Ǵasyrlar boıy ultymyz tal besikti qasıetti múlik sanap keldi. Ol qazaqy tálim-tárbıeniń qaınar kózi boldy. Ultymyzdyń ósip-ónýiniń basty kilti de tal besik.
Iá, keń dúnıeniń esigi bolǵandyqtan da besikti qasıetti tutpaıtyn qazaq joqtyń qasy. Ras, keńes ókimeti kezinde ony «rahıt aýrýyna shaldyqtyrady» degen sholaq pikir qalyptastyrǵandar da kezikti. Tipti, keńesshil dárigerler besiktiń «zııandylyǵyn» dáleldep te baqty. Besiktiń ornyna qolarba men manejdi usyndy. Sóıtip kóptegen eliktegish kelinshekterdi besikten bezdirdi. Qansha jerden «eskiliktiń qaldyǵy» dep shoshyndyrǵanymen, ata-babalarymyz qadirine jetip ketken besikten bizdi bezdire almady.
Kıeli besik jaıly ǵalymdar ne deıdi? 1916 jyly psıhonevrologııa ınstıtýtynyń negizin qalaýshy akademık Vladımır Behterev: «Balalardaǵy nevroz aýrýynyń aldyn alý úshin besik jyryn tyńdatý kerek» depti. Bir nárseniń ıisi murynyna barmasa ol bulaı demes edi ǵoı. Al, psıholog Vıtalıı Leýtınniń aıtýynsha, besik jyryn tyńdaý sábıdiń mı qyrtysyndaǵy neırondardyń durys damýyna sebep bolady eken. Amerıkalyq psıholog, medısına ǵylymdarynyń doktory, transrepsonaldy psıhologııa ǵylymynyń negizin salýshy Stanıslav Grof besik jyry balanyń psıhoterapevtik aýrýdan jazylýyna birden-bir sebep bolatynyn jazyp qaldyrǵan.
2001 jyly Reseıdiń Tıýmen qalasynyń ǵalymdary uzaq merzimdi tájirıbe júrgizedi. Eki topqa bólingen olardyń alǵashqysy balaǵa besik jyryn tyńdatady. Al ekinshi top sábıge túrli áýender joldaıdy. Alty aıdan soń bóbekterdiń mı qyrtystary tekseriledi. Sonda besik jyryn tyńdamaǵan balanyń mıyndaǵy neıron jasýshalary baıaý damyp, oılaý qabileti báseńdegeni baıqalady.
Ǵalymdardyń bul tájirıbesine alǵashqyda kúmánmen qaraǵandar kóp bolypty. Ǵalymdar máseleniń anyq-qanyǵyna jetý úshin zertteýlerin jalǵastyrady. Ýaqyt ótken saıyn áldı ánin tyńdamaı ósken sábılerdiń minez-qulqynda psıhologııalyq aýytqýlar kúsheıe beredi. Olar tez ashýlanyp, tez sharshaıdy. Oılaý qabileti tómendep, jalqaýlyqqa beıim turady. Mektepte sabaq oqýǵa ynta qoımaıdy. Aýrý-syrqaýǵa tez shaldyǵatyny baıqalady.
Demek, besik júıke júıeleriniń qalypty jumys isteýin qamtamasyz etedi, sábı boıyndaǵy meıirimdilik, qaıyrymdylyq, ata-anaǵa degen mahabbat sııaqty izgi sezimderdi damytady, dúnıetanymdyq izdenisin, ǵylym-bilimge yntasyn arttyrady, bala maǵynaly hám mánerlep sóıleýge úırenedi, tuıyqtalmaı, óz pikirin anyq bildiretin batyl janǵa aınalady. Mine, búgingi medısına osylaı deıdi.
Joǵary sanatty dáriger Á.Aımaǵambettegi náresteniń terisi óte názik keletinin, túrli hımııalyq, bıologııalyq faktorlardan qabynyp, bórtip ketetinin jazady. Al búgingi erinshek, janyn aıaǵysh kelinshekter balasyn besikke bólemeı, pampers kıgizedi. Pampers qazaq halqynyń demografııalyq ósýine keri áser etedi dep dabyl qaǵady ol. Bala pamperske kishi dáretti jibergen kezde dene temperatýrasy birden joǵarylaıdy. Azdan keıin pamperske sińgen zár qaıtadan sýıdy. Sóıtip qysqa aralyqta bir kúıden ekinshi kúıge aýysqan temperatýra atalyq bezdiń damýyn tejeıdi eken. Iаǵnı, tabıǵı bel qýatyna keri áser etedi.
Qazaqtyń has batyry, belgili jazýshy, dańqty qolbasshy Baýyrjan Momyshuly: «Jaýdan da, daýdan da qoryqpaǵan qazaq edim, endi qorqynyshym kóbeıip tur. Balalaryn besikke bólemegen, besigi joq elden qorqam. Ekinshisi, nemeresine ertegi aıtyp bermeıtin ájeniń azaıýynan qorqamyn. Úshinshi, dámdi, dástúrdi syılamaıtyn balalar ósip keledi. Onyń qolyna qylysh berse, kimdi de bolsa shaýyp tastaýǵa daıar. Qolyna kitap almaıdy. Úırenip jatqan bala joq, úıretip jatqan áje joq» dep keler kúnderge alańdaýshylyǵyn jazyp ketti.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda: «Jańǵyrý ataýly burynǵydaı tarıhı tájirıbe men ulttyq dástúrlerge shekeden qaramaýǵa tıis. Kerisinshe, zamana synynan súrinbeı ótken ozyq dástúrlerdi tabysty jańǵyrtýdyń mańyzdy alǵysharttaryna aınaldyra bilý qajet. Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy», dep atap kórsetti.
Elbasynyń atalmysh maqaladaǵy ulttyq kodty saqtaı bilý degende aıtpaǵynyń ózi rýhanı tamyrdan ajyrap qalmaýdy meńzeıdi. Ult Kóshbasshysynyń ulttyq kod dep túp negizge oralýdy aıtty. Demek, ulttyq kodtyń kilti – besik. О́ıtkeni adam besigińde qalaı tárbıelense, solaı qalyptasady. Eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár alǵan, besikte jatyp, áje áldıin tyńdaǵan, boıyna ıgi qasıetterdi molynan sińirgen jas eshqashan adaspaıdy. Jańa bastamalar, serpindi ister solardan shyǵady. Boıynda meıirimdilik, adamgershilik, ımandylyq, qaıyrymdylyq, Otanǵa, ata-anaǵa, týǵan jerge degen asqaq mahabbaty bar jastar qalyptasady. Osyndaı jalyndy jastar Elbasy kórsetken Máńgilik Eldiń ustyndary bolady. Alymdy da shalymdy, aqyldy da adamgershiligi mol, ınabatty, meıirimdi,bilimdi jastary bar el máńgi jasaıdy. Jas shybyqty ııý ońaı. Ony qalaǵan qalpyńa keltire alasyz. Al butaǵy qataıyp ketken aǵashty ıemin dep syndyryp alýyńyz bek múmkin. Buǵanasy qatyp, bolary bolyp, boıaýy sińip qalǵan adamdy ıliktirý qıynǵa soǵady.
Halyq «Tárbıe – tal besikten» dep beker aıtpaǵan. Jáne sol halyq «tórde besik tursa tóre de basyn ıedi» dedi. Zańǵar jazýshy Muhtar Áýezov «El bolamyn deseń, besigińdi túze» dep ótken ǵasyrdyń ózinde-aq dabyl qaqty. Álemdi qaharymen titirkentken Shyńǵys han: «Kelinniń óz kúıeýinen basqa taǵy úsh kúıeýi bolady. Olar – altyn eli, ultynyń salt-dástúri jáne óziniń ar-uıaty» depti. Besikti, mine, osy úsh qundylyqty qatań saqtaǵan kelin terbetse, bóbegine kún saıyn áldı ánin aıtyp otyrsa, Qazaq kóshi túzelmeıdi emes pe?
Elbasymyz shilde aıynyń alǵashqy jeksenbisin Dombyra kúni dep atap ótý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Endigi bir tól merekemiz – BESIK KÚNI bolýy tıis. Ulttyq kodtyń besikten bastaý alatynyn joǵaryda tilimizdiń jetkeninshe bederledik. Endeshe, jyldyń bir jaımashýaq kúni búkil Qazaq eli Besik kúnin atap ótýi tıis dep oılaımyn. Muny jańarý men jańǵyrýdyń bastaýy Áz Naýryz merekesimen qosarlamaı óz aldyna basybaıly, barqadarly mereke retinde atap ótýimiz kerek. Besiktiń qundylyǵy jóninde mektep oqýlyǵyna arnaýly taraý, sabaq engizse de jarasyp keteıin dep tur.
Qysqasy, ult uıasy retinde qasterlenetin Besikti qashanda aıalap óteıik, aǵaıyn. «Uıa buzǵan ońbaıdy» degendi de júrek túkpirine qundaqtap júrelik.
Sabyrbek OLJABAI,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi