Áýeli Astana astyq. Odan soń Qaraǵandy. Qaraǵandydan poıyzben Jezqazǵan qalasyna jettik. Jýsan ıisi ańqyǵan saıyn dalanyń tósindegi jyp-jınaqy, shaǵyn shahar qushaq jaıa qarsy aldy. Aldymen Jezqazǵan qalasynyń tarıhı-arheologııalyq murajaıyna saıahat jasadyq. Tylsym tarıhtan sýyrtpaqtap syr tartatyn kóne jádigerler kóp eken.
Endigi jol Jezqazǵan qalasynan shamamen elý shaqyrym jerdegi Joshy hannyń mazary. Joshy – Shyńǵys hannyń tuńǵyshy. Dúnıeni titirentken uly qahannyń birinshi áıeli Bórteden týǵan tórt uldyń biri.
Shyńǵys han kózi tirisinde birinen biri ótken jolbarys júrekti, arystandaı aıbatty uldaryna enshi bólip bergen. Ol zamannyń enshisi – aýyl-aımaǵymen, bota-taılaǵymen tutas eldi aıdarly uldarynyń qaramaǵyna berý. Sol zamandaǵy tilmen aıtqanda mundaı óńirler ulys dep atalǵan. Aıtalyq, Shyńǵys hannyń kenjesi Tóle Mońǵolııa jerin ıemdengen. Qazirgi Qazaqstan jeri úsh ulystyń quramyna engen. Eń úlken bóligi soltústiktegi jalpaq dala men Ertistiń jaǵalaýynan sonaý Alakólge deıin, al, batys betkeıde Ile men Syrdarııa boıy Joshy ulysyna qaraǵan. Qazaqstannyń ońtústigi men ońtústik shyǵysy Shaǵataı ulysyna, soltústik shyǵys bóligi Úgedeıdiń úlesine tıgen.
Joshy ulysynyń negizgi bóligin qazaqtyń Saryarqasy men Deshti Qypshaqtyń ushy-qıyry joq saıyn dalasy alyp jatyr. Qazir bul jerler Qazaqstannyń soltústik, soltústik shyǵys jáne ortalyq aýdandary bolyp esepteledi.
Jýsandy dalanyń tósindegi taspadaı tartylǵan dala jolymen Joshy hannyń mazaryna jettik. Kóz ushynda eldi meken kórinbeıdi. Japan dalanyń jazyqtyǵynan janaryń jasaýraıtyndaı. Kókiregińdi kere demalsań, on san shópten órbigen jupar ıis býyn-býynyńa túsip, saýmal ishkendeı kókiregińdi kilkitip mas qylady. Bir qyrattan soń bir qyrat. Onyń ar jaǵynda áldebir bıiktik symdaı tartylyp baryp, kógiljim nurǵa bólengen kókjıekke sińip ketedi.
Osy baıtaq dalanyń tósine bahadúr babalarymyzdyń tulparynyń tuıaǵy tıgen. Irgede myń buralǵan Qarakeńgir men Sarykeńgir bir-birimen jarysa, janasa, tolqyny tolqynyn qaqqandaı bolyp, qyz burymyndaı qabattasa órilip aǵyp jatyr. О́r ekpindi, tegeýrini tepsingen tentek emes, jaılap aqqan jýas, maıda tolqyndy, móldir ózen eken. Qarakeńgirden qol sozym jerde Joshy babamyzdyń bıiktigi shamamen 7-8 metrge jýyqtaıtyn kúmbezi tur. Sýyrdan basqa ańy joq, qoıdan basqa maly joq japan daladaǵy jalǵyz qaraýyl ózi sııaqty.
Aıbar bolyp turǵandaı, abyroıy asqaqtap, jyǵylmas jalaý kóterip turǵandaı. Qyzyl kirpishten órilgen eken, jymdasýynda min joq. Qol sozymdaı jer kóterilip baryp ántek búgilip, shańyraq keıiptes bolyp jabylǵan. Kireberistegi qaqpanyń aldy álde jelden, álde tynymsyz jańbyrdan tozǵan bolýy kerek, qaıtadan jamalypty. Jymdasqan jeri, eski men jańanyń qaýyshqan tusy zer salyp qaraǵan adamǵa kórinip tur.
Áýeli saıyn dalany kúńirentip noqtaǵa basy syımaı ketken er babalardyń rýhyna baǵyshtalyp quran oqyldy. Sodan soń aq saýyttaryn jarqyldatyp, almas ushty aq naızalaryn aıǵa bilep, atoı salyp ótken jolbarys júrekti jaýynger atalardyń erlik isteri, máńgi ólmes murattary tilge tıek etildi. Zamanynda Joshy óz ulysynyń hany ǵana emes, aıbarynan aı yqqan, aqyl-aılasy mol, parasaty tereń, paıymy orasan ataqty áskerbasy da bolǵan.
Bir ańyz aıtady: Tóre tuqymy jergilikti halyqtyń jomart minezin, arystandaı aıbatty kúsh-qaıratyn durys baǵalap, jan-tánimen unatqan. Sol súıispenshiliginiń negizinde Mońǵol ımperııasynyń ortalyq stavkasynda bolashaq táýelsiz jeke memleket qazaq handyǵyn qurýǵa umtylǵan. 1235 jyly búkil mońǵoldyń quryltaıynda «sońǵy teńizge» Atlant muhıtyna jetý úshin Batys elderin jaýlaý týraly sheshim qabyldanady. Batý birikken áskerdiń qolbasshysy bolyp taǵaıyndalady. Uly joryqtyń aldynda, ıakı 1227 jyly arystan júrekti Joshy ómirden ótken.
Ulytaýdyń bókterinde máńgilik tynys tapsa kerek. Joshy hannyń mazary qanshama jyldan beri Alash jurtynyń taǵzym etetin qasıetti qara orny bolyp sanalady. Joshynyń kóptegen áıelderi bolǵan. Jalpy sany qyryqqa taıaý uldary ómirge kelgen. Onyń ishine tarıhtan belgilisi Deshti Qypshaqty bılegen Orda Ejen, Batý, Berke, Berkechar, Shıban, Tanǵut, Býval, Chılaýkýn, Shynǵyqur, Muhamed, Temirtoqaı jáne basqalary.
Dál osy arada Joshy mazarynyń janyndaǵy taǵzym etýge jınalǵan halyqtyń aýzynan negizinde shyndyqqa janasatyn joramal estidik. Ol Joshynyń ólimine baılanysty. Álmısaqtan aıtylyp kele jatqan Joshynyń qulannyń aıǵyry teýip, qaza tabýy beker tárizdi. Bul joramal boıynsha bylaı delinedi: Shyńǵys hannyń ordasyna ruqsatsyz kiretin quqyq berilgen jalǵyz-aq adam bolypty. Ol Qulan qatyn eken. Kúnderdiń bir kúninde Joshy men Qulan qatynnyń arasynda kelispeýshilik týyndaıdy.
Bahadúr uly álemniń qaq jartysyna ámirin júrgizip turǵan kemeńger ákesiniń ordasyna Qulan qatynnyń ruqsatsyz kirgenine namystandy ma, joq álde kúni erteńgi taq talasynyń bolashaǵy alańdatty ma, áıteýir aralarynan qara mysyqtyń júgirip ótkeni aqıqat. Qulan qatyn dúnıe dese kózderi jumylyp qalatyn, obal-saýapty oılamaıtyn 12 jendet jaldaıdy. Sol 12 jendet ańǵa shyqqan Joshyny óltirse kerek. Muny Shyńǵys han biledi. Sodan soń qanisher Qulan qatyndy 12 jendetpen qosa birge óltirip, qatyndy mazardyń ishine, dál tabaldyryqqa jerletedi. Al 12 jendet mazardy jıekteı dóńgelek sheńber jasap, kómiledi.
Sonda áýlıe han bylaı dep aıtqan desedi: kúnderdiń kúninde meniń ulyma minájat etip kelgen jurttyń árqaısysy qanisher qatyndy tabanymen taptap ótsin. Al óz handaryna qylysh kótergen 12 jendet sol qanisherdiń qalaı taban astynda qorlanǵanyn kórip jatsyn dese kerek. Aıtsa aıtqandaı, mazarǵa attap kirgen kezde kireberistegi bosaǵaǵa jerlengen qabirdi basyp ótesiń. Ádeıilep emes, amalsyzdan. Áýel basta solaı eseptelgen.
Joshy mazarynyń túbinde, jýsandy dalada dastarqan jaıylyp, as berildi, quran oqyldy. Yrǵyz dalasynda ózinen áldeneshe kóp Horezm shahtyń alpys myń áskerin tas-talqan etken, 1207-1212 jyldar aralyǵynda ońtústik Sibirdi, alystaǵy Altaıdy, Shyǵys Túrkistannyń jerlerin ózine qaratqan qaharman Joshynyń qaıtpas qaısar erligi aıtyldy. Joshy Eýropaǵa joryq jasaı almady. Josparyn taǵdyrdyń joly ózgeshe buryp áketti. Joshy qaza bolǵan soń Shyńǵys hannyń aqylshysy, óz zamanynyń ozyq oıly perzenti, kúıshi Ketbuǵa han ıesine bylaı dese kerek.
Tula boıynan kúsh saýlap turǵan, aqyly ozyq, erligi eren Joshy hannyń bir áıeldiń qolynan qaza tabýy han urpaǵynyń súıegine tańba. Sondyqtan, Joshynyń ólimin daladaǵy qulannan boldy deýimiz áldeqaıda aq ólim bolyp eseptelse kerek. Solaı deıik desken. Ýáde baılasqan. Aqsaq qulan kúıiniń shyǵýy da osy tus. Anyǵynda kúı Ketbuǵa kúıshiniń joramaly boıynsha qııaldan týǵan. Qııal bolsa da osy saparda áldeneshe ret tyńdadyq. Jergilikti ónerpazdardyń shertýimen. Ataqty kúıshi Janǵalı Júzbaevtyń oryndaýynda.
Myń san tuıaqtyń dalany dúbirlete shabýy. Tory qunannyń ajal ańsap ushqan sur jebege ushyraýy, qasqa qulynnyń jon arqasyn qylpyldaǵan aldaspannyń almas júzi tilip túsýi, shurqyraǵan jylqy, údere shapqan qalyń úıir, jýsandy dala, sary saǵymǵa oranǵan sarǵylt júzin qyzyl qanǵa boıaǵan. Baýyryndaǵy úıiriniń oqqa ushyp, naızaǵa shanshylyp jatqanyna shydamaǵan, mundaı jan alyp, jan berisken san jortýylda basynan ótkergen kúreń aıǵyrdyń qara jerdi qaqyrata kisineýi, sodan soń aýzyn arandaı ashyp umtylýy, qyzylshyl toptyń esirik aıǵaıy.
Kúı tili osylaı sóıleıdi. Ańyz álde aqıqat. Arada ǵasyrlar ótken. Qalaı bolǵanda da Joshynyń jýsandy dala tósinde ajal qushqany anyq. Keıingi joramaldy ǵulama oqymysty Álkeı Marǵulan da qoshtaǵan desedi.
Joshy mazarynan keıin jýsandy dala tósimen Alasha hannyń máńgilik tynys tapqan jerine, ıakı mazaryna bet aldyq. Sóz arasynda Alasha han jaıynda bilgenimizdi aıta ketken lázim. Alasha han alty Alashtyń ortaq atasy. Iisi qazaqtyń babasy delinedi. Jaýynger túrki taıpalaryn biriktirip, tuńǵysh Alash memleketin qurǵan uly qaıratker retinde qasterlenedi. Naqty qaı kezeńde ómir súrgendigi týraly málimetter joqtyń qasy. Keıingi zertteýlerde ańyz kóp.
Ulytaý óńiriniń Qarakeńgir ózeniniń boıynda sonaý HV ǵasyrlarda salynǵan Alasha han kúmbezi qazirgi kúnge deıin saqtalyp otyr. 1998 jyly antropolog O.Smaǵulov molany qazsa kerek. Tabylǵan bas súıekti Máskeý qalasyndaǵy M.Gerasımov atyndaǵy plastıkalyq antrapologııa laboratorııasynyń mamandary jan-jaqty zerttep, adamnyń bet álpetin bastapqy qalpyna keltiripti. Qazirgi paıymdaý boıynsha osy mazarda jatqan Alasha han HV ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ómir súrgen qazaq handyǵynyń negizin salýshylardyń biri, ári alǵashqy hany Kereı bolýy yqtımal. Ataqty ǵulama Máshhúr Júsip Kópeıuly jınaǵan ańyz-ápsenelerdiń birinde Alasha hannyń obrazy tarıhı tulǵa Shyńǵys hanǵa da aına-qatesiz uqsaıdy degen pikir aıtsa kerek.
Ulytaýdyń bókterindegi qara Keńgirdiń jaǵasyn jıekteı ornatylǵan Alasha han kúmbezi áli kúnge deıin miz baqpaı tur eken. Bul osy ólkedegi shoqtyǵy bıik kóne óner týyndysy, mádenı mura. Keseneniń bıiktigi on metr, kúıdirilgen qyzyl kirpishten qalanǵan, kireberis sol jaq buryshtaǵy baspaldaq arqyly joǵaryǵa kóterilip, keseneniń ústine shyǵýǵa bolady. Keseneniń syrtqy álpeti ártúrli kirpishterden geometrııalyq órnekter arqyly kóz tartarlyq etip bezendirilgen. Kúmbezi juqa syrly qaptamalarmen qaptalǵan.
Mazar halyq sheberleriniń epti qolymen HI-HII ǵasyrlarda Alasha hannyń qurmetine salynǵan eken. Dál osy mazardyń janynda jınalǵan jurt taǵzym etip, quran oqydy. Saıyn dalada qanshama jyldar boıy jaýyn men jelge tozbaı turǵan mádenı muranyń sonshalyqty beriktigine tańǵalyp, qaıran qalysty. Shynynda da, burynǵylar bilgen ǵoı.
Osy arada Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń myna bir sózi oıǵa oralady. «Keshegi keleńsiz kúnderde babadan qalǵan sózden jańylyp, baǵzydan qalǵan izden adasyp qala jazdappyz… Qasıetti orynnan qalǵany Ulytaý men Ordabasy. Baýyrynda babalardan qalǵan iz áli saırap jatyr. Basynda babalar daýysy áli sańqyldap estilip tur. Endi sózden jańylyp, izden adasar esh retimiz joq».
Shynynda da, solaı-aý.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Qaraǵandy oblysy