Shákárim Qudaıberdiulynyń «Úsh anyq» atty fálsafalyq traktaty – otandyq, gýmanıtarlyq bilim júıesinde erekshe oryn alatyn shyǵarma.
Shákárim Qudaıberdiuly «Úsh anyq» eńbegin jazýǵa eresen daıarlyqpen kelgen. Qazirgi biz biletin avtorlardyń eńbekterimen tanys bolyp qana qoımaı, olarǵa taldaý jasaǵan.
Ol sol zamandaǵy sózdiktermen ensıklopedııalyq eńbekterdi paıdalanǵan. Onyń ústine aıtarym, Shákárim arab, parsy, túrik, tilderindegi shyǵarmalarmen tanys bolǵan.
Bul tusta taǵy bir eskertetin jaıt, Shákárim úshin ǵalymnyń ataǵy, onyń keń tanymaldyǵy basty másele emes, onyń shyndyqqa jaqyndyǵy ǵana qyzyqtyrǵan. Ol «Úsh anyqta» birde-bir avtordyń yǵyna jyǵylyp, onyń nasıhatshysyna aınalmaǵan. Shákárim synshyl. Ol adamzattyń sonaý Pıfagor dáýirinen adasqandaryna esh kúmán keltirmeıdi. Bizdiń ataqty dep júrgenderimizdiń deni adasýshylar. Birazy adasyp júrip jol tabýshylar, al bir parasy adamzatty odan ári adastyrýshylar. Bilemin dep bilmeı sóıleýshiler, túsinemin dep túsiniksiz kitap jazýshylar. Jaratýshynyń alǵashqy bilimin qıratýshylar. Aqyldymyn degender menmendikke salynyp, adamzattyń aldaǵy zamandarda ashar esikterin japtyrýshylar.
Shákárim osylardyń bárin bilim, óziniń saý aqylyna salyp saralaǵan, sóıtip óziniń kemel túıinin – «Úsh anyqty» baıan etken.
Nege Shákárim eńbegin «Úsh anyq» dep ataǵan. Sonda «anyq» degenimiz ne?
HIH júz jyldyqtyń aıaq sheninde dúnıe ózdiginen, jaratýshy ıe joq degen jol tuıyqqa tireldi. Sol kezde pozıtıvızm degen aǵym paıda boldy.
Onyń qalyptasýy negizinen fransýz Ogıýst Kontqa qatysty aıtylady, ol metafızıkany synǵa alǵan. Ol kezde metafızıka dep fılosofııany aıtatyn. Kont pozıtıvıstik túıinderdi alty ǵylymnan: matematıka, astronomııa, fızıka, hımııa, bıologııa jáne sosıologııadan tapty. Pozıtıvızm keıinirek taram-taram bolyp búginge deıin jetken. Shákárim osy pozıtıvızm aǵymymen tanys.
Shákárim aıtady: «Ogıýst Kont pozıtıvızm (shyn anyq) degen bir jol shyǵardy. Onyń qorytyndysy mynaý: kózimiz kórip, ózge sezimimizben ábden anyqtalmaǵan hám jaralys joly fızıka ǵylymymen tekserilip, shyndyǵyna kózimiz jetpegen nársege áýre bolmaıyq degen».
Shákárim pozıtıvızmdi qazaqshaǵa «anyq» dep aýdarǵan. Utymdy aýdarma. Sonda ne anyq? Kózben kórip, qolmen ustap, qulaqpen estigen anyq pa, álde anyq syry ózgeriste me? О́zgeris anyq, biraq kózben kórip turǵanyń anyq pa? Shákárim Kontty synaıdy: «Adamda jaralys jolynan joǵary bir qýat barlyǵyn sezetindik bar bolǵandyqtan, kún saıyn buryn syry bilinbegen nárse tabylyp, buryn tipti múmkin emes degenderimiz ánsheıin daǵdyly nárse bolyp, ony kúnde paıdalanyp otyrǵandyqtan, ol Konttyń sózindeı sózder adamdy jaralys jolynan joǵary qýatty oılanýdan toqtata almaıdy».
Anyq degen – jol tańdaý. Adamzat adamdar júretin jolda ma? Pozıtıvıster adamzattyń adasýyn aıtýda. О́zderin anyq jol kórsetýshiler dep túsingen syńaıly. Sondyqtan olar «anyqty» bilýshilermiz degen. Shákárim bul oımen kelispeıdi. Ol «Qaı joldasyń, aıtshy sen?» dep bastalatyn óleńinde «О́mir degen – uıqy ǵoı, tús kórgizbeı qoıa ma?» degen.
Uıyqtap júrip tús kórgender sony «anyq» deýde. Bul Shákárim syny. Kelispesek, oıaý júrgenimizdi dáleldep kóreıik. Oıaý bolsaq, nelikten oısyzdyqqa jol beremiz. Nelikten kópe-kórineý teris jolǵa túsemiz. Sonda uıyqtap ómir súrgennen, uıyqtap jatyp tús kórgenimiz «anyq» bolǵany ma? Shákárim «anyq» máselesin múldem kúrdelendirip jibergen. Oılasaq solaı, oılamasaq bári kórgen tústeı ap-anyq.
Shákárim «anyq» degendi anyqtaı almaı qınalǵan, ol joǵaryda keltirgen mátinde «...uıqydaǵymyz, oıaýymyz birdeı» – degen. Anyqtyń qolǵa ustatpaıtyn shyndyq ekenine Shákárim grek oıshyly Platonnyń Úńgir fılosofııasyna súıene aıtqany bar.
«Baıaǵy Platon degen bilgish óziniń «Respýblıka» degen kitabynda Troglodıt degen adamdar bolypty dep bylaı mysaldaıdy. Olar zyndan sııaqty bir qarańǵy úńgirde ósken, ómirinde jaryq kórmegen. Sonyń biri áldeqalaı kez bolyp, úńgirdiń aýzyn bekitken esikke qaqtyǵyp, esik ashylyp, tysqa shyqqan. Basynda kózi shaǵylysyp túk kórmese de, úırene kele kúndi, aǵashty, sýdy, shópti, taýdy kórip qýanyp, tamashalap, joldastaryna kelip aıtsa, mynaý jyndanǵan eken dep kúlki qylypty. Álgi baıǵus anyq kórgen tabıǵat qasıetterin aıtpaı tura almaı, shyn deı bergen soń, analar ony uryp-soǵyp qoıǵyzbaqshy bolady. Biraq olardy sógýge de bolmaıdy. Sebebi ómirinde ondaıdy kórgen joq. Ne baryp olar da tekserip kórgen joq. О́ıtip synap qarasa, ana baıǵusty sókpes te edi. Sondyqtan biz ómirimizde kórgenimiz joq, ondaıdy bilmeımiz, biz bilmegen soń ol aıtqanyń joq nárse deıdi de qoıady. Oǵan lajyń ne?» Shákárim zamanynda fılosof, oıshyl, danyshpan degender dúnıe týraly aıtqandary buldyrlaı berdi. Túsinikti-aý degenderdi teristep túsiniksizdikke aınaldyra bastaǵan fılosoftar qalyptasty. Aqyl senbeıtin sózder kóbeıdi. Osy jaǵdaıda pozıtıvızm aǵymy qoǵamdyq talqyǵa túse bastady. Onyń obektıvtik negizi Batys Eýropada naryq jáne naryqtyq qatynastar nyǵaıa bastaýynda edi. Naryqqa dereksiz fılosofııanyń qajeti shamaly. Amerıka Qurama Shtattary óńirinde pozıtıvızmniń ózge túri «pragmatızm» ómirge kelip, kúsh aldy.
Qara sózben jazǵan «Úsh anyq» tolymdy, maǵynasy tereń shyǵarma. Qazaq ǵylymynda mundaı shyǵarma Shákárimge deıin jazylmaǵan. Árıne, esimizge hakim Abaıdyń qara sózderi, ásirese otyz segizinshi sózi oralady. Shákárimniń «Úsh anyǵynyń» ereksheligi, ol ózi ǵumyr keship otyrǵan zamandaǵy ǵylymnyń, tehnıkanyń, fılosofııanyń, dinı, ózge de qoǵamdyq ǵylymǵa qatysty ilim, teorııa, jańalyq derekterdi jáne ırrasıonaldyq: spırıtızm, telepatııa, t.b. sol kezde jańbyrdan keıingi sańyraýqulaqtar sııaqty qaptaǵan aqparattardy talqyǵa salǵan. Osylardyń anyq-qanyǵyna tolyqqandy sholý jasaǵan.
Shákárim «Úsh anyqta» saıasat jaǵyna barmaı-aq anyqtyń ǵylymdyq, dúnıetanymdyq, fılosofııalyq máselelerine taldaý jasaǵan. Shákárim ǵylymǵa arqa súıegen. Ol zamanda atom bólinip, ǵylym, tehnıka jańalyqtary qaýyrt shyǵa bastaǵan kez. Naryq jáne naryqtyq qatynastar óris ala bastaǵan. Naryqqa ǵylymı jańalyq, tehnologııa qajet. Iаǵnı, oılaý júıesi de naryqqa saı bolýy – tabıǵı úılesimdik. Osy halge oraı, Batys Eýropada pozıtıvıstik ıdeıalar óris ala bastady. Qazaqshalap aıtsaq, olar anyq ıdeıalar, biraq dúnıetanymdyq, fılosofııalyq jaǵy qalaı bolmaq degenge Shákárim jaýap izdep, anyq degen tek fızıkalyq nárseler emes, anyq degen oı anyǵy degen. Ogıýst Konttyń pozıtıvızmi (anyǵy) Shákárim, saý aqylyna kelmeıtin, syımaıtyn jaı eken.
Birinshi anyq
Birinshi anyq Jaratýshy bilimi. Shákárim máseleni munymen aıaqtamaıdy. Ol Jaratylystyń mazmuny týraly aıtqan.
Eger sebepsiz bar bolǵan Atom nemese Nur desek, olar qozǵalysta. Al qozǵalystyń ólsheýleri bar. Osy oıdy noqtalap Shákárim: «О́lsheýli nárse ózi bar bolǵan emes», deıdi. Ol qozǵalystyń absolıýttigin aıtyp otyr. Qozǵalystyń sebebi – sebepsiz sebepte, ıaǵnı túp Jaratýshyda. Al ol túp sebep ólshene me? «О́lsheýli nárse ózi bar bolǵan emes», deıdi Shákárim. Olaı bolsa, ólsheýsiz nárseniń bar bolǵanyn qalaı bilmekpiz. О́lsheýsiz nárseni ǵylymda absolıýt deıdi.
Túp sebeptiń ólsheýi joq. Ol Jaratýshy bilimi. Jaratýshynyń ózi de absolıýt, Jaratýshynyń bilimi de absolıýt. Hakim Abaıdyń «Allanyń ózi de ras, sózi de ras» degenindeı.
Jaratýshy absolıýt – ontologııa. Jaratýshy bilimi de absolıýt (gnoseologııa). Shartty túrde osylaı beıneleýge bolady. Negizinde Jaratýshy da, onyń bilimi de – tutas absolıýt.
Jaratýshy bilimniń sebebi ózinde, ol esh nársemen ólshenbeıdi, qupııa, syr.
Alla taǵala – absolıýt. Negizinde «taǵala» degen absolıýt degen maǵyna beredi. Shákárim Absolıýtti ólshenbeıtin, ólsheýi joq nárse degen.
Shákárim birinshi anyq Absolıýt – Jaratýshy degenmen oıyn aıaqtamaǵan. Ol Absolıýtti – sýbstansııa dese, onyń aksıdensııalaryn atap ótken, olar: ólsheýsiz Qudiret ony ǵylym tilinde – ontologııa deýge bolar;
О́lsheýsiz bilim (Alla taǵala bilimi bizge beımálim), ony ǵylym tilinde gnoseologııa deńiz.
О́lsheýsiz sheberlik, ony ǵylym tilinde garmonııa deńiz. Hakim Abaıdyń «Bezendirgen jer júzin Táńirim sheber» degeni osy jaǵdaıǵa saıady.
Qoryta aıtsaq, birinshi anyq – Absolıýt. Jaratýshy (Alla taǵala).
Absolıýtti – sýbstansııa desek, onyń aksıdensııalary:
– ólsheýsiz qudiret – ólsheýsiz bilim – ólsheýsiz sheberlik
Demek, birinshi anyq Jaratýshynyń bilimi, qudireti, sheberligi. Bul úsheýiniń ólsheýi joq, olar Absolıýttiń aksıdensııalary.
Ekinshi anyq
Jan týraly. Adamzat tarıhynda jan máselesimen aınalyspaǵan, pikir aıtpaǵan ǵulama joq. Jan týraly aıtylǵan, jazylǵandarda esep joq.
Shákárim jandy bylaısha túsindirgen. Áýeli bar bolǵan jan eshqaıda joǵalyp ketpek emes, ol barlyqtyń ishinde júre bermek. Jan ár túrge túsýi múmkin, biraq joǵalmaıdy. Mysaly, deıdi ol: «Instınkt – sezimdi jan, soznanıe – ańǵarlyq jan. Mysl – oılaıtyn jan, ým – aqyldy jan degendeı ártúrli qasıetteri bolady».
Oılanaıyq. Shákárim aldymen Jandy denege qatysty aıtty. Jaraıdy. Kelistik. Biraq bul óte úlken daýly másele ekenin eskerte ketelik. Budan ári Shákárim Jandy aqylmen qosa órbite baıandap, pikir aıtýda. Ol kisi jannyń nápsige qatysty jaǵyn aıtpaǵan. Ol máseleni, ázirshe qoıa turalyq.
Sezimtal jan – ınstınkt. Buǵan talas joq. Ol adamǵa deıingi (tipten, keıde adam balasyna da qatysty – Ǵ.E.) jandylar álemine tikeleı qatysty jaǵdaı.
Shákárim «soznanıe» deıdi, ony biz «sana» deımiz, onyń Janǵa qatysy kúrdeli. Sana – jan týraly túsinik, sonymen birge jannyń qupııasyn jabýshy. Men solaı oılaımyn. Sanaly jan túsinedi, biraq, shyn máninde, bárin sanaǵa salsa, aınala dúnıe – tuıyq túsiniksiz, ánsheıin qumyrsqa – tirshilik.
Kelesini Shákárim «Mysl» deıdi, ol oı, oılaý. Oılaýshy jan azap áleminiń esigin ashýshy. Oı, oılaý álem qupııasyna saıahat. Naǵyz azapty jan. Sebebi bári túsiniksiz, bári qupııa. Sodan úmit, qııal, armandar ósip-ónip shyqqan.
Oıshyldyq «ým» – aqyldy jan degeni Jannyń adamǵa qyzmeti. Shákárim: «tolyq, tereń aqyl adamnan shyǵady. Biraq sol adam da tabıǵattan sheber emes». Tamasha oı! Shákárim jannyń máńgiligi degen máseleni ólimge qatysty túsindirip kórgen. Tyńdaıyq, ol kisi ne degen eken. «Men jan joq, ólgen soń ómir joq degenge tańǵalamyn. Olarǵa mundaı sózdi qandaı oı aıtqyzyp otyr eken? Osy kezde jannyń barlyǵyna, ólgen soń da joǵalmaıtynyna kúndeı jaryq dálelder tabylyp tursa da, nanyp qalǵan, ádet alǵan shataq dinnen shyǵa almaǵan moldalarsha qatyp qalý – aqyl isi me? Bir adam janynyń ólgen soń da joǵalmaı, munan taza, joǵary bolatynyn aqylymen qabyldap nansa jáne bir adam jan ólgen soń birjolata joǵalady dep tanysa, osy ekeýi ólerde esi durys bolyp, ólerin bilip ólse, ekeýi ne jaımen óledi? Árıne jannyń ólgen soń tazaryp, joǵarylaıtynyna nanǵan kisi qýanyshta bolyp, joǵalýyna nanǵan kisi ókinishte bolyp, birjola joǵaldym-aý dep ólse kerek».
Jan máńgiligin qabyl almaǵandar dúnıeden asa bir qınalyspen ótedi. Jannyń máńgiligi degen ıman máselesine tireldi. Osydan ári Shákárim úshinshi anyqqa aýysady.
Úshinshi anyq
Shákárim paıymdaýynsha, jannyń eki ómirdegi azyǵy ujdan-sovest. Kúrdeli másele. Shákárimdi tyńdalyq, ol «Adamdyǵy nysap, ádilet, meıirim úsheýin qosyp aıtqanda, musylmansha ujdan, oryssha sovest bar». Ujdan arab sózi, ol musylmandyq túsinik. Onyń qurylymy aqyn aıtýynsha nysap (qanaǵat deýge bolady – Ǵ.E.), ádilet, meıirim. Negizinde bul jerdegi basty uǵym – ádilet, qalǵan ekeýi ony aıqyndaýshalyr.
Abaı da, Shákárimniń ózderi de ar degen uǵym qoldanady. Ar bilimi degendi Shákárim aıtqan dep júrmiz. Ujdan degen musylmandyq túsinik. Ar bilimi degende ujdan, nysap, ádilet, meıirim degender Ar bilimi qurylymdary. Shákárim ilgeride ózi aıtyp júrgen Ardyń ornyna nege Ujdandy aıtty desek, sirá, ol arab tilindegi oqyǵan kóp kitaptarynyń yqpaly bolsa kerek.
Sondyqtan úshinshi anyqty jannyń eki dúnıege azyǵy bolatyn Ar bilimi desek, artyq emes. Muqııat oqyǵan adam «Úsh anyqta» ar bilimi týraly aıtylyp otyrǵany belgili bolmaq. Birinshi anyq Alla taǵalanyń alǵashqy bilimi (Alla taǵala bilimi – Ǵ.E.) bolsa, ekinshi anyq jannyń máńgiligi týraly paıym, úshinshi anyq – ar bilimi.
Shákárim «Men sol ujdan, sovest (Ar dep túsine berińiz – Ǵ.E.) qaıdan shyǵyp tur desem, oǵan jaýap joq sııaqty» deıdi. Jaýap bar. Jandy qııanatqa jumsaıtyn nápsi. Shákárimniń ózi aıtqan nápsi qııanatty jastanyp jatyr dep. Jan qııanatqa ushyrasa, onyń arashasy – Ar. Bul eki dúnıede qatysty sóz. Nápsi jandy qınaǵanda, kúnáli bolǵanda «ar soty» degen bolady. Muny jalǵannyń isi desek, baqıda qalaı bolmaq, Shákárim paıymynda ar soty o dúnıede bolmaq. Pende Jaratýshysyna jaýap bermek, pende qoıylatyn saýaldarǵa daıar bolmaq. Olaı bolsa, bul jalǵanda pendeniń júretin bir ǵana joly bar, ol musylmandyq joly deıdi Shákárim. Danyshpannyń ózin tyńdalyq: «Adam ataýlyny bir baýyrdaı qylyp, eki ómirdi de jaqsylyqpen ómir súrgizetin jalǵyz jol osy musylman joly sııaqty».
Osy tezıske talas bar ma, árıne pikirler bolar, biraq adam ataýly bir baýyr dep túsinýden bıik uǵym bar ma?!
Shákárimniń úsh anyǵy musylmandyq jolǵa bastamaq. Ol adamzatty baýyr etetin izgilik joly. Osy joldy qabyldaǵandar adasa ma, álde adamzatty týra jolǵa sala ma?
Ol úshin Alla taǵala bilimin anyq deý, jan máńgiligin moıyndaý jáne onyń eki dúnıedegi azyǵy Ar bilimin úırený kerek. Bul ár Zııalynyń kóńil qalaýyna usynylatyn Shákárim paıymdaýy.
Ǵarıfolla Esim,
akademık