Sultan ORAZALY. Atom bombasynan tyǵylǵan el

Eldiń aldy bolyp Qaınar, Degeleń aýyldary tegis Semeı, Qaraǵandy jaqqa kóship ketipti. Abaı aýdanymen irgeles jerler bos qalyp, keıbir aýyldardy taý ishine jasyrypty. Taıaýda búkil Abaı aýdany da kóshetin kórinedi. Ata-baba jerinen qaıda kóshedi? Nege kóshedi? Ne jazyǵy bar? Ázirshe oǵan jaýap joq. «Polıgon, synaq, atom bombasy» degen jańa sózder qulaq sarsytady. О́zderiniń erkinen tys áldebir tylsym kúsh bılep, sanasyn sarsytqan, panasyz, dármensiz jurt uıyǵyp, ne isterin bilmeı sasqalaqtady.

Bir kúni tańǵa jaqyn qalyń uıqyda jatqan biz shoshyp oıandyq. Jer-kók dirildep, mańaı gúrildegen dybysqa tolyp tur. Esimiz shyǵyp, dalaǵa júgirip shyqsaq, Aıagóz jaqtan jylansha shubatylǵan, irkes-tirkes kóp mashına aǵylyp keledi. Alty dóńgelekti, arbıǵan iri, kók mashınalar. Artynan bildik, bul soǵys kezinde Amerıka bergen «Stýdebekker» degen júk mashınalary eken. Olar toqtaýsyz aǵylyp, Qaraýyldy betke aldy. Men joldyń jıeginde otyryp sanaı bas­tadym. Biraq alpys, jetpisin ǵana tizimdep úlgerdim de shatasyp qaldym. Bular úsh-tórt kúnnen soń ústine shaǵyn júkteri men adamdardy tıep keri qaıtty. Osy eki aralyqta bizdiń kóshetinimiz de aıqyndaldy. Úreıli jurtty qýantqany: ár otbasynyń múshesine elý somnan aqsha beretin bolypty. Soǵys bitkeli qoldaryna kók tıyn ustap kórmegen kolhozshylar úshin bul naǵyz baılyq emes pe? Qudaı sátin salsa, oǵan ústeri azyp-tozǵan bala-shaǵasyna kıim-keshek alýǵa jetip qalmaq. Onyń ústine bul kóshi-qon aınalasy eki aptada aıaqtalyp, jurt qara ornyna qaıtyp kelmek. Synaq sátimen aıaqtalsa, elimizge tisin qaırap otyrǵan Amerıkanyń jaǵy qarysyp, dármeni qurıdy. Soǵystyń oty óshedi. Al sol otty óshiretin myna bizdiń irgemizde synalatyn atom bombasy bolmaq. Oǵan qalaı maqtanbasqa! Osyndaı jaqsy habarlar ańqaý, aqpeıil jurtty sergitip jiberdi. Kóship bara jatqan jurt bizdiń aýyldyń tusynan ótkende ándetip, qol bulǵap bara jatty. Beıne úlken qýanysh, uly toıǵa bet alǵandaı. Qaıran, jurtym-aı!

Eki-úsh kúnnen keıin mańaıyndaǵy kórshi-qolańnyń jáne ózderiniń azyn-aýlaq qoı-eshki, sıyrlaryn aıdap Qaraýyldan atam keldi. Aýdan ortalyǵynan bastap Shettiń boıy­na deıingi Shyńǵystyń baýyryn jaılaǵan jurtty Qarataýdyń qoınaýyndaǵy bir kezde Baraq sultan mekendegen Kókseńgirge kóshiretin bolypty. Al atamnyń úı-ishi, bala-shaǵasy áne-mine degenshe kelip qalmaq, biz solarmen birge kóshetin kórinemiz. Kókseńgir Saǵadan Aıagózge qaraı 40 shaqyrymdaı jer. Maldy babymen aıdasaq, bir túnep jetetin jol. Men ózimniń básire qara taıyma minip, atammen birge mal aıdasatyn boldym. Dál júrgeli jatqanda eki mashınamen aýdandaǵy týystar da jetti. Bizdiń úıdiń adamdaryna da oryn qaldyrypty. Áke-sheshem tas túıin daıyn otyrǵan, kórpe-jas­tyq pen kıiz úıdiń jabdyǵyn tıep, barlyǵy ýlap-shýlap kete bardy. Úı­diń syrtqy esigine salatyn qulyp tabylmaı buzaýdyń bas jibimen baılaı saldyq. Kóship bara jatqandardyń bári sóıtipti. Búkil Qaraýyldyń úı­­­le­­ri ashyq-shashyq bekitýsiz qalsa kerek.

Atam ekeýmiz maldy Shettiń boıy­na qaraı Shyńǵystyń baýyrymen aıdadyq. Dala maýjyrap, tómengi Aqdalada saǵym oınap, alystaǵy kógildir beldeýdegi Arhat taýlary birese zoraıyp, birese buldyrap qubylady. Árbir beldi asqan saıyn eski qystaqtar kezdesedi.

Biz erteńinde tús aýa Kókseńgirge jettik. Shalǵyn shóbi jaıqalǵan keń alqapqa kóptegen úıler tigilipti. Biz­­­­diń týystar da oqshaýlaý jerge uıysa ornalasypty. Abysyndy Tákesh, Kú­lán, Ryshaısha, Lıza – Orazalynyń kelinderi. Aldy qyryqtan jańa asqan, arty áli jıyr­manyń ishindegi kelinshekter bizdi kórip qatty qýandy.

Kókseńgirde on shaqty kún otyr­dyq. Tamyzdyń tamyljyǵan kúnderi edi. Bomba jarylady, alapat qarýdy synaıdy degen kúpildek áńgime kóp aıtylǵanmen, tótenshe qaýip sezilgen joq. Jurt mamyrajaı, bir-birine qydyryp, kópten kórispegen tanys­tar qonaqqa shaqyrysyp, kesh bata án shyrqalyp ý-dý bolyp jatty. Jastar altybaqan quryp, oıyn-saýyq uıymdastyrdy. Kolhozdyń eresek adamdary kúndiz saı-saıdyń shúıgin shópterin shaýyp, qysqy qamdaryn jasaýda. Kókseńgirdi jaılaǵan qalyń aýyldyń jan-jaǵy shurqyraǵan jylqy, qujynaǵan usaq mal. Bir aýdannyń tigerge tuıaǵy túgel osynda jınalǵan sııaqty. Atam ekeýmiz aıdap kelgen maldy aýyldan uzatyp, betegesi uıysqan belderge aparyp baǵamyz. Atam uzaq joldan sharshap kelgendikten bul jumys meniń moınymda. Byltyrǵy qara taıym qunan shyǵyp, júni jyltyrap, boıy sylanyp, júrisi shırap sypsyń qaǵady. Qystaı Qaraýylda, oqýda bolyp, jazda kelgenimde ábden saǵynyp qalypty, bir apta janymnan shyqpaı júrdi. Meni kórse boldy shurqyrap kelip, betimdi ıiskeıdi. Qolymnan bir-eki túıir qant jegen soń óz jaıy­na ketedi. Qazir Shyńǵystaý men Qońyrtaýdyń arasyn qaq jaryp aǵatyn Shet ózeniniń Qońyrtaý jaq betkeıindegi bir quıqaly saıǵa malymdy baıyzdatyp ózim kóldeneń jatqan adyrǵa jortyp shyǵyp edim, kóz aldyma ǵajaıyp kórinis keldi. Netken sulýlyq! Qııalym shalqyp, órekpigen kóńilim saıabyr tapqansha qara taıymmen (ony ómir boıy solaı atadyq) adyrdy qýalap júıtkitip kelemin. Bir búıirde keıbir bıikteri sereıip, qojyr-qojyr tastary qaraýytyp, búk túsken alyp arys­tandaı Shyńǵys taýy jatyr. Shettiń bastaý kózi eki taýdyń arasyndaǵy qaıyń men terektiń arasyna kirip joǵalypty. Al men júrgen adyrdan Qońyrtaý bastalady. Onyń ar jaǵynda ushar basy aǵarańdap, bıik jotasy qylyshtyń qyryndaı bolyp Aqshataý tur. О́lke jaqtan samal esip, gúldiń, shabylǵan shóptiń, salqyn topyraqtyń ıisi burqyrap ketti.

Kesh bata maldy aıdap úıge kelsem, jurt abyr-sabyr, kóńildi eken. Kóshke ilikken otbasynyń ár adamyna bes júz somnan ótemaqy tólep, úkimet jarylqap tastapty. Buryn qoldarynda kók tıyny joq elge mynaý degenińiz ólsheýsiz baılyq. Olar qoldaryna tıgen azyn-aýlaq aqshalaryn qalaı jumsaryn bilmeı álek. Keıbir qoly uzyndary mashına taýyp, 60 shaqyrym jerdegi Aıagózge tartyp ketipti. Bala-shaǵalaryna kıim-keshek almaq. Keshki asqa otyrardyń aldynda Tákesh tátem (Orazalynyń úlken uly Muhamedjardyń áıeli) qaljyńdaǵan bolyp:

– Apa-aý, kóship kelgeli bir apta boldy, jurt tegin oljaǵa kenelip, qýanyp, mal soıyp jatqan kórinedi. Biz solardan qalamyz ba? – dedi. Ony basqa kelinderi de qoshtaı jóneldi.

– Kópten beri basymyz bulaı qosylǵan joq. Balalar da qyzylsyrap júr, – dedi Kúlán tátem aqyryn ǵana.

Bundaıda kelinnen góri jıendigin alǵa tarta sóıleıtin Ryshaısha tátem jadyraı kúlip, atama qarata:

– Naǵashy-aý, bir tabyn mal aıdap júrsiz, bala-shaǵanyń amandyǵyna bir toqtyny atamaısyz ba, – dedi erkelep. Lıza tátem abysyndarynyń sózin qoshtaǵandaı, jymıyp kúle beredi.

– Áı, shal, myna kelinderiń jamy­rap ketti ǵoı, – dedi apam. – Balalar bolsa oıda-qyrda júr. Ana Muha­med­­jar jaratyn páleniń janynda qa­lyp­ty deıdi. О́zimiz jol aıryqta otyr­myz. Soı, bir malyńdy! Bata jasa!

Atam túk estimegendeı, biraz únsiz otyrdy da meni ertip dalaǵa shyqty. Kúısep jatqan maldy aralap arasynan bir qoıdy kórsetti. Burynnan oılastyrǵan sharýasy sııaqty.

– Anany ustap, úıge alyp júr! Qoıdy artqy sıraǵynan súırep úıge kirgizdim.

– Erjetip qaldyń. Mal soıýdy úıren, – dedi atam qynabyndaǵy ótkir pyshaǵyn maǵan berip. О́zi júreleı otyryp áldeneni uzaq kúbirledi. Sodan keıin daýsyn shyǵaryp:

– Ashtyqta da, toqtyqta da tireni­shim bolǵan aq adal malym ediń. Urpa­ǵym ózegi talǵanda sútińdi iship, kóńili tolǵanda etińdi jep, sýyqqa toń­ǵanda terińdi jamylyp búgingi kúnge jetti. Ashtyq jaılaǵan zulmat kúnderi, Kóshkinbaı beıitiniń túbinde eki keregeniń astynda japa shegip jatqanymda seniń eneńniń súti bizdi ashtan óltirmeı talshyq bolǵan. Men de seniń urpaǵyńdy ósirdim, tuqymyń úzilgen joq. Endi, mine, taǵy da kósh­­­­­kin­ge ushyradyq. Aıaǵy qaıyrly, elim, bala-shaǵam aman bolsyn dep seni qur­bandyqqa shaldym, – dep betin sıpady. Kelinderi aýzyn basyp, tunshyǵa kúldi.

– Apyraı, atamyzǵa ne bolǵan. Adam qoıǵa da quran oqı ma eken? – desti...

Qara ormanǵa qaıta kóshý qıyn bolǵan joq. Júzge jýyq áskerı mashınalar qaptap kelip, bir-aq kúnde árkimdi óz qonysyna ala jóneldi.

Biz Saǵaǵa qaıtyp kelsek, úıimiz sol qalpy, esikti baılaǵan jibimiz de sheshilmepti. Biraq mańaıymyz ózgerip ketken. Soıaý-soıaý aram shóp, uıysqan alabota qaptaǵan. Buryn kórinbep edi, bir saryala qanshyq paıda bolypty. Shamasy aýdan jaqtan qańǵyp kelse kerek. Tańyrqaǵanymyz: álgi ıttiń júni jıdip túsip, qyr arqasy taz bolyp qalǵan. Ol kóp uzamaı óldi. Kún raıy da ózgeripti. Qaraýyl jaq bulyńǵyr sur tumanǵa bógip, buryn jarqyrap turǵan dalanyń eńsesi túsip, bozaryp ketken sııaqty. Bomba synalypty. Keremet! Endi amerıkalyqtar bizdiń betimizge de qaraı almaıdy. Keńes Odaǵy atom bombasy bar qýatty elge aınaldy. Biz álemdegi eń kúshti elmiz. Ýra! Biraq kóp uzamaı Qaınar, Degeleń, Sarjal jaqtan túrli qaýeset taraı bastady. Adamdar belgisiz aýrýǵa shaldyqqan. Ań-qus qyrylyp jatyr. Endi apta saıyn eldi kóshirmeı-aq bombany jara beretin bolypty. Kóshirý kerek, biraq aqsha joq. Sondyqtan osy óńir­diń turǵyndary qurbandyqqa (spı­sanıege) shalynypty. Búkil Ke­ńes halqynyń baqyty úshin ol túk te emes.

Tamyz aıy aıaqtalýǵa taıap qalǵan. Dala jym-jyrt. Kún maýjyrap tur­ǵan. Bir kezde aýdan jaqtan kókjı­ekti kernegen qyzǵylt bult paıda boldy. Bul ne? Tabıǵı bultqa uqsamaıdy. Kún jelsiz, aýa tymyrsyq bolsa da álgi bult bizge qaraı jyljyp keledi. Bir kezde janyma ádemi kóbelek kelip qondy. Ekinshisi... úshinshisi... Mańaıym túrli-tústi kóbelekke tolyp ketti. Kelip jatyr, kelip jatyr. Ishinde buryn-sońdy kórmegen irileri, aq, sary, qyzǵylt, qońyr tústileri, qanattary san túrli oıý-órnekten turatyn ádemileri kóz jaýyn alady. Bulttaı qaptap ushyp kelgen olar jer betin jaýyp ketti. Saǵanyń boıy kilem jaıǵandaı jaınap tur. Úlkender jaǵasyn ustap, buryn-sońdy mundaıdy kórmegenderin aıtady. Kókseńgirge kósherden buryn bizdiń úıdiń keneresine qarlyǵashtar uıa salatyn. Olar shybyn-shirkeı, tipti, kóbelekterdi de aýlap, balapandaryn asyraıtyn. Qazir ol uıa da qańyrap qalyp, kesheden beri kóbelekter jaý­lap aldy. Qarlyǵashtar biz kóship kelge­li kóringen emes. Dalada torǵaı da joq. Bári bezip ketken sııaqty. Bomba synalǵan kúnniń erteńinde-aq kóbelekter kóshkini bastalǵan. Shyńǵystyń saı-salasyn jazdaı gýildetip, dýmandatyp jatatyn beıkúná jándikter irgeden tóngen sumdyqtan qutylý úshin bas qosyp, bult bolyp ushypty. Kelesi kúni tańerteń tursam, mańaıda birde-bir kóbelek joq. Keshegi túrli-tústi kóbelekpen nur jaınaǵan dala sup-sur. Bizdi tańǵaldyrǵan sulýlyq kózden ǵaıyp bolypty. «Olar bul jerdiń de qonys bolmaıtynyn sezip, Tarbaǵataı jaqty betke alyp, zul­mattan qashsa kerek» desti biletinder. Sodan Qundyzdynyń kógildir ólke­sinde qus ta saıramaıtyn boldy, kóbelek te kóp ýaqyt kórinbeı ketti...

Týysqandar Qaraýyldaǵy úıle­rine aman-saý jetipti. Dúnıe-múlik­teri ornynda kórinedi. Úlken aǵa (Muhamedjar) da aman, biraq eptep basy aınala beretin sııaqty. Uly Otan soǵysyna basynan aıaǵyna deıin qatynasyp, fashısterdi Berlınde talqandaǵan soń kapıtan Orazalın Muhamedjar japon samýraılarymen soǵysqa attanady. Atam aıtqandaı, «bir Qudaıdyń qoldaýymen» ol tozaqtan da aman qaıtty. Soǵystan soń azyp-tozǵan «Júrekadyr» kolhozyn basqaryp, eliniń eńsesin kóteredi. Bul eńbegi úshin maıdanda alǵan kóptegen marapattaryna Lenın ordeni qosyldy. Al myna synaq kezinde áskerılerge osyndaı senimdi adamdar qajet bolypty. Ári kommýnıst, ári jaýynger, densaýlyǵy shymyr, elýge de tolmaǵan qaıratty jigit aǵasyn Qaraýyldaǵy munaı bazasyna ádeıi qaldyrypty. Áskerı mashınalar men tikushaqtarǵa janarmaı beresiń ári ıesiz qalǵan Qaraýyl kentin kúzetesiń dep jaqaýratady. Biraq onyń syryn keıin bildik qoı, túpki maqsattary basqa eken. Úlken aǵam ot pen oqtyń astynan shyqqan jaýynger emes pe, myna beımálim tozaqta da sóz aıtpaı qala beripti.

– El kóship ketken soń jalǵyz ózim otyr edim, – deıdi Úlken aǵa, – janyma áskerı tikushaq kelip qondy. Bes-alty adam eken. Kópshiligi polkovnık shenindegi ofıserler, bir-eki soldat ta bar. Olar munaı bazasyn túgel aralap kórgen soń, meniń qolymdy qysyp, synaq bolǵan kezde eshteńeden qoryqpaı-aq ashyq alańda júre berýge bolady dedi. Synaqtan soń ózderiniń keletinin aıtty. Olar ushyp ketken soń baǵanaǵa ilingen jarǵaq qara tabaq radıony tyńdaýdan jalyǵyp, kerosın quıylǵan úlken bóshkeniń kóleńkesinde eptep myzǵyp almaq boldym. Uıyqtap ketippin. Bir kezde qalyń órttiń ortasynda jatqandaı tús kórip, shoshyp oıansam, mańaıym oıran-topyr, qara daýyl soǵyp tur. Jarty saǵat buryn ǵana dala typ-tynysh, jelsiz múlgip tur emes pe edi? Ne boldy?

Júgirip ashyq alańǵa shyǵyp Degeleń jaqqa kóz salsam, aspanda alyp sańyraýqulaq ilinip qalypty. Ol birtindep seıile bastaǵanda ǵana jer dúnıeni silkintip gúrs etken dybys jetti. Men jalma-jan jańaǵy jatqan ornyma bardym. Qara daýyl basyldy. Aspan munartyp ketti. Kóp uzamaı basym aınalyp, qusa bastadym. Qansha ýaqyt ótkenin bilmeımin, bir kezde áskerı tikushaq kelip qondy. Ishindegi adamdar bastaryna shlem kıip, aldy-artyna qorǵasynnan jasalǵan aljapqysh taǵynyp alypty. Olar meniń jaǵdaıymdy kórdi de úlken staqanǵa araq quıyp ishkizdi. Sodan keıin tikushaqqa salyp taý ishine alyp ketti. Tereń bir saıda qaraqu­rym adam jınalypty. Ishinde ózim tanı­tyndar da bar. Biri qoıshy, biri júrgizýshi, biri men sııaqty kúzetshi eken. Jastary ózim quralyptas qyryq shaqty adamdy bir jerge jınap, dáriger­ler qaraı bastady. Áli de esterin jınaı almaı jatqandary bar. Sol jerde kesh batqansha bolyp, jaǵdaıymyz túzelgen soń kelgen jaǵymyzǵa qaıttyq.

Úlken aǵamnyń aıtýynsha, adam­nyń saı-súıegin syrqyratyp, úreıin ushyratyn oqıǵa – ıesiz qalǵan kenttiń ıesiz qalǵan ıtteriniń sol kúngi túnde birigip Degeleń jaqqa qarap uzaq ulyǵany eken. Mundaı sumdyqty ol soǵysta da kórmepti. Bir náýbettiń tónip kele jatqanyn ıtter de sezse kerek. Keıinnen bomba jarylǵan kezde ıt ataýlynyń záresi ushyp, qańqyldap, qýystan-qýysqa tyǵylǵanyn men ózim de talaı kórdim.

Sóıtip bul kóshten aman oraldyq. Ázirshe basymyz túgel. Alda ne bolady? Irgemizdegi myna ajdaha qansha adamnyń basyn jutady? Ol bizge beımálim...

Kóp jyldar ótken soń ǵana bildik. Áskerıler osy óńirdiń qyryq jigitin tańdap alyp, ártúrli syltaý aıtyp, synaq aımaǵynda ustapty. Atom sáýleleriniń adam aǵzasyna qalaı áser etetinin bilgileri kelipti. Meniń Úlken aǵam solardyń biri eken. Shyńǵystyń saıynda jınalǵan denderi saý qyryq azamattyń teń jartysy alǵashqy 4-5 jylda-aq aq qan men obyrdan qaza taýyp, qalǵandary keıinirek, biraq bári de sol eki aýrýdan kóz jumǵan. Úlken aǵam toqsanǵa taıap dúnıeden ótti. Qart jaýyngerdi, tipti, atom sáýleleriniń jeńe almaǵan sebebi, ózi aıtqandaı: káresin quıylǵan qara bóshke eken. Áskerılerdiń aıtqanyn oryndamaı, sonyń artynda jatqandyqtan radıasııadan aman qalypty...

Sultan ORAZALY,

jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri