Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev ótken jyly jarııalaǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda «Jergilikti nysandar men eldi mekenderge baǵyttalǵan «Týǵan jer» baǵdarlamasynan bólek, biz halyqtyń sanasyna odan da mańyzdyraq – jalpyulttyq qasıetti oryndar uǵymyn sińirýimiz kerek. Ol úshin «Qazaqstannyń qasıetti rýhanı qundylyqtary» nemese «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasy kerek» degen bolatyn.
Joǵaryda aıtylǵan Elbasy tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda 2017 jyldyń mamyr aıynda elordamyzdaǵy Ulttyq mýzeı janynan «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵy qurylǵan edi. Atalmysh ortalyq iske kiriskenine bir jyldan asty. Osy aralyqta qyrýar sharýa atqarylǵan eken.
Eń áýeli atalmysh mekeme elimizdegi qasıetti tarıhı oryndardy anyqtap, olardyń ulttyq-ıdeologııalyq deńgeıin naqtylaý maqsatynda ortalyq janynan ǵylymı-saraptamalyq keńes qurdy. Oǵan jergilikti ólketanýshylar, etnograf ǵalymdar, aımaqtaǵy salalyq mekeme qyzmetkerleri tartyldy. Sóıtip óńirlerdegi tarıhı-ólketaný mýzeı qyzmetkerleriniń atsalysýymen elimiz aýmaǵynda ornalasqan qasıetti-kıeli, rýhanı-tarıhı mańyzy zor nysandar tizbesi jasaldy.
Nátıjesinde barlyq óńirlerden jınaqtalyp, jumys tobyna kelip túsken 1000-ǵa jýyq nysanǵa saraptama jasalyp, osylardyń ishinen 100 nysan jalpyulttyq deńgeıli, 500 nysan jergilikti mańyzy bar qasıetti oryn tizimine engizildi. Bul nysandar týraly ótken jyldyń aıaǵynda «Qazaqstannyń jalpyulttyq qasıetti nysandary» jáne «Qazaqstannyń óńirlik qasıetti nysandary» atty úlken eńbek qazaq jáne orys tilderinde, obektilerdiń sýretimen qosa jaryqqa shyqty.
Bunyń syrtynda «Qazaqstannyń qasıetti jerleriniń geografııasy» atty vırtýaldy-ınteraktıvtik karta jasalyp, «Qazaqstannyń qasıetti jerleriniń ensıklopedııasy» atty bes tomdyqtyń alǵashqysy oqyrman qolyna tıip te úlgerdi. Bul tuńǵysh jınaqqa – Almaty jáne Astana qalalary men Aqmola jáne Almaty oblystary qamtylyp otyr.
Joǵarydaǵy jalpyulttyq tizimge engen keıbir nysandar, Qoja Ahmet Iаsaýı jáne Qarahan kesenelerin qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde tanystyratyn 3D modeldi kórsetilim ázirlendi. Sonymen qatar áleýmettik jelilerge arnalǵan mobıldi formattaǵy 40 sekýndtyq beınerolıkter men elimizdiń kıeli jerleri týraly 4 ǵylymı-kópshilik derekti fılm túsirildi. Olar National Geographic, BBC sekildi búkilálemdik bedeldi telearnalarda kórsetilip jatyr.
Elimizdiń qasıetti nysandaryn sheteldikterge tanystyrý maqsatynda Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» AQ 20-dan astam ǵylymı-tanymdyq derekti fılmder túsiripti. Solardyń qatarynda «BBC WorldNews» telearnasymen birigip túsirgen «Altyn adam» arheologııalyq qazbasyna arnalǵan «Altyn jaýynger» atty jańa derekti fılmniń televızııalyq tusaýkeseri elimizde jáne shet elderde ótti. Bulardan basqa «Qoja Ahmet Iаsaýı» jáne «Aısha bıbi» fılmderin túsirý jumysyna 451 mıllıon kórermeni bar sheteldik bedeldi telearna «BBC WorldNews» mamandary tartylǵan.
Sonymen qatar bıyl Úkimet qaýlysymen «Bozoq», «Botaı», «Saraıshyq» mádenı-tarıhı mýzeı-qoryqtary quryldy. Aldaǵy ýaqytta «Ulytaý», «Otyrar», «Tańbaly» mádenı-tarıhı mýzeı-qoryqtaryn qurý josparlanyp otyr.
Jyl basynan beri jalpyulttyq tizimine engen 23 tarıhı jáne mádenı eskertkishke restavrasııalaý jumystary júrgizildi. Olardyń qatarynda Shaqpaq ata, Qaraman ata, Iаsaýı, Arystanbab keseneleri, Aqyrtas, Appaq ıshan keshenderi, Túrkistan, Saýran, Syǵanaq, Ejelgi Taraz, Talǵar qalashyqtary bar.
Endi «Qasıetti Qazaqstan» jobasy aıasynda aımaqtarda atqarylyp jatqan isterge toqtalsaq, mysaly Atyraý oblysyndaǵy Qulsary qalasynan 30 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan «Aqmeshit» keshenine jańadan jol salý isi qolǵa alynsa, Aqmola oblysynda jalpyulttyq deńgeı sapynan oryn alǵan 10 nysanǵa, jergilikti mańyzǵa ıe 33 nysan bar bolsa, osylarǵa jańǵyrtý, jańartý jumystaryn júrgizý úshin oblys esebinen jalpy somasy 116,5 mıllıon teńge qarjy bólinipti. Nátıjesinde, ǵalym Shoqan Ýálıhanovtyń jáne óńirge esimi áıgili tulǵalar Aqan seri, Birjan sal eskertkishteri jóndelip, Stepnogor qalasyna ǵulama ǵalym Qanysh Sátbaevtyń alyp músini ornatyldy. Sol sııaqty óńirdiń taǵy bir tarıhı tulǵasy Ýálı hannyń mazary demeýshiler esebinen jóndelýde. Aqmola oblysy elimizde týrızmdi damytýshy donorlyq áleýeti joǵary aımaq bolǵandyqtan bolashaqta mundaǵy qasıetti oryndardy jalǵaıtyn týrıstik marshrýt jasaqtaý jaıy da nazarda.
Osyndaı keleli ister Shyǵys Qazaqstan óńirinde de jalǵasyn tabýda. Sonyń biri ótken jyly jaýynger saq áıeliniń múrdesi tabylǵan Berel qorǵanyna tarıhı-arheologııalyq mýzeı kesheni turǵyzylyp, №5 qorǵannyń ústine shyny kúmbez-shatyr ornatyldy. Qatty shynydan jasalǵan jabyq keshen aýmaǵy – 90 sharshy metr, al bıiktigi jádigerler jatqan tereńdikten bastap 8,5 metrdi qurap otyr. Sonymen qatar óńirge tanymal qasıetti oryndar Yrǵyzbaı mavzoleıi, Qońyr áýlıe úńgiri qatarly nysandarǵa baratyn joldar jóndelgen. Sondaı-aq ótken jyldyń sońynda S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ janynan ashylǵan «Shyǵys marjandary» atty týrıstik ujym óńirdegi qasıetti nysandardy nasıhattaý baǵytynda jańadan 23 baǵytta týroperatorlyq qyzmet kórsetken.
Batys Qazaqstan oblysynda demeýshilerdiń kómegimen oblys ortalyǵynyń ejelgi «atasy» esebinde moıyndalyp kelgen ortaǵasyrlyq «Jaıyq qalashyǵynyń» aspan astyndaǵy ashyq maketi jasalyp, «Bókeı Ordasy» tarıhı-mádenı keshenine baratyn jolǵa jóndeý júrgizilse, dál osy sııaqty Jambyl oblysy aýmaǵynda ornalasqan «Aqyrtas» keshenine qatynaıtyn jeti shaqyrymdyq jolǵa asfalt tóselgen.
Elimizdegi jalpyulttyq qasıetti nysandardyń kóneligi jaǵynan Mańǵystaý óńiri alda tur. Atap aıtqanda, H-HIH ǵasyrlar murasy Beket ata, Shopan ata, Qaraman ata, Masat ata, Sısem ata, Shaqpaq ata, Sultan epe qatarly nysandar bar. Osylardy qorǵap-saqtap, týrıstik baǵytta damytý úshin oblys bıýdjetinen 5 mlrd teńge qarastyrylǵan.
Sol sııaqty quramy Reseı jáne ózbekstandyq ǵalymdar tobynan jasaqtalǵan Horezm arheologııalyq-etnografııalyq ekspedısııasy ǵylymı-zertteý mekemesi Qyzylorda oblysy ákiminiń qoldaýymen aımaqtaǵy qasıetti oryndar Syǵanaq, Jankent, Sortóbe, Qyshqalaǵa arheologııalyq zertteý jumystaryn júrgizip, ǵylymı-saraptamalyq qorytyndysyn shyǵarýda.
Soltústik Qazaqstan oblysy ákimdigi «Qarasaı – Aǵyntaı batyr» memorıaldyq keshenine jóndeý jumystaryn júrgizýmen qatar, bıyl týǵanyna 125 jyl tolyp otyrǵan aqyn Maǵjan Jumabaevtyń Sarytomar aýylyndaǵy mýzeıin tolyq jaraqtap, aýylǵa baratyn jeti shaqyrym jol asfalttaldy.
Jańadan qurylǵan Túrkistan oblysy Ordabasy aýdany aýmaǵynda ornalasqan «Birlik – Ordabasy» memorıaldy kesheni, «Arystan bab» mavzoleıi, «Otyrar tóbe» tarıhı kesheni sııaqty nysandardy qalpyna keltirý úshin qomaqty qarjy bólip, týrızmdi damytýdy qolǵa alýda.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»