Tymyq aýany tilgilep, kezekpen qonyp, kezekpen kók aspanǵa kóterilip jatqan áýe kemeleriniń gúrili qulaq tundyrady. Astana halyqaralyq áýejaıyna tórtkúl dúnıeniń tórt buryshynan kelip jatqan adamdar leginde de tolas joq.
Ýaqyt aǵymyna ilesýge asyqqan jolaýshylardyń bir-birine kóz toqtatyp qaraýǵa da murshasy kele bermeıdi. Osyndaı bir qarbalas sátte áýejaı aldyndaǵy alańda qara jerge tizerleı bas ıip, tas aralas topyraqty óbip jatqan appaq qýdaı orystyń shaly eriksiz nazar aýdartty. Ol áldenelerdi kúbirlep, qara jerge mańdaıyn úsh ret tıgizdi de tizeleri dirildep ornynan turdy. Biraq belin tikteýge shamasy kelmeı, táltirektep ketti. Men erkimnen tys shalt qımyldap, qaltalaqtaǵan qartty qoltyǵynan demedim.
– Rahmet, balam! Men qazaqtyń qasıetti topyraǵyn bir ıiskeýge zar bolyp jetken nemistiń shalymyn ǵoı...
Qart qaltasynan shyǵarǵan kóldeı oramalmen jasqa toly janaryn súrtkilep, nemisshe aksentpen oryssha men qazaqshany qoıyrtpaqtap, til qatty. Qarsy bette turǵan mashınanyń júk salǵyshyn jyldamdata jaýyp, júgire jetken jas jigit te qarttyń qolyna jarmasty.
– Aıádil, aǵańa sálem ber! – dedi qart jas jigitke meıirlene qarap. – Nemerem ǵoı. Osy úılenetin boldy degen soń, qasıetti Qazaqstanyma taǵy da ushyp kelgen betim edi... ana bir oryndyqqa otyryp, sál tynystaıyqshy...
Aıádil ekeýmiz seksenniń seńgirine molynan shyqqan aqsaqaldy eki jaǵynan demep, alań shetindegi oryndyqtardyń birine jetkizdik. Ol arqaly oryndyqqa shalqalaı jaıǵasqannan keıin sál entigin basyp, áńgime tıegin aǵytty.
...Men Anton Antonovıch Gaýk degen Germanııanyń azamaty bolamyn. О́tken ǵasyrdyń sonaý bir surapyl 1934 jyly Qyrym jerinde dúnıege kelippin. Ákem Anton Grıgorevıch pen anam Felemına Frıdrıhovna Qyrym respýblıkasy Aqshaıt aýdany Ataı aýylynda Qyrym tatarlarymen uzaq jyldar boıy tatý-tátti turmys keshipti. Ataı aýylynyń jartysy tatarlar bolsa, jartysy nemis ultynyń ókilderi eken.
Bir kúni bizdiń aýyldy myltyq asynǵan áskerıler qorshap aldy. Aýyldyń eresek adamdaryn túgeldeı alańǵa jınap, ókimettiń arnaıy buıryǵyn oqydy. Sóıtsek, soǵys bastalypty. Qyrym tatarlary da, nemister de senimsizder retinde áskerge alynbaıdy. Soǵys jaǵdaıynyń arnaıy zańymen turǵyndar túgel jeke tizimge alynady, onyń ishinde nemis ultynyń ókilderi tegis otbasymen, bala-shaǵasymen 24 saǵattyń ishinde temir jol stansasyna jetkizilip, qonys aýdarylady. Tynysh jatqan Ataı aýylynyń turǵyndary tóbesinen jaı túskendeı sendelip, azan-qazan boldy da ketti. Meniń jeti jasqa endi qaraǵan shaǵym bolatyn. Jylaýǵa da qorqyp, úreı men qaıǵydan qabyrǵalary qaıysa kúızelgen áke-shesheme jaýtańdaımyn.
Aınalasy úsh-tórt saǵattyń ishinde Ataı aýylynyń bas kóteretin nemis turǵyndaryn qoıdaı tizip, temir jol beketine jaıaý aıdady. Alys saparǵa attanǵan jurtqa kıim-keshek pen azyn-aýlaq azyq-túlikten basqa eshteńe alýǵa ruqsat berilmedi. Turǵyndardyń asyǵys býyp-túıgen, jyldar boıǵy jıǵan-tergenderi shashylyp, dalada qaldy. Temir jol beketiniń basy da azan-qazan. Búkil Qyrym túbeginde turatyn nemis ultyn túgel osynda jınaǵan sııaqty. Eresekterdiń etegine jarmasyp, botadaı bozdaǵan bala-shaǵa, ulardaı shýlaǵan áıelder daýysynan jer teńselgendeı.
Bir ýaqytta beket basyna mal tıeıtin vagondar tirkegen uzyn sostavtar keldi. Myltyq asynǵan kóp ásker qalyń jurtty myltyqpen úrkitip, kógendegen qoıdaı qyzyl vagondarǵa toǵyta bastady. Vagondar adamdarǵa lyqa tolǵannan keıin jyljymaly esikterdi tars jaýyp, uzyn sostavtar yńyrana qozǵalyp ketti.
Qapyryq ıisten qańsyǵan aǵash vagondarda seńdeı soǵylysyp, uzaq júrdik. Bir kezde uzyn sostav júrisin báseńdetip, aıdalaǵa toqtady. Áskerılerdiń «Vozdýh! Vozdýh!» dep janushyra aıǵaılaǵan daýystary estiledi. Kenet qaraýyldar vagon esigin ashyp, adamdardy jerge túsire bastady. Jurttyń barlyǵyna jol boıyn jaǵalaı buǵyp jatýǵa buıryq berildi. Kóp uzamaı kók aspanda quıǵyndaı zýlaǵan nemis ushaqtary paıda boldy. Olar aıdalada turǵan bizdiń poıyzǵa, jol jıeginde japyrlaı jatqan adamdarǵa oq jaýdyra bastady. Esikterin ashyp úlgermegen birneshe vagon otqa orandy. Aǵash vagondarǵa qamalǵan adamdar tirideı órtenip jatty. Temir joldyń boıyn jaǵalaı jatqan adamdar da jaý ushqyshtarynyń tiri nysanalaryna aınaldy. Ornyńnan turyp jan-jaqqa qashýǵa ruqsat joq, janyńda jatqan qaraýyldar atady. Sóıtip tóbeden tóngen nemis ushqyshtary myltyqtyń kúshimen eriksiz jer aýdarylyp bara jatqan beıbit nemisterdi jańbyrdaı jaýǵan oqtyń astyna aldy. Jaý ushaqtary ketkennen keıin tiri qalǵan adamdardy qaıtadan saý qalǵan vagondarǵa tıedi. Jaraly sostav orynynan qozǵalǵanda, jol boıy jazyqsyz adamdardyń jansyz denesine tolyp qaldy.
Soǵys bastalysymen-aq jer aýdarylǵan Qyrym nemisterin alǵashqyda Soltústik Kavkazǵa ákeldi. Keıinnen anyqtalǵan derekter boıynsha, 1941 jylǵy 18 tamyzda bastalǵan Qyrym nemisterin deportasııalaý barysynda 60 myńǵa jýyq adam Soltústik Kavkazǵa jetkizilip, aınalasy eki-úsh aıdan keıin olardyń 50 myńnan astamy qaıtadan Qazaqstanǵa jer aýdarylady.
– Jeltoqsan aıynyń yzǵarly bir kúninde bizdiń poıyz Soltústik Qazaqstannyń shetine iligip, Petropavl degen qalaǵa keldik, – dedi Anton aqsaqal sol kezdi kúrsine eske alyp. – Qaqaǵan aıazdan qaltyraǵan bizdi vagonnan túsirip, temir jol beketiniń basynda sapqa turǵyzdy. Ordjonıkıdzeden mingen adamdar sany ájeptáýir sırep qalǵan eken. О́giz jekken úlken shanalarmen kelgen, úlken tulyp pen tymaq kıgen adamdar bizdi bólip ala bastady. Qazaq degen halyqty men alǵash ret osynda kórdim. Bizdiń otbasy Daıyndyq atty aýyldan kelgen qazaq otaǵasynyń qaraýyna berildi. Ol bizdi shóp tóselgen shananyń ústine otyrǵyzyp, bir-eki tulyppen orap tastady. Teri torsyqqa quıylǵan qyshqyltym aıran berip, bir ýys baýyrsaq pen irimshik ustatty. Sol baýyrsaq pen irimshiktiń ýyz dámi jetpis jyldan assa da tańdaıymnan keter emes...
Seńseń tonnyń jylýyna balqyp, azyn-aýlaq tamaqtyń nári boıǵa tarap, uıqyǵa berildim. О́giz arbanyń aıazdy túndi artqa tastap, tań ata aýylǵa kelgenin de ańǵarmappyn. Otaǵasy bizdi toqal tamnan turatyn qorjyn úıge bastap kirdi. Bul úıde de úpir-shúpir balalar bar eken. Otaǵasy óziniń bala-shaǵasyn tórgi bólmege kóshirip, bizge aýyzǵy bólmeni bosatyp berdi. Mine, men búginde 85 jasqa tolyp otyrmyn. Osy ýaqytqa deıin kóńili darhan, nıeti keń qazaqtaı halyq kórgenim joq. Balaly-shaǵaly eki otbasy uıadaı eki bólmede jarty qurtty bólip jep, alty aı qystan aman shyqtyq. Jaz ortasynda bizdiń otbasyn kórshi aýdandaǵy Plıýshkıno degen orys kentine kóshirdi. Ákem osyndaǵy fermaǵa mal dárigeri bolyp ornalasty. Biraq emeksigen úmitimiz uzaqqa barmady. 1942 jyldyń kúzinde ákem Anton Gaýk eńbek armııasynyń qataryna alyndy. Keıinnen bildik, aýyr jumys, ashtyq pen sýyqtan aýrýǵa shaldyǵyp, bes-alty aıdan keıin qaıtys bolypty. Biz aýrýshań anamyzǵa erip, Lenın aýdanynyń ortalyǵy Iаvlenka degen kentke keldik. Osy jerdiń komendanty bizdi tirkeýge alyp, qyryqqabat ósiretin koreıge jalshylyqqa berdi. Biz koreı qojaıynymyzdyń lashyǵynda turdyq. Tańnyń atysy, kúnniń batysy aram shóp julamyz, egistik baptaımyz. Koreı qojaıynymyz óte sarań adam bolyp shyqty. Tamaqtan taryqtyrdy. Ol bizdi qashyp ketpesin dep, qujattarymyzdy túgel órtep jiberdi. Kúz túsken soń ósirgen qyryqqabatty jınap, ónimdi ótkizgennen keıin koreıdiń úıinen qashyp shyqtyq.
Barar jer, basar taýymyz qalmaǵan biz shubyryp, Iаvlenka kentine qaıta keldik. Osynda jetkende, syrqaty asqynǵan anam Felemına Frıdrıhovna qaıtys boldy. Anamyzdy jerleýge de jaǵdaıymyz jetpedi. Jer aýdarylyp kelgen cheshenderdiń qaıtys bolǵan balasymen birge bir shuńqyrǵa kómýge týra keldi. Biz úı-úıdi aralap, qaıyr surap, kún kórýge kóshtik.
Qol jaıyp, úı jaǵalap júrgen kúnderdiń birinde, on tórt jastaǵy úlken aǵam Pıýs Plıýshkıno selosyna traktorshynyń kómekshisi bolyp ornalasty. Ashtan buralyp júrgen baýyrlaryn bir toıǵyzǵysy kelip, aǵam kolhozdyń qambasynan bir dorba arpa urlap ákeldi. Arpadan as pisirip te úlgergenimiz joq, qyzyl jaǵalylar kelip, Pıýsty tutqyndady. Keıinnen kámelettik jasqa tolmaǵany eskerilip, 5 jylǵa sottaldy.
Qaraýsyz qalǵan nemis balalaryn jetim balalar úıine de qabyldamaıtyn edi. Bir kúni qol jaıyp, qaıyr surap júrgen Pıtrýs degen aǵam ekeýmizdi kolhoz basqarmasy ustap aldy. Ol ekeýmizdi Petrovka degen kentte ornalasqan jetim balalar úıine alyp keldi. Aty-jónimizdi ózgertip, Orlov degen orys balalary retinde tirketti. Keıinnen men óz tegimdi qaıtyp aldym. Sóıtip on jyl boıy osy balalar úıinde tárbıelenip, kombaınshy mamandyǵyn ıgerdim. 1952 jyly Qııaly degen qazaq aýylynda traktorshy-kombaınshy bolyp eńbek jolymdy bastadym. 1954 jyly shoferlar daıarlaıtyn kýrsty bitirip, Smırnov kentindegi avtobazada avtobýs júrgizýshi bolyp, zeınetkerlikke shyqqansha eńbek ettim. Zaıybym Polına Kondratevna ekeýmiz bes bala tárbıelep ósirdik. Kishi qyzym Tatıana Selınograd medısınalyq ınstıtýtynda oqyp júrgende, Serik atty qazaqtyń balasyna turmysqa shyqty. Kúıeý balam Serik Balgazarov medısına ǵylymdarynyń kandıdaty, Astanadaǵy bilikti travmatolog-ortopedterdiń biri...
– Baýyrym, sen erteń meniń balalarymnyń úıine kel. Qudam Sabyrjandy kór. Oı, meniń qudam qonaqjaı, naǵyz jaısań qazaq... – dedi Anton aqsaqal Aıádildiń mashınasyna minip jatyp. – Qalaı, kelesiń be?
Qart qolymdy jibermeı, uzaq qysty.
– Iá, ıá... Kelemin...
Ýáde – qudaı sózi. Erteńine «Egemen Qazaqstannyń» sýretshisi Orynbaı Balmurat ekeýmiz «Úrker» shaǵyn aýdanyna keldik. Anton aqsaqal aıtqandaı, bizdi qos quda qaýqyldaı qarsy aldy. Anton Gaýktyń qudasy Sabyrjan Balgazarov osy Arqa óńiriniń týmasy kórinedi. Uzaq jyldar boıy myna Egindikól aýdanyndaǵy «Býrevestnık» keńsharynda júrgizýshi bolyp, eńbek zeınetine shyǵypty. Qudaı qosqan qosaǵy Raıa ekeýi 4 bala tárbıelep, ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyrypty. Búginde balalardan taraǵan nemereleri men shóbereleriniń qyzyǵyn kórip otyr. Sabyrjan otaǵasynyń ortanshy uly Serik Selınograd medısınalyq ınstıtýtynda oqyp júrgende, osy Anton qarttyń kishi qyzy Tatıanamen kóńil jarastyryp, shańyraq kóteripti. Serik pen Tatıananyń Amanjol, Aıádil, Abzal atty uldary túgeldeı kezinde ákeleri bilim alǵan Astanadaǵy №4 qazaq orta mektebin úzdik támamdapty. Uldardyń aldy búgin áke jolyn qýyp, dárigerlik mamandyqty ıgerip júrgen kórinedi.
– Otyz jyldan astam ýaqyttan beri Anton qudamen qatty syılasyp kelemiz. Sonaý toqsanynshy jyldary báıbishesi qaıtys bolǵannan keıin ol Germanııaǵa kóshken balalarynyń qolyna bardy. Sonda da qarym-qatynasymyz úzilgen joq. Osydan tórt-bes jyl buryn Germanııanyń Danııamen shekaralasatyn jerinde, qudalarymyz turatyn Flensbýrg atty qalaǵa baryp, Anton aqsaqaldyń seksen jyldyq mereıtoıyn toılap qaıttyq. Turmystary jaqsy. Anton quda 1 myń eýrodan astam zeınetaqy alady. Qalanyń qaq ortasynda bes bólmeli, keń saraıdaı úıi bar. Tek biz barǵanda Qazaqstanyn saǵynyp jylaıtyny bolmasa, jaǵdaıy jaqsy, – dedi Sabyrjan otaǵasy Anton qudasyn qushaqtaı qaljyńdap.
– Iá, ıá... Qazaq jeriniń qasıetti topyraǵyna tabanymdy bir tıgizip, samal jelin jutpasam, tynysym tarylady da turady, – dedi Anton qart aǵynan jarylǵandaı ańqyldaı sóılep.
Kóp keshikpeı qaýqyldasqan qos quda Aıádil nemereleriniń qalyńdyǵyna quda túsý úshin Qaraǵandy qalasyna attanyp bara jatty...
Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»