«Bógembaı – ákem aty, men – Kempirbaı,
О́zge aqyn men sóılesem,
turar bylaı»,
– dep jyrlaǵan qazaq aýyz ádebıetinde aıryqsha orny bar dúldúl aqyn, HIH ǵasyrda erekshe damyǵan aıtys óneriniń aqtańgeri Kempirbaı Bógenbaıuly 1834 jyly Qarqaraly aýdanyna qarasty Arqalyq taýlarynyń baýraıynda dúnıe esigin ashypty. Taıaýda aqynnyń týǵan jeri Táttimbet aýyldyq okrýginiń ortalyǵy – Arqalyq aýylynda aqynǵa arnap memorıaldy taqta ornatyldy.
Qý, Balqantaý, Qarqaraly óńirinen talaı jaqsy men jaısań shyqqany tarıh-shejireden belgili. Olardan qalǵan saf altyndaı mańyzdy muralar yqylym zamannan beri ýaqyttyń degenine shydas berip, ómirsheńdigin joımaı, nesheme urpaqqa rýhanı azyq bolarlyqtaı qundylyǵyn joıǵan joq. El arasynda «Nar Kempirbaı» atanyp ketken ataqty dáýlesker aqyn Kempirbaı Bógembaıulynyń da sol sańlaqtar ishinde alar orny erekshe. Áıgili jyr súleıleri Shóje, Tezekbaı, Áset, Jámshibaı aqyndar aıtysymen tanymal Kempirbaıdyń esimi men shyǵarmashylyǵy keshegi keńestik kezeńniń tusynda nasıhattalmaı, esimi eleýsizdeý qalyp qoıǵan bolatyn. Qoǵam ishine jik salyp, baıdy dattap, kedeıdi jaqtaǵan keńestik ıdeologııanyń birjaqty da turpaıy saıasatyna ulttyq aıtystyń qorjynyna mol olja salǵan aqyn murasynyń kerek bolmaýy zańdy da edi. Biraq aıtys óneriniń jarqyn ókili, el aqynynyń mol murasy jyldar tasasynda qalǵanymen, halyq jadynan birjola óshken joq. Zaman ózgerip, ýaqyttyń betalysy ult paıdasyna qaraı oıysqannan keıin, ózgeshe óris tapqan jańa ómirde Kempirbaı aqyn elimen qaıta qaýyshty.
Sonyń bir dáleli – baspasóz ben zertteý eńbekterindegi eskini jańǵyrtyp, qaıta jan bitirgen qundy derekter desek, endigi bir jarqyn belgisi – ótken aptada aqyn ózi dúnıege kelgen irgeli óńir – Arqalyq aýylynda aqynǵa arnap eskertkish taqta ornatyldy.
Aýyl halqy men alys-jaqynnan kelgen aǵaıynnyń basyn qosqan shara aýyldyq okrýgtiń ákimi Erbol Jolamannyń alǵysózimen ashyldy. El ómirine sony serpilis ákelgen sharanyń mán-mańyzyna toqtala kelip osy iske muryndyq bolyp, memorıaldy taqtany daıyndap ákelgen, osy aýyldyń týmasy, astanalyq, bir jyldary Egindibulaq, Qarqaraly aýdandarynyń ákimi bolǵan el azamaty, Qazybek bı men Qarqaraly aýdandarynyń qurmetti azamaty Murat Nuraqyshevqa aýyl atynan alǵysyn bildirdi.
Ile-shala taqtanyń lentasy qıylyp, aqynnyń shynydaı beınesi jarq etti. Masattanyp, mártebesi kóterilgen jurtshylyqtyń kózine mynadaı marjan joldar ottaı basyldy:
«Atyǵaı, Qaraýyl men órdegi Úısin,
Qaraótkel tanys edim eki araǵa.
Semeıde topyraǵym bolar bilem
Kempirbaı duǵa qylsyn beısharaǵa!»
Bul shýmaqta aqynnyń máshhúrligi, tórge barǵyzbaı, kórge ozdyrǵan taǵdyrynyń sońǵy saǵaty, soǵan oraı jan kúızelisi aıtylǵan. Budan áride: «Arqalyq taýlarynyń baýraıynda týyp-ósken dańqty jerlesimiz, qazaq aýyz ádebıetinde aıryqsha orny bar dúldúl aqyn, HIH ǵasyrda erekshe damyǵan aıtys óneriniń aqtańgeri Kempirbaı Bógembaıulyna! (1834-1895). Memorıaldyq taqta – urpaqtarynan» degen jazý bar. «О́lgenim janyp, óshkenim jandy» degizetin urpaq paryzy oryndalýynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy men ata jolyn dáripteýge negizdelgen izgi nıetpen sáıkes órilýin jurtshylyq jaqsy yrymǵa balady.
Shara barysynda osy joldardyń avtory Kempirbaı aqynnyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna toqtala kelip, óner ıesiniń taǵdyry men taǵylymyna qatysty kómeski tarta bastaǵan keıbir derekterdiń mańyzyna mán berdi.
Osy sharanyń bastamashysy Murat Sháýenuly ulttyq bolmysty quraıtyn geneologııalyq kod jaıly, adamnyń tegin quraıtyn til, dil, din sııaqty belgilerdiń qasıetine toqtaldy. Keı zamanda el tarıhyn jeke tulǵalardyń erligi, ıá bolmasa, óneri qalyptastyratynyn tilge tıek etip, buǵan Janystyń Sátbaıynyń asy osy Kempirbaı men Shójeniń aıtysy arqyly belgili bolǵandyǵyn mysalǵa keltirdi.
Izgi lebizder jalǵasyn taýyp, aýyl ardagerleri Murat О́mirbaev, Sovet Smaǵulov, Qanat Rahımov quttyqtaý sóz sóıledi. Arqaly aqynǵa eskertkish belgini qoıýǵa muryndyq bolǵan Murat Nuraqyshevke alǵystaryn jetkizdi.
Shyraıly sharanyń shashbaýy osylaı emen-jarqyn kezdesýmen, ásem ánmen kestelenip, ǵasyrdan astam ýaqyt ótkende Kempirbaı aqyn juldyzy Qarqaraly aspanynda qaıta janǵandaı áser qaldyrdy. Saltanatty rásim sońynda Tilek Japparov baba rýhyna baǵyshtap Quran oqydy.
Rymbek SMAǴULOV,
«Qarqaraly» gazetiniń bas redaktory
Qaraǵandy oblysy