Jetisý ánshilik mektebiniń kórnekti ókili, sýyrypsalma aqyn ári kompozıtor, ánsúıer qaýym jaqsy biletin «Sary bıdaı» ániniń avtory Sadyqoja Moshanuly – buryn ótken Birjan sal, Aqan seri, Jaıaý Musa, Estaı, Balýan Sholaq, Úkili Ybyraı, Áset Naımanbaev, Kenen Ázirbaev sekildi segiz qyrly, bir syrly óner ıeleriniń dástúrin jalǵastyrýshy ánshi-aqyndardyń biri.
Ol 1917 jyly Almaty oblysy, Uıǵyr aýdany, Ketpen aýyldyq okrýgi aýmaǵynda Sarybulaq degen jerde ómirge kelgen. Kompozıtordyń bizge jetkeni jeti áni ǵana. Olar: «Sary bıdaı», «Ahaý, aıym», «Eı, ahaý», «Aq qaz ediń», «Ahaý, qalaýly-aı», «Erkem-aı», «Saǵynsań, qalqa, óziń kel». Sulý sazdy, ásem órnekti bul ánder qazaq án óneri tarıhyna zor úles bolyp qosylyp, ulttyq muramyzdy damytýǵa qyzmet atqaryp keledi. «Sary bıdaı» áni 1980 jyly ótken I Respýblıkalyq Ámire Qashaýbaev atyndaǵy ánshiler baıqaýynda alǵash ret úlken sahnada aıtylyp, oryndaýshy Taldyqorǵan oblystyq fılarmonııasynyń ánshisi Jaqsylyq Myrqaev júldeger atandy. Sadyqoja ánderi Qazaqstannyń halyq ártisi Dánesh Raqyshevtan bastap, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisteri Jánibek Kármenov, Ramazan Stamǵazıev, sondaı-aq Nurjan Janpeıisov, Erbolat Shaldybekov, Tilektes Qurmanǵalıev, Jaıdar Nurtýǵan, Jandos Kákıǵalı, Mádı Álemov, Nurjan Jumadilov, Nurlan Turashev, Beıbit Musaev, Saıan Maınaǵashev, Arfat Iskakov, t.b. kóptegen ánshilerdiń repertýarlarynan berik oryn aldy. Sadyqojanyń názik lırızmge toly áserli de sulý ánderi tyńdaýshylaryn tátti sezimge bólep, rýhanı baıytyp kele jatqany kópke aıan.
Shejire júıesimen aıtqanda Sadyqojanyń rýy – Alban, onyń ishinde Qojbambetten taraıtyn Aǵymsary degen ata. Ákesi Moshan Tekesbaıuly aýyl-aımaqqa tanymal óleńshi atanǵan, kókparshylyǵymen aty shyqqan, kisilik kelbetimen de elge syıly adam bolǵan. Al arǵy babasy – Shegir zamanynda Aǵymsary atalatyn bir atanyń kórnekti bıi de bolypty. Sadyqojanyń sheshesi Zerbala óte kórikti, parasaty da mol ári aıbyndy kisi eken. Zerbalanyń arqasy bar, emshilik qasıet daryǵan, halyqtyq emdeý tásiliniń birazyn ıgergen jan bolypty.
Zerbalanyń aıbyny, piri barlyǵy sonsha, qandaı asaý jylqy bolsa da, onyń «ták» degen daýsy shyǵysymen-aq dirildep, tynysh tura qalatyn bolǵan. Er minezdi, batyr júrekti Zerbala qoryqpaı erttelgen asaýǵa mingende tez arada asaýdyń aptyǵy basylyp, arynyn shyǵaryp yrqyna op-ońaı kóndirip, bas bildirip alady eken.
Sadyqoja jasynan óleń, jyrǵa áýes bolyp ósedi. Este saqtaý qabileti kúshti, óte zeıindi Sadyqoja óleń-jyrdy, án-áýendi bir estigende-aq esinde saqtap jattap alady. Alaıda osynsha zerek týǵan jastyń oqyp, bilim alýǵa múmkindigi bolmaıdy. О́ıtkeni ákesi Moshan qaıtys bolyp, inisi Ábilqaıyr ekeýi jastaı jetim qalǵan edi. Jesir qalǵan sheshesi Zerbala bir-eki jyldan keıin ámeńgerlik jolmen qaınysy Qojanııazǵa qosylyp, eki bala qamqorlyqqa qol jetkizgenimen ol kezde Qazaqstan ólkelik partııa basshylyǵyna Goloshekın kelip, «Kishi Oktıabr ornatý» naýqany júzege asa bastaǵan edi. Onyń aıaǵy asyra silteýge ulasyp, halyqtyń asharshylyqqa ushyrap, týǵan jerdi tastaı qashyp, aıaq jeter jerge údere kóshkeni tarıhtan belgili. Mine, sol údere kóshken qalyń eldiń arasynda Sadyqojanyń aýyl-aımaǵy da bar edi. Sóıtip tutas halyq, rýly eldiń sheteldegi aýyr azapqa toly jankeshti tirshiligin áli býyny bekip, qabyrǵasy qatpaǵan Sadyqoja da bastan keshiredi. Baldáýren, balalyq shaǵymen erte qoshtasqan ol endigi ómirin, erteden-aq óz jeri retinde qazaqtyń biraz rýlary qonystanyp otyrǵan, alaıda sońǵy birer ǵasyr aýmaǵynda Qytaı memleketiniń ishindegi qazaq avtonomııaly oblysy dep atalatyn terrıtorııada ótkize bastady.
Kisi esiginde malshylyqta júrse de, Sadyqoja ónerge degen qulshynysyn joǵaltpady. Qaıta kúndiz qoı sońynda júrgende aldyndaǵy otaryn betkeıge órgize jaıyp salǵan soń taý jańǵyrta án salyp, ózi sııaqty qoıshy-qolańmen kóńil sergite óner jarystyrý nátıjesinde ánshilik, aqyndyq daryny ashyla beredi. Aýyl arasyndaǵy toı-tomalaqtarda kópshilik aldynda án salyp, ózi qurbylas qyzdarmen, keıde tipti ózinen áldeqaıda eresek áıeldermen de aıtysqa túsip ónerpazdyǵymen elge tanyla bastaıdy. Birte-birte aty keńge jaıylyp, aıtyskerligimen kózge túsedi. Talaı aıtystarda jeńedi.
Ata-anasynan daryǵan jaqsy qasıetterdiń bári Sadyqoja boıynda erekshe kórinis taýyp, segiz qyrly, bir syrly jigit bolyp ósedi. Sadyqojanyń kórikti, symbattylyǵy oǵan qosa ánshi, sazgerligi, sýyrypsalma aıtyskerligi az ýaqyt bolsa da ony biletin jannyń bárin súısindirgen, qyzyqtyra tamsandyrǵan. Onyń atqa myqtylyǵyn, shý asaýǵa bas bildirip, úıretkish qasıetin kózi kórgender bylaısha áńgimeleıdi. Sadyqoja on tórt, on bes jasqa kelgennen bastap bıebaýdyń (qulyndar baılaǵan jeli) qasynda enelerimen birge turǵan shý asaý taıǵa shalma tastap ustap, júgensiz-aq minip alǵanda qalaı móńkise de jyǵylmaıdy, qaıta olaı shaýyp, bylaı shaýyp, ábden dińkelegende móńkýge de shamasy kelmeı, eriksiz toqtaıdy eken.
Sadyqoja estigen ertegi, ańyz, t.b. tarıhı áńgimelerdi jyr-dastan etip ózinshe jyrlaıtyn bolǵan. Alaıda ókinishtisi – ol jyr-dastannyń birde-bireýi qaǵazǵa túspegen. Oǵan sebep, oqyp-jaza almaǵandyǵy, ıaǵnı hat tanymaıtyndyǵy edi. Ánshi-aqynnyń bizge jetken ánderiniń ózi alpysynshy jyldardyń ortasynan bastap qana aıtylyp, elge tanyla bastady.
Sadyqoja ánderiniń elge keń taramaı umyt bola bastaýynyń negizgi sebebi bylaı edi. 1946 jyly Ile aýmaǵynda súzek aýrýy dendep, keń jaıylady. Sol qalyń eldi túgel sharpyǵan dertten aǵaıyndy Sadyqoja, Ábilqaıyr jáne Zerbala apanyń qaınysy Qojanııazǵa qosylǵannan keıin ómirge kelgen Úrkimbaı úsheýi birdeı bas-aıaǵy bir-eki aıdyń ishinde kóz jumady. Úsh ulynan birdeı aıyrylǵan Zerbala ana osylaısha orny tolmas qaıǵyǵa dýshar bolady. Ásirese ánshi, aqyn retinde kópke tanymal bolǵan Sadyqojanyń áni men jyr-tolǵaýlary estilse, kóńil qaıǵysy odan ári dendep, kúndiz-túni uıqy kórmeı, kóz jasyn kól qylyp jylap, tipti jyndy bolýdyń az-aq aldyndaǵy halge jetken.
Aýyr qaıǵynyń áserinen bir kezdegi shý asaýdy er-azamatsha jýasytyp minetin Zerbala beli búkireıip qalady. Sondyqtan aǵaıyn-týys jıylyp at jeter jerdegi el-jurtqa arnaıy ótinish jasap, Sadyqoja ánderi men jyr-tolǵaýlarynyń aıtylmaýyn talap etken. Sadyqojanyń ánderin aıtyp, aýyzdan-aýyzǵa kóshire keń taratý emes, Zerbala ananyń ómirin saqtaý, aıyqpas dertke ushyraýdan aman alyp qalýdy oılaǵan. Sóıtip Sadyqoja ánderi aıtylyp júrmegendikten, birte-birte umyt bola beredi. Al Zerbalanyń búkireıgen beli jazylmaǵan kúıi «búkish apa» atanyp ketedi. 1955 jyly Zerbala men aǵaıyn-týystary tarıhı otanǵa qaıta oralyp Sadyqojanyń kindik qany tamǵan Almaty oblysy, Uıǵyr aýdany, Ketpen aýyldyq keńesine qaraıtyn Bódeti aýylyna ornalasady. Zerbala osy jerde 1961 jyly qaıtys bolady.
Sadyqoja ánderi Zerbala dúnıe salǵannan keıin ǵana Moshannyń ákesi Tekesbaıdyń týǵan inisi Buqyjan balasy Qýanııazdyń aıtýymen keıingi urpaqqa jetti. Onyń ataqty «Sary bıdaı» ánin Qýanııazdyń aýzynan 1968 jyly tuńǵysh ret úırenip, rýhanı qazynaǵa aınalýyna muryndyq bolǵan osy joldardyń avtory edi. Bul oraıda Sadyqoja ánderin esine túsirip qaıta jańǵyrtyp bizge úıretken Qýanııaz qarııanyń eńbegin aıryqsha ataýǵa týra keledi. Bizdi án aıtýǵa baýlyǵan ánshi aǵamyz Moldasan Shápıev «Sary bıdaı» ánin alǵash menen estip, odan keıin Qýanııaz qarııadan tolyqtyryp úırenip, aýyl-aımaqqa keń taralýyna sebepker bolǵanyn rızashylyqpen aıtýymyz kerek.
Belgili ánshi, jazýshy, óner zertteýshisi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, Qazaqstan Lenın komsomoly syılyǵynyń laýreaty Jánibek Kármenov qurastyryp, 1991 jyly «О́ner» baspasynan shyqqan Qazaq ánderiniń antologııasynyń birinshi tomyna Qurmanbaı Tolybaevtyń annotasııasymen Qazaqstannyń halyq ártisi Dánesh Raqyshevtiń oryndaýyndaǵy Sadyqojanyń jeti ániniń mátini engizilgen. Alaıda belgisiz sebeptermen «Ahaý, aıym» áni halyq ánderi bólimine enip ketipti. Kezinde baspa tarapynan jiberilgen bul kemshilik «Jetisý áýenderi» jınaǵyn qurastyrý barysynda túzetildi. Osy joldar avtorynyń oryndaýynda notaǵa túsirilip, jazylyp alynǵan «Ahaý, aıym», «Ahaý, qalaýly-aı», «Eı, ahaý», «Sarybıdaı» ánderi S.Medeýbekuly men B.Múptekeevtiń jınap, qurastyrýlarymen 1998 jyly «О́ner» baspasynan shyqqan «Jetisý áýenderi» ánder jınaǵyna notasymen endi.
Sadyqoja ánderiniń jınalyp, halyq ıgiligine aınalýynda halqymyzdyń qaıtalanbas daryn ıeleriniń biri Dánesh Raqyshevtiń, uzaq jyldar boıy «Ketpen» orta mektebinde ádebıetten sabaq bergen, dırektor bolǵan, tabıǵı talant ıesi ánshi Moldasan Shápıulynyń, ánshi Jaqsylyq Myrqaıulynyń, Sadyqoja ánderiniń mátinin zertteýshi aqyn Qurmanbaı Tolybaevtyń úlesteri mol boldy. Moldasan Shápıuly Sadyqoja ánderin oryndaý arqyly nasıhattap qana qoımaı, ánshi kompazıtor ómirinen derekti áńgime de jazdy. Ol «Parasat» jýrnalynyń 1990 jylǵy № 12 sanynda jarııalandy.
Sadyqoja 1946 jyly jazda súzek aýyrýynan qaıtys boldy. Súıegi Qytaıda Qulja qalasynyń soltústik shyǵysyndaǵy Týrasý jaılaýyndaǵy eski qazaq zıratynda jatyr.
Endigi mindet Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda aıtylǵandaı ótken zamandarda ómir súrgen ónerpaz tulǵalardyń rýhanı murasyn dáripteý baǵdarynda, ony urpaq sanasyna sińirip, dáripteý maqsatynda Sadyqoja Moshanulynyń da ónerpazdyq tulǵasyn keń nasıhattaý bolyp tabylady.
Qunypııa ALPYSBAEV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor