Sıfrly qarjy: tez, arzan, tıimdi

– Janat Bostanuly, qarjy sektory sıfrly tehnologııalardy paıdalaný salasynda ekonomıkanyń barynsha ór­leýshi salasy dep esepteledi. Siz osy paıymdaýmen kelisesiz be?

– Bári durys, qarjy sektorynda ınnovasııalar men sıfr­ly sheshimder ár kezde belsendi qoldanyldy jáne qoldanylýda. Bul qarjy uıymdarynda aq­parattyń, derekterdiń úlken kó­leminiń paıdalanylýyna baılanysty jáne aqsha men aqparattyq aǵynǵa tıimdi qyzmet kórsetý qajettiligi qarjy uıymdarynan aqparattandyrý salasyndaǵy jańa jetistikterdi qoldanýdy árdaıym talap etedi. Budan basqa, bank júıesinde qoldanylatyn aqshanyń qolma-qol aqshasyz nysany kez kelgen joǵary teh­no­logııalyq, elektrondy jáne mobıldi tehnologııalardy barynsha tez engizýge múmkindik beredi.

Zamanaýı joǵary tehno­lo­gııa­lyq sheshimderdi paıdalaný bankterge jáne basqa qarjy uıymdaryna óz shyǵyndaryn jáne klıentterdiń shyǵystaryn barynsha azaıtýǵa, bankterge barmaı-aq bir mezgilde qyzmetti barynsha shuǵyl jáne sapaly deńgeıde usynýǵa múmkindik beredi. Iаǵnı IT-servısterdi paıdalaný qarjy qyzmet kórsetýdiń negizinde tur. Sondyqtan qarjy naryǵyndaǵy básekelestiktiń mańyzdy quraýyshy bolyp tabylady.

– Qazaqstandyqtardyń ınternet-bankıngti jáne qa­shyqtan banktik qyzmet kórse­týdiń basqa júıelerin paıdalaný statıstıkasy qandaı?

– Sońǵy birneshe jylda qashyqtan qyzmet kórsetý seg­­ment­­teri damýdyń mańyzdy jetis­tik­terin kórsetýde. Internet pen mobıldi bankıngti tólem salasyn sıfrlandyrýdyń ozyq úrdisteri dep senimdi ataýǵa bolady. Búginde Qazaqstannyń shamamen barlyq bankterinde qashyqtan júrgiziletin bankıng júıesi bar. Mobıldi bankıng servısterin bankterdiń 60%-i (20 EDB) usynady, bul bankterdiń barlyq klıenttik bazasynyń shamamen 90%-in qamtıdy. Mobıldi jáne ınternet-bankıng júıelerinde búgin 11 mln-ǵa jýyq paıdalanýshy tirkelgen, olardyń úshten bir bóligine jýyǵy (26%) operasııalardy únemi júrgizedi. Kún saıyn halyq sıfrly bankıng arqyly 6 mlrd teńge somada tólem kartochkalary boıynsha 400 myń operasııa júrgizedi. Zańdy tulǵalar­dyń qarjylyq operasııalarynyń ­70%-i qashyqtan usynylatyn servıster arqyly da ótedi.

Osylaısha eger 2016 jyly halyqtyń sıfrly arnalar arqyly tólem kartochkalaryn paıdalana otyryp júrgizilgen tólemderiniń ósýi 2,6 ese (400,1 mlrd teńgege deıin) bolsa, al 2017 jyly osyndaı tólemderdiń kólemi 3 eseden astam ósti (1,2 trln teńge boldy). 2018 jylǵy birinshi jar­tyjyldyqta halyqtyń tólem kartochkalaryn paıdalana otyryp qashyqtan usynylatyn arnalar arqyly operasııalarynyń kólemi 2017 jylǵy osyndaı kezeńdegi kórsetkishterden 2 ese asyp, 1,2 trln teńge somada 80,3 mln operasııa deńgeıine jetti.

– «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasyn iske asyrý sheginde Ulttyq Banktiń aldynda qandaı mindetter tur?

– «Sıfrly Qazaqstan» memle­kettik baǵdarlamasy sheńberinde Ulttyq Bank naryqty odan ári damytý boıynsha birqatar mańyzdy ınfraqurylymdyq jobalardy kózdedi. Búgin banktermen jáne basqa qarjy uıymdarymen bir­le­se otyryp klıentterdi qashyqtan sáıkestendirý tetigin engizý, mo­bıldi telefonnyń nómiri boıyn­sha mezettik tólemder júıesin qurý, memlekettik organdarmen elektrondy ózara is-qımyl, onlaın-saqtandyrý, ózara is-qımyldyń ashyq baǵdarlamalyq ınterfeısteriniń kómegimen ınnovasııalarǵa ótý boıynsha jumys júrgizilýde. Qazirgi kezde bankte kez kelgen qyzmetti tutyný úshin klıent kelý tártibimen sáıkestendirýden ótý qajet. Qashyqtan sáıkestendirý servısiniń arqasynda banktik shotty qashyqtan ashý jáne bankke barýsyz basqa qajetti qyzmetti alý múmkindigi jasalady. Bul tetikti bıometrııany jáne memlekettik derekqordy paıdalaný negizinde iske asyrý usynylady.

Onlaın-saqtandyrýdy engizý nátıjesinde halyq ofıske barýsyz jáne agenttiń qatysýynsyz saqtandyrý kompanııalarynyń ınternet-resýrstary arqyly saqtandyrý sharttaryn jasasý múmkindigin alady. Onlaın-saqtandyrý geografııalyq qoljetimdilikti qamtamasyz etedi jáne halyq pen bıznes úshin saqtandyrý qyzmetiniń qunyn tómendetýge múmkindik beredi. Saqtandyrý men tólemderdiń rásimderin qysqartý kózdeledi. Mysaly, saqtanýshylardan alynatyn ótinishterdi onlaın-qaraý, qajetti qujattardy elektrondy formatta alý jáne jóneltý múmkindigi esebinen bul barlyq bıznes-prosesterdi jedeldetýge birtalaı múmkindik beredi.

Qarjy uıymdarynyń mem­lekettik organdarmen elektrondy ózara is-qımyly boıynsha jobalary mańyzdy baǵyt. Búginde qarjylyq qyzmetti kórsetý úshin bankter qaǵaz tasymaldaǵyshta klıentterden túrli anyqtamalardy jáne rastaýdy talap etedi, al bul aqparat pen málimetter memlekettik organdardyń júıelerinde bar jáne qarjy uıymdary ony tikeleı memlekettik derekqordan ala alar edi. Klıentterden qaǵazdaǵy anyqtamalardy talap etýdi joıý jáne aqparatpen elektrondy almasý úshin Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrligimen birlese otyryp jumys toby quryldy, tıisti jol kartasy sheginde jumys júrgizilýde.

Qazaqstanda mezettik tólem­der júıesin qurý kez kelgen bank­terdiń klıentteri arasynda me­zettik rejimde qysqartylǵan sáıkestendirý – mobıldi telefon nómiri boıynsha tólemderdi júrgizýge jáne aqshany aýdarý­ǵa múmkindik beredi. Qorytyn­dy­­­syn­da tutynýshy qashyqtan banktik qyzmet kórsetýdiń túrli arnalaryn paıdalana oty­ryp bankke jáne tólem júıe­sine qaramastan, kez kelgen basqa tulǵaǵa táýlik boıy tólem júrgizý jáne aqsha ­aýda­rý múmkindigin alady. Al shaǵyn jáne orta bıznes qarajattyń aınalymy jedeldeýinen jáne tólem qyzmetiniń shyǵystary tómendeýinen utady. Qazirgi kezde Ulttyq Bank jekelegen ekinshi deńgeıdegi banktermen birlese otyryp tıisti tehnologııalyq platformany testileýde. Aǵym­daǵy jylǵy úshinshi toqsanda júıeni qanatqaqty rejimde iske qosý josparlanyp otyr.

Ashyq ınterfeıster arqyly ınnovasııany ázirleýshiler túrli banktik júıelermen yqpaldasa jáne klıenttiń suratýy boıynsha bir arna, mysaly, mobıldi qosymsha arqyly servısterdiń jıyntyǵyn (ázirleýshiden sııaqty basqa bankterden de) usyna alady. Osy joba boıynsha baǵdarlamalyq ınterfeısterge tehnologııalyq talaptarmen standarttardy ázirleý, kelisý jáne engizý talap etiledi.

Osylaısha Qazaqstannyń qarjy sektorynda sıfrly qyzmetti keńeıtý úshin múmkin­­dik­ter men yntalandyrýdy jasaý Ulttyq Banktiń atalǵan bas­tamalarynyń mindeti bolmaq. Nátıjesinde qarjylyq qyzmetti qashyqtan alý, banktik sııaqty memlekettik servısterde de «qaǵazsyz» qyzmet kórsetýge ótý, qyzmetterdiń deńgeıin jáne halyqqa onyń qoljetimdiligin sapaly arttyrýǵa jaǵdaı jasalady. Tólemder men aqsha aýdarymdaryn tez jáne qolaı­ly tásilmen, sıfrly tehno­logııalardyń «osy jerde jáne qazir» degen talaptaryna saı júrgizý múmkin bolady.

– Internet-bankıngti, bank­­­­­tik qyzmet kórsetýdiń qa­shyqt­an usynylatyn júıe­lerin paı­dalaný qolaıly ǵana emes, kıber­­qaýippen baılanysty belgili táýekelder de. Qazaq­stan­nyń bankteri jáne qarjy sekto­ry­­nyń basqa qatysý­shylary kıber­qyl­mysker­lerdiń qol su­ǵýyna qansha­lyqty tap bolady?

– Jańa talaptarǵa sáıkes aǵymdaǵy jylǵy sáýirden bastap bankter toqsan saıyn kıber oqys oqıǵalar týraly Ulttyq Bankke málimetter usynýǵa mindetti. Qazirgi kezde bankterden alǵashqy toqsandyq esepterdi alý jáne taldaý júrgizilýde. Kelip túsetin aqparattan qarjy sektoryna únemi shabýyl jasalatyny týraly qorytyndy jasaýǵa bolady. Jaı ǵana shabýyldan kúrdeli shabýylǵa deıin. Alaıda bankterdegi aqpa­rat­tyq qaýipsizdik qyzmetteri kásip­tik turǵydan daıyndalǵanyn, jab­dyqtalǵanyn atap ótken jón. Bul kıber shabýyldarǵa oıdaǵydaı tosqaýyl qoıýǵa jáne aqparattyq qaýip­sizdiktiń jetkilikti deńgeıin qam­tamasyz etýge múmkindik beredi.

– Qarjy naryǵynyń oıynshylary retteýshimen jańa zamanaýı tehnologııalardy paıdalana otyryp, klıentti qashyqtan sáıkestendirýdiń jańa júıelerin engizý másele­lerin talqylaı ma? Mysaly, adamnyń bet-álpetin, kózdiń syrtqy móldir qabyǵyn ajyratý júıeleri jáne t.b.

– Qazirdiń ózinde Qazaqstannyń bankteri bıometrııany paıdalaný­ǵa negizdelgen tehnologııalyq she­shimderdi (saýsaqtyń bederin, adamnyń daýysy men bet-álpetin ajyratý) klıentterge qyzmet kórsetý kezinde qoldanady. Alaıda budan buryn aıtylǵandaı, búginde banktik servısterdi bastapqy alý klıenttiń jeke ózi qatysyp, bolýyn talap etedi. Sondyqtan klıentterdi qashyq­tan sáıkestendirýdiń bolýy – sıfrly qarjylyq ekojúıeni qurýdyń fýndamenti men negizi. Ulttyq Bank osy baǵyttaǵy ju­mysty banktermen jáne múddeli memlekettik organdarmen birlese otyryp ótken jyldan bastap júr­gizýde. Bastapqy satyda júıe adamnyń bet-álpetin ajyratý sııaqty bıometrıkalyq kórsetkish arqyly klıentterdi sáıkestendirýge negizdeletin bolady. Klıenttiń jeke basyn rastaý úshin memlekettik derekqorlardan alynǵan málimetter paıdalanylady. Qazirgi kezde múddeli memlekettik organdarmen birle­se otyryp jobany iske asyrý­dyń tehnıkalyq máseleleri pysyqtalýda.

– Búgingi naryqta kele­shekte dástúrli banktik qu­ry­lymdarǵa mańyzdy básekeles bolatyn kóptegen qarjylyq tehnıkalyq kompanııalar paıda bolýda. Ulttyq Bank ekonomıkanyń osy jańa sektorynyń ókilderimen qalaı ózara is-qımyl jasaýda, olardyń qyzmetin retteı me?

– Sıfrly tehnologııalardyń belsendi damýy is-júzinde qyzmetti kórsetýdiń bıznes úlgisi ózgerýine, naryqta jańa qatysýshylar jáne naryqtyń tutastaı segmentteri paıda bolýyna ákeldi. Ulttyq Bank oryn alyp otyrǵan ózgeristerdi asa nazar qoıyp qadaǵalap otyr. Qarjylyq tehnıkalyq kompanııalar dep atalatyndar P2P-kredıtteý, ınvestısııalaý (kraýdfandıng), tólemder, úlken derekterdi taldaý, blokcheın tehnologııasyn paıdalaný jáne basqa baǵyttar salasynda qoljetimdi qyzmet kórsete alatynyna úmitti.

Qazaqstannyń tólem naryǵynda qyzmetti usynatyn jańa oıynshylarǵa qatysty Ulttyq Bank 2016 jyly qajetti quqyqtyq bazany jasady. «Tólemder jáne tólem júıeleri týraly» jańa zańǵa sáıkes tólem qyzmetin kórsetetin barlyq sýbektilerde tólem qyzmetin berýshiler mártebesi bolýy tıis. Banktik emes qatysýshylar tólem uıymdaryna jatqyzyldy jáne óz qyzmetin bastar aldynda Ulttyq Bankte eseptik tirkeýden ótýi tıis. Qazaqstanda búginde 40 tólem uıymy tirkelgen. Bular Ulttyq Banktiń ınternet-resýrsynda ornalastyrylǵan tıisti tizilimine engizilgen. Olarǵa tólem termınaldary jelisiniń banktik emes operatorlary, elektrondy aqsha júıesiniń operatorlary, klıentterdiń mobıldi/elektrondy tólemderin óńdeý jónindegi prosessıngtik jáne basqa kompanııalar jatady.

Sózsiz, qandaı da bir ınnovasııa­ny engizý is-sharanyń oıdaǵydaı shyǵýynda belgisizdikpen jáne kúmánmen baılanysty. Son­dyqtan qarjy naryǵy men tutyný­­shy­lar úshin táýekelder ákeletin ınno­vasııalyq jobalardy testileý úshin halyqaralyq praktıkada «retteý ortalary» dep atalatyn retteýish jáne retteý taralýda. Arnaıy rejim (eksperıment) kezeńinde osyndaı «retteý ortasyna» qatysýshylar ınnovasııalyq qyzmetterdi, tehnologııalardy jáne sheshimderdi shektelgen ortada testileýge arnalǵan retteýish normatıvtik talaptardan tolyq ne ishinara bosatylýy múmkin. Qazaqstan Ulttyq Banki zańnamaǵa sáıkes, qarjy resýrstaryn shoǵyrlandyrý nemese tólem qyzmetin kórsetý boıynsha qyzmetin júzege asyratyn uıymdar úshin retteýdiń «arnaıy» rejimin belgileý jó­nindegi ókilettikke ıe.

Qazirgi kezde Ulttyq Bankte retteýdiń arnaıy rejiminiń talaptaryn jáne áleýetti qatysýshylarǵa talaptardy/ólshemshattardy belgileıtin qujattardy ázirleý júrgizilýde. Osyndaı alańnyń bolýy jańa oıynshylarǵa óz sheshimderin qaýipsiz rejimde saralaýǵa múm­­kin­dik beredi dep oılaımyz. Al retteýshi jańa qarjylyq ónim­­derdiń paıda bolýyn baqylaı alady, onyń damýyna monıtorıng pen baqylaýdy júrgize alady, «retteý ortasyndaǵy» jumysynyń nátıjeleri boıynsha onyń odan ári paıdalanýdy maquldaı nemese tyıym sala alady.

Dýman ANASh, 

«Egemen Qazaqstan»