Ultymyzdyń kórnekti jazýshysy Táken Álimqulovtyń artynda qalǵan ádebı shyǵarmalary bul kúnderi ár dárejede taldanyp, ǵylym keńistiginde óziniń tıisti baǵasyn alyp jatyr. Daraboz sýretker shyǵarmalarynyń keıipkerleri kóbine óner adamdary – sazgerler men kúıshiler, abyzdar men aqyndar bolatyn. Shyndyqqa kelsek, qazaq jazýshylary arasynda san ǵasyrlar boıy ultymyzben birge jasap kele jatqan keremet ónerimizdiń biri – kúı týraly tolǵana, tereń, áserli qalam terbegen sýretkerler shamaly. Solardyń biri hám biregeıi, juldyzy nurly jazýshy-sýretker Táken Álimqulov desek artyq aıtqanymyz emes.
Qazaqtyń qabyrǵaly qalamgeri T.Álimqulov ultymyzdyń ańyz-áńgimeleri men án-jyrdyń qara shańyraǵy atanǵan, qutty da kıeli Qarataý óńirindegi Sozaq aýdanynyń týmasy ekenin bilemiz. Zertteýshi-ǵalym, ádebıettanýshy Q.Ábdezuly Tákenniń shyǵarmalaryn zerdeleı otyryp, ol týraly «...aıtalyq, ataqty kúıshi Súgirdiń meken etken ata jurty kári Qarataý óńiriniń tarıhyn taratyp aıtý maqsatynda jergilikti turǵyndardyń birneshe urpaǵy jatqa aıtyp kele jatqan ańyz-áńgimelerdi jazýshy sol kúıinde kórkemdik maqsatqa baǵyndyrǵan. Án-kúıdiń, jyr-dastannyń, sheshendik óner men aıtys óneriniń máýeli kindigi bolǵan Qarataýdyń teristigi men tústúgi osy ańyzdar arqyly qaıta tiriledi. Halyq tarıhy jańasha boı kóteredi. Jazýshy osynyń barlyǵyn keń tolǵap sýretteıdi. Osy qutty mekendi, qoınaýly taý-tasty zerttep, onyń ár saı, ár bıiginiń qushaǵyndaǵy el men jer tarıhyn, halyq taǵdyrynyń qıly shyndyqtaryn jıyp, jattap ósken kúıshi Sárýardyń Seıtekpen (T.Álimqulovtyń «Seıtek saryny» atty povesiniń keıipkerleri – S.O.) rýhanı tabysýynyń tarıhy da poveste arnaly jeli bolyp tartylǵan», dep tolǵanady.
1958 jyldyń sáýirinde Muhtar Áýezov Táken Álimqulov pen jergilikti jas jazýshy Erkinbek Turysovty janyna serik etip ońtústik óńirdi aralaıdy. Sol saparynda olar shertpe kúıdiń sheberi atanǵan sozaqtyq Súgir kúıshige arnaıy at basyn buryp, sálem berýge barady. Kúıshi qalamgerlerdiń aldynda shabyttanyp, erekshe kóńilmen sheshile, naqyshyna keltire dombyrada tolǵaı-tolǵaı kúı tartady. Muhtar Áýezov kúıshiniń tartqan «Telqoja», «Bozingenniń búlkili» jáne de basqa kúılerin zeıin qoıa, ynta-yqylaspen tyńdap, olardyń oryndalý sheberligine erekshe rıza bolyp, kúıdiń árqaısysynyń shyǵý tarıhyn egjeı-tegjeı surap, qaǵazyna túrtip otyrady. Ol masaırap «Sozaqtan bir Táttimbetti taptym. Tákenjan, Súkeńdi Almatyǵa aldyryp, kúılerin óz oryndaýynda taspaǵa jazdyrsa qandaı keremet bolar edi. Myna keremetti tez jetkiz elge, tez jazǵaısyń! Táken-aý, myna ólke tunyp turǵan murty buzylmaǵan tarıh, tolyq ashylmaǵan kómbe eken ǵoı, bile-bilgenge bul bir jumbaqqa toly, óneri mol, syrly da shejireli sahara eken. Jazyńdar, aınalaıyn, halyqqa jetkizińder muny. Erteń kesh bolyp, umyt qalyp, ókinip júrmeıik... Jazyńdar! Kóbirek jazyńdar!.. Qarataýdyń teriskeıi senderge, qalamy júırik sýretkerlerge, úlken azyq, seńi ydyramaǵan tuńǵıyq qazyna emes pe?!» dep tolqı sóılep, kózderi nur shashyp, ishindegi qýanyshyn jasyra almapty.
Táken zamanymyzdyń zańǵar qalamgeri Muhańnyń sol jolǵy usynysyn qabyl alyp, qaperinde ustap Sozaqqa kelgen saıyn shertpe kúıdiń sheberleri kúıshi-kompozıtorlar Súgir Álıev pen Tólegen Mombekovke sálem berip, kúıshiler ómirinen úzik-úzik áńgimeler jazyp, mezgildik gazet-jýrnaldarǵa jarııalap, olardyń birazyn keıinirek kitaptarǵa toptastyrdy.
Kúı ańyzdaryn sýretteýde Tákenniń qalamy júırik, tili maıda, naqyshty, qulaq quryshyn qandyratyn sheshendigi men oqıǵalardyń qyzyqtylyǵy qosylyp, sheber shendesip, ádemi úndesip otyrady.
Bázbireýler sezine bermeıtin saz ónerin asa sheberlikpen jaza bilý úshin mýzykany tereń túsinip, onyń sıqyrly, názik yrǵaǵyn júrekpen uǵyný haq. Mýzykanyń qudireti jaıly tolǵanystardy jazýshy Táken Álimqulovtyń shoqtyǵy bıik, syrly da kerbez shyǵarmalary «Seıtek saryny», «Saryjaılaý», «Kertolǵaý», «Sary sybyzǵy», «Qaraly qobyz» syndy eńbekterinde mol kezdesedi. Mysaly, onyń «Kúıshi» atty shaǵyn áńgimesinde dombyradan shyqqan sıqyrly yrǵaqty «Tárı-taı-taı-taı, tárı-tárı-taı-taı» dep shertpe kúıdiń sarynyn sýretteı otyryp «... sheber saýsaqtar sylqym dombyranyń tósinde erkin oınaqshyp, birde shanaqtan, birde saǵadan shalyp, shymshyp, tolǵap, ersili-qarsyly shertip, sansyz yzyńdy qyryq qubyltady», dep erekshe áserlep jazady.
Onyń týyndylaryn tamsana oqyp, sózdik qoryna, zergerligine tań bolasyz. Mysal retinde onyń belgili kúıshi Táttimbettiń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan «Saryjaılaý» áńgimesin alaıyq. Onda sýretker óz týyndysyn «Shálkem-shalys dybystar dóńgelene, diril qaǵa ekpindep, tańsyq áýen týǵyzdy. Eń áserli tusy: «tárı-taraıt-taı, taraıttalap!» tórt taǵandap, tekirek qaǵyp turyp aldy. Eki shek egiz lebiz qosty. Jýan dybystar men jińishke dybystar jymdasyp, dúrlige quldılaǵanda, kókeı qajar kerbez oralym paıda boldy. Qansha tyńdasań qulaq quryshyń qanbaıtyn, qansha qaýyshsań maýqyń basylmaıtyn oralym edi. Sherlige shattyq, shadymanǵa muń bildiretin nazdy da nalaly tarmaqty pysyqtaǵanda, kúıshi: «Keıingiler náshine keltire alar ma eken?!» dep kúdiktendi», deı kele aıaqtaıdy.
Aty ańyzǵa aınalǵan Qorqyttyń ómir keshken zamany, onyń kúıshilik taǵdyry týraly Táken óz usynys-pikirlerin ashyq aıtyp keledi de, endigi jerde kórkem shyǵarmalarynda sol tarıhı kezeń kórinisterin kúı syrymen, kúı sazymen egiz qatar, órbitip otyrady. «Álemge áıgili ál-Farabıdiń pikirinshe Qorqyt tarıhta bolǵan adam: segiz qyrly, bir syrly sarbazdyń ózi! Osynda myń jyl buryn ómir keshken Qorqyttyń aqyndyq tili bizge tanys bolsa, kúmbirlegen, kúńirengen, ańyraǵan kúıleri qazaqsha saırap turady. Sondyqtan tilinen kókeıi uzyn kúıge til batyrýdyń ǵanıbeti, qýanyshy, ýanyshy bar», dep óz oıyn jazýshy osylaı sabaqtaǵan.
«Telqońyr» áńgimesinde ol ataqty kúıshi Súgir ómirine soǵyp, Súgir jaıyn sóz etedi. О́te tartymdy, shymyr áńgime bir kúıdiń tarıhynan syr shertedi. Kóziqaraqty oqyrmanǵa birden baıqalatyn bir shyndyq, Súgirdiń týma talant, qudiretti kúıshi ekendigi.
Endi Tákeńniń «Seıtek saryny» atty belgili povesin alaıyq. Onyń basty keıipkerleri Seıtek kúıshi men onyń shákirti, dombyrashy Sárýar. Qartaıǵan Sárýar qutty mekeni Qarataý óńirinen Almatyǵa kelip halyq ónerpazdarynyń respýblıkalyq baıqaýyna qatysady. Sol baıqaýda Sárýardyń oryndaýyndaǵy kúıshi Seıtektiń «Zaman-aı» kúıi kópshiliktiń ystyq yqylasyna ıe bolady. Sárýardyń kúıdi oryndaý sheberligi jaıly jazýshy «...Shaldyń shertisi múlde bólek. Qulaqqa qonymdy, kókeıge oralymdy qońyr únder kúmbirlep shyǵa bastady. Kúıdiń jıi-jıi oralatyn qaıyrmasy býlyǵyp, qamkóńil adamnyń daýsyndaı aıanyshty áser týǵyzdy. Sirá, shaldyń saýsaǵy kenedeı jabysyp qalǵan bolýy kerek, perneler syńsyp, asty-ústi qatar bozdap, dámdi áýen kúmbirlep ketti. Dúnıeden toryqqan, dámelengen, ashynǵan jannyń ishki syry beıneli tilde muń shaqty. Qansha zaman ótse de, keıingi urpaq tilmáshsiz túsinetin shynshyl muń edi bul...», dep sýretteıdi.
Al onyń «Sary sybyzǵy» degen shyǵarmasynda sybyzǵy týraly mynadaı qaıtalanbas jaýhar órnek bar: «Daýyl soqqanda seńdeı soqtyǵysyp, ulardaı shýlaıtyn sherli qamystan shyqqan tekti sybyzǵy – segiz qyrly, bir syrly. Onyń tilin túsinýge zeıin kerek. Ormannyń sýsylyn, bulaqtyń syldyryn, kóldiń kúrsinýin tıtteı zattyń óz boıyna qalaısha sińdirgenin biletin pende az. Saıyn saharanyń sybyzǵysha syńsyp turatynyn estıtin qulaq odan da az. Shirkin, sybyzǵy-aı! Tyrnanyń tyraýyn mensinbeı, aqqýdyń ánin enshilegen sybyzǵy-aı! Jylan shaqqan, búıi tıgen adam táýiptiń taýsylmas deminen, úzilmes ysqyryǵynan aıyqsa, sybyzǵynyń qudireti odan da asyp túsedi. Jumyrtqasyn ánmen shaıqaǵan boztorǵaıdy arbaǵan aıdahardyń úzdiksiz ysqyryǵyn sybyzǵydan basy aınalyp, bı bılegeni Málkenniń kóz aldynda».
Táken Álimqulovtyń shyǵarmashylyǵyn jan-jaqty zerdelegen ǵalym, professor Q.Ábdezuly «T.Álimqulov – halyqtyń dástúrli kúı ónerin janyna balap, júrek syryndaı aıalap, ardaqtap ómir keshken adam. Dástúrli ónerdiń ishinen Táken qalamger retinde ásirese kúı, kúıshilik taqyrybyna jıi-jıi at basyn tirep, osy arada tereń, tartymdy týyndylaryn dúnıege ákeldi», deıdi. Al B.Qydyrbekuly 1988 jyly jazǵan kúndeliginde Táken týraly «...til jaǵynan kelgende men ony qazaq tilin eń táýir biletin jazýshynyń qataryna qoıar edim. Onyń jazǵandarynan, tildiń shuraılylyǵynan maıy tamyp turatyn», depti.
Reti kelgennen keıin toqtala ketelik, kúı óneri ultymyzdyń rýhanı áleminde erekshe oryn aldy. El taǵdyryn, ult bolmysyn Uly dalany mekendegen qazaqtyń kúıshi-sazgerleri Qorqyt, Qurmanǵazy, Dáýletkereı, Táttimbet, Baıjigit, Súgir, Yqylas shekti mýzykalyq aspap – qońyr dombyra men muńly qylqobyzǵa til bitirip, syrly saz ónerine qosty, olar halyq arasyndaǵy sheber kúıshi-oryndaýshylar arqasynda el arasynda taraldy, sóıtip olar aýyz ádebıeti tárizdi atadan urpaqqa mura retinde berilip, búginge deıin asa qundy injý-marjandaı saqtaldy. Keıbir málimet boıynsha, bul kúnderi halyq arasynda zerdelenip, notaǵa túsirilip, esepke alynǵan 5000-ǵa jýyq kúı bar eken.
Qazaqqa ǵana tán kúı ónerin, saz ónerin zertteýde aǵaıyndy Qudaıbergen men Ahmet Jubanovtardyń, jazýshy, sazger Ilıa Jaqanov pen jazýshy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Aqseleý Seıdimbektiń atqarǵan eńbekterin erekshe atap ótken jón. Biraq Táken Álimqulov sııaqty kúı ónerin óziniń ólmes shyǵarmashylyǵyna jeli etip, kórkemsózben órip, tuńǵıyq teńiz túbinen tabylǵan marjandaı jalt-jult etkizip, jipke tizip, shuraıly shyǵarmalaryna órnek etken qarymdy qalamger ultymyzda neken-saıaq. T.Álimqulov óziniń sońǵy jınaǵy «Kertolǵaýǵa» engen bir maqalasynda «Aqyn da, jazýshy da óziniń ómiriniń jalǵasyn izdeıdi, meniń qabiletim jetse, sózden góri uzaq jasaıtyn kúı shyǵarar edim. Bálkim kúıshi bolyp keter me edim. Taǵdyr biraq pesheneme qazaq ádebıetin buıyrtty», dep jazypty. Osy oı armanynyń jeteginde qalamger qyryq jyldaı qalam terbepti. Kúıge, kúıshilikke áýel bastan bir taban jaqyn jazýshy kúlli shyǵarmashylyq jolynyń eń bir mándi, mańyzdy belesterin osylaısha óner taqyrybymen ǵana baılanystyrǵan.
Ultymyzdyń ólmeıtin, tozbaıtyn, atadan balaǵa mıras bolyp kele jatqan dástúrlerimizdiń biri – kúı óneri jaıly jazýshy retinde tereń zerttep, tolǵana, tamsana tushymdy, dámdi jazǵan syrbaz sýretker Táken Álimqulovtyń shyǵarmalary óziniń mán-maǵynasy men qundylyǵyn joǵaltpaıtyn, qazaqtyń bolmys-bitimin, ulttyq ónerimen mereı-mártebesin daralap, asqaqtatyp kórsetken ǵajaıyp týyndylar. Ol kisiniń ádebıetke kelerdegi ózindik ereksheligin kúıdi tereń túsine bilýinde deýge bolady. О́nerdi tereń túsinýi ony basqalarǵa uqsamaıtyndaı úlken jazýshy etip qalyptastyrdy. Tákenniń «Eger Súgir bolmaǵanda men jazýshy bolmas edim» degen sózi bar.
Jazýshy Ábish Kekilbaevtyń «Batpan-batpan baılyq tek jer kókireginde ǵana emes, el kókireginde de tunyp tur. Súıinerge jaraıtyn jaqsy men jaısań tek jer astynda jatqan joq, jer ústinde de júr», degen sózi eske túsedi. Sondyqtan jer betinde júrgen jaqsylar men jaısańdar, eldiń órkendeýine ólsheýsiz qyzmet etip júrgen jandar kózi tirisinde laıyqty baǵalanyp jatsa adamda ne arman bar? Táken Álimqulov kózi tirisinde ataqqa, shen men shekpenge esh qyzyqpaǵan qalamger. Qarapaıym, qońyr tirshilik etip, el aralaı júrip, jurt arasynda kezdesken ańyz ben jyrdy, salt-dástúrlerimizdi qaǵazǵa túsirip, artyna altynǵa bergisiz marjan-injý tektes keremetteı dúnıeler qaldyrdy. Ol eńbekter ultymyzdyń ádebıetiniń kókjıegin keńeıtip, qundy, salmaqty shyǵarmalar qataryna qosyldy. Tákenniń qalamynan shyqqan týyndylardyń qaı-qaısysynan bolmasyn qarapaıym qazaqtyń beınesin, ulttyq bolmysy men minezin, tirshiligi men psıhologııasyn adaspaı tabýǵa bolady. Ol qazaqtyń ómirin, turmysyn, ónerin, dástúrin jaqsy bilgen. Astarlap jazýdyń da sheberi. Táken – sırek talant ıesi, tamasha daraboz sýretker.
Saǵyndyq ORDABEKOV,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Taraz