekenin aıta ketken abzal. Zııaly qaýym ókilderi eki jarym jyl boıy tegin maqala jazyp, tipten Reseı muraǵatynan tyń derekterdi óz qarajatymen baryp alyp kelip turdy. Abaıtanýshy Q.Muhamedhanovtyń jazǵan maqalalary jýrnaldyń abyroı-bedelin arttyra túsip, úlken suranysqa ıe boldy. Avtordyń Abaı ilimi týraly jazǵan maqalalaryn oqyrmandar asyǵa kútetin. Q.Muhamedhanov uzaq jyldar «Abaı» jýrnaly redkollegııasynyń qurmetti tóraǵasy boldy. «Semeı tańy» gazetindegi jýrnalıster qaýymy da jýrnaldyń aıaǵynan tik turyp ketýine atsalysty. Ardager jýrnalıster R.Musauly, Ǵ.Sapaev, T.Ibragımov, M.Ibraev, Q.Muhamedhanov esimderin qurmetpen eske alamyz. Búginde «Abaı» jýrnaly – respýblıkalyq folklorlyq-etnografııalyq ádebı kórkem jýrnal. «Áýezov áleminen», «Túbi bir túrkimiz», «Jahan ádebıetiniń jaýharlary», «Shákárim shalqarynan», taǵy basqa aıdarlar aıasynda kesek dúnıeler jaryq kórip jatady. Redaktory – jýrnalıst, aqyn, abaıtanýshy Muratbek Ospanov.
Elbasymyzdyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda A.S.Pýshkın atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan oblystyq kitaphanasynda «Abaı» jýrnalyna – 100 jyl» atty ádebı kesh ótkizildi.
Ustaz, tanymal jazýshy R.Musauly amanat etip tapsyryp ketken «Abaı» jýrnalynyń búgingi tynys-tirshiligi men bolashaǵy týraly bas redaktor M.Ospanov oı bólisip, sharany sátti uıymdastyrǵan kitaphana ujymyna alǵysyn bildirdi. Shyǵys Qazaqstan oblystyq drama teatrynyń Sahan Ákeleev bastaǵan ártister toby Abaı ánderin shyrqap, kezdesýdiń sáni men mánin keltirdi. Kezdesýge kelgen aqyn-jazýshylar, jýrnalıster, mádenıet qyzmetkerleri men stýdent-jastar «Abaı» jýrnalynyń qıly taǵdyrymen tanysa otyryp, «Birińdi qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń bári bos» degen aqyn ósıetine den qoıdy.
Zıza SLIаMOVA,
A.S.Pýshkın atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan oblystyq kitaphanasy ólketaný bóliminiń jetekshisi
О́SKEMEN