Rektor Málik Ǵabdýllın

«Kórgeni jaqsy kósh bastar» dep atam qazaq aıtpaqshy, bilim ordasynyń osynaý 90 jyldyq tarıhynda búginge deıin 15 adam rektorlyq (alǵashqy kezde dırek­tor dep atalǵan – B.S.) qyz­met atqarypty. Atap aıtqanda, olar – Sanjar Asfendııarov, Báı­men Almanov, Shámil Saqaev, Shaı­hıslam Bekjanov, Serǵalı Toly­bekov (úsh ret), Halel Ádil­gereev, Ahmedı Ysqaqov, Asqar Zakarın, Málik Ǵabdýllın, Júnis­bek Jumabekov, Quljabaı Qa­symov, Toqmuhamed Sadyqov, Se­rik Pirálıev jáne búgingi rektor Takır Balyqbaev.

Mine, osy shoǵyr arasynda meniń ýnıversıtettegi qadirmen­di ustazym – Málik Ǵabdýlınniń jul­­dyzy da erekshe jarqyrap kóri­­nedi. О́ıtkeni asa kórnek­ti ǵa­­lym-ustaz ǵumyrynyń tabany kúrekteı on jylyn ózi túlep ushqan QazPI-diń rektory qyz­metine arnady. Ol respýblıka Oqý mınıstrliginiń 1953 jylǵy 8 maý­symdaǵy №446 buıryǵymen S.M.Kırov atyn­daǵy QazMÝ-ge rek­tor­lyq­­qa taǵaıyndalǵan Asqar Zakarın­niń ornyna Abaı atyn­daǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyna rektor bolyp keldi. 

Bul onyń qyryqtyń qyrqasy­na jaqyndap, ómirdiń barlyq maı­danynda ábden pisip-jetilgen, naǵyz ysylǵan shaǵy bolatyn. Ol tusta oqý orny «Abaı atyn­daǵy Qazaq pedagogıkalyq jáne muǵa­lim­der ınstıtýty» dep ataldy. Sodan Mákeń ınstıtýtty 1963 jyldyń 17 qańtaryna deıin abyroımen basqardy. 

Oqý ornyn órkendetip damy­tý­­daǵy keleli sharýalardy júze­ge asyrýmen birge batyr-rek­tor­­­dyń aralasýy nátıjesin­de bir­­qatar zııa­ly azamattar qý­ǵyn­­­nan qutylyp, ajaldan aman qal­dy. Olardyń kóbisi aqta­lyp, óz qyz­metterine qaıta oral­dy. Máselen, óziniń dosy, tarlan­boz tarıhshy Ermuhan Bek­mahanov, maıtalman ádebıetshi Muha­met­jan Qarataev, áıgili tarıhshy, ınstıtýttyń burynǵy rektory, professor Halel Ádil­gereev, taǵy basqalar Málik Ǵab­dýlın­niń qamqorlyǵynyń arqa­syn­da qaıta qatarǵa qosyldy. Bul da erlik ispettes sharýa boldy.

Máselen «Halyq jaýy» atanyp 17 jylǵa aıdalǵan Muhamet­jan Qarataev 1955 jyly Al­ma­tyǵa oralady. Ony estigen rek­tor Mákeń akademık Qajym Juma­lıevti ertip, ekeýi úıine baryp, Muhańdy QazPI-ge oqytý­shy­­lyqqa shaqyryp, ornalastyrady. 

 

– Sonymen men Máliktiń qam­qorlyǵynyń arqasynda 17 jyl buryn qol úzgen QazPI-men qaıta tabystym, – deıtin Muhametjan Qarataev. Al aýyldas qurdasy, kóp jyldar boıy Kókshetaý oblysynyń birqatar aýdandaryn basqarǵan Sosıalıstik Eńbek Eri Baıan Janǵalov aǵamyz:

– 50-shi jyldardyń ishinde Almatydaǵy temir jol vokzalyna keldim. Málik te sonda júr eken. Kún mı qaınatar ystyq bo­la­tyn. Ábden qan sorpasy shy­ǵyp terlegen. Zyr júgirip júrip, birden tórt tarapqa tórt bılet satyp alypty. Men ań-tań qalyp, «munyń ne» deppin. Sóıtsem, QazPI-de oqıtyn tórt stýdent birneshe kún boıy bılet ala almaı, aqshalary taýsylyp, taýy sha­ǵylyp, qaıyrym-meıirimi mol ıns­tıtýt rektory Málikke kómek surap barypty ǵoı, – degen estelik aıtatyn. 

Málik Ǵabdýllın basqarǵan jyldary oqý orny bilim sapasyn kóterýde, ǵylymı zertteý­ler­di, ásirese pedagogıka jáne psı­ho­logııa ǵylymdary salasyn ór­kendetýde, tárbıe jumys­tary­nyń tıimdiligin arttyrý men ınstıtýtty materıaldyq-tehnıkalyq jaǵynan qamtamasyz etýde eleýli tabystarǵa jetti. Bilim ordasy atyna zaty saı bola otyryp, eli­mizdegi barlyq joǵary oqý oryn­dary arasynda joǵary bilik­ti (ǵy­lym kandıdattary men ǵy­lym doktorlaryn) muǵalim ma­man­­dar daıarlaıtyn, orta jáne jo­ǵa­ry mektepterge arnalǵan tıp­­tik oqý baǵdarlamalaryn, so­ǵan saı oqýlyqtar, oqý-ádiste­me­lik eńbekter ázirleıtin, pedago­gıkalyq irgeli ǵylymı zertteýler júr­gizetin basty jáne birden-bir negizgi oqý ornyna aınaldy. Bul kezderde stýdentter sany da jyldan-jylǵa artyp otyrdy. Aıtalyq 1946 jyly kúndizgi bólimge birinshi kýrsqa 362 stýdent qabyldansa, 1956 jyly – 567 talapker stýdent atandy. Sol sııaqty syrtqy bólimdi 1946 jyly 60 túlek bitirgen bolsa, 1956 jyly 594 adam ınstıtýtty syrttaı oqyp támamdady. Al alpysynshy jyldardan bastap, jylyna ortasha eseppen 500 túlek oqý ornynyń syrtqy bólimin bitirip otyrǵan.

1957 jyldyń 1 maýsymynan bastap rektor M.Ǵabdýllınniń usynysy boıynsha oqý ornynyń «Pedagog» (qazirgi «Abaı ýnı­versıteti») atty kóptaralymdyq gazeti shyǵa bastaıdy. Oǵan bel­gili ádebıetshi ǵalym, qalamger aǵa­myz Tóken Ábdirahmanov re­dak­t­orlyq etti. Mákeń rektor bolǵan tusta ınstıtýttyń respýblıkamyzdaǵy, qala berdi búkil Keńes Oda­ǵyn­daǵy abyroı-bedeli ósti. Sony­men birge basshy retinde onyń óziniń de, oqý orny professor-oqy­tý­shy­lar quramynyń da ǵy­lymı-shy­ǵar­mashylyq áleýeti kóterildi, ǵy­lymı ataq-dárejeleri artty. Rektorǵa eldiń syı-qurmeti bu­rynǵydan da joǵarylady. Málik aǵaı osy jyldary fılologııa ǵy­lymdarynyń doktory, profes­sor atandy. Qatarynan úsh dúr­kin KSRO Joǵarǵy Keńesi­ne de­pýtat bolyp saılandy. Omyraýyna Lenın, Eńbek Qyzyl Tý ordenderin taqty. «Qazaq KSR-iniń ǵylymyna eńbegi sińgen qaıratker» degen qurmetti ataqqa ıe boldy. 

Ol Vasılıı Sýhomlınskıı, Agnııa Barto, Sergeı Mıhalkov syndy asa kórnekti pedagog, aqyn-jazýshylarmen, Keńes Oda­ǵyndaǵy nebir azýyn aıǵa bilegen aıtýly qaıratkerlermen birge Qazaqstannan tuńǵysh ret RSFSR, keıinnen KSRO Pedago­gıka ǵy­lymdary akademııa­sy­­nyń aka­demıgi bolyp biraýyzdan saılanyp, atalǵan akademııanyń Tóralqa múshesi boldy.

Málik Ǵabdollauly rektor­lyq qyz­metindegi myń-san uıym­das­tyrýshylyq jumysyn at­qara júrip, orta jáne joǵary oqý oryndaryna arnalǵan oqý baǵdarlamalaryn, oqýlyqtar jazýǵa da ýaqyt tapty. Mysaly, 8-synypqa arnalǵan «Qazaq ádebıeti» oqýlyǵy 1953 jyly jaryq kórip, odan soń jyl saıyn on ret qaıta basyldy. 1958 jyly joǵary dárejeli oqý oryndaryna arnalǵan «Qazaq halqynyń aýyz ádebıeti» oqý quralyn shy­ǵaryp, 1959 jyly atalǵan oqý qu­ra­lynyń hrestomatııasy ja­ryq kórdi. Osy jyly kórkem ádebıet baspasynan «Maıdan ocherkteri» atty kitaby shyqty. 1966 jyly jaryq kórgen «Ata-analarǵa tárbıe týraly keńes» atty kitaby da ulaǵatty ustazdyń rektor kezindegi kóńilge túıgen pedagogıkalyq oı-pikirleriniń qorytylǵan tolyq nusqasy dese de bolǵandaı.

Uly ustazdyń bul ıgi qasıet­teriniń shet jaǵasyn QazMÝ-de qolynda oqyp júrgende ózimiz de molynan kórip, meılinshe qanyǵyp óstik. Shynynda da Málik aǵaıdyń tula boıy tunyp turǵan ulaǵat ónegesi bolatyn. Bul 1968 jyl bolatyn. Aǵaı bizge qazaqtyń halyq aýyz ádebıeti páninen sabaq beredi. Batyr-ustazdyń árbir oqyǵan dárisi beıne bir ómir sabaqtaryndaı asa mazmundy, óte áserli ótetin. Ol kisi sheber ustaz, tamasha tár­bıeshi, úlken ádisker boldy. Oǵan qosa Málik aǵaıdyń júr­gize­tin pániniń ózi kileń dı­dak­tıka­lyq shyǵarmalardan, halyq aýyz ádebıetiniń injý-marjan­dary­nan stýdent-jastarǵa úlgi-ónege etýge, aqyl-keńes berýge, oı salýǵa laıyqty, tanymdyq-tárbıelik máni joǵary týyndylardan turatyn. Onyń ústine pánniń búkil bilim mazmuny, bitim-bolmysy ustazdy sondaı izgi maqsattarǵa, ulttyq múdde, eldik-eljandylyq murattarǵa jeteleıtindeı tolǵan dıdaktıka edi. Bul sabaq barysynda beriletin tárbıelik jumystarmen qat-qabat astasyp jatatyn.

Aǵaı óte mádenıetti, keremet kishipeıil, kópshil, asa qara­paıym adam edi. Ol kisiniń stýdent­teri­men utymdy ıýmory, astarly ázil-qaljyńdary, qyzyqty áńgi­me­leri, ómirden kórgen-bilgen, kókeıge túıgen tereń syrlary maıdan estelikteri áserli bolatyn. Keıde keshke sabaqtan soń bizdiń Máken Álibaev, Muhtar Pernequlov syndy kýrstastarymyzben shahmat oınaýǵa bizben birge jataqhanamyzǵa kelgende bólmemizdiń «qalqozynyń» (bólme stýdentteri kolhoz uıym­das­tyryp tamaq jasaıtyn – B.S.) kójesinen «...Áı, jigitter, senderdiń myna tamaqtaryń naǵyz qyzyl áskerlerdiń pohlebkasy ǵoı» dep joryta maqtap dám ta­ta­tyny, shahmat oıyny arasyn­da bólmedegi stýdentterdiń tósegine shalqasynan kerilip jatyp: «...Oı-hoı, shirkin, boıdaqtardyń tósegi qandaı rahat! Qoshqarlardyń ıisi burqyrap jatyr... Qııalyńa qanat bi­tiredi ǵoı...» – dep tóbege qarap ja­­tatyny, nemese bizben birge úl­ken qyrly staqanmen qoıý qara, ózi aıt­­paqshy, «boıdaq shaıdan» tam­­sana ishetini esh umytylar emes.

Mákeńniń ádemi ázili, jeńil qaljyńy degennen shyǵady, birde mynadaı jaǵdaı boldy. Sol 1968 jyl. QazMÝ-diń fılologııa fakýltetiniń birinshi kýrsyna túskenbiz. Almatynyń Nıkolsk bazarynyń túbindegi №1 jataqhanaǵa ornalastyq. Bul jazýshy Ázilhan Nurshaıyqovtyń baıaǵy «Mahabbat qyzyq, mol jyldar» romanynyń oqıǵalary ótetin Vınogradov kóshesindegi tarıhı 88-úı.

Qys erte bastaldy. Qar qalyń jaýǵan. Kún óte sýyq. Málik aǵaı­dyń 90 mınýttyq sabaǵynyń bi­rinshi jartysy aıaqtala bergen. Bizden 6-7 jastaı úlken bir qyzy­myz qolyn kóterdi. Batyr-ustaz:

– Iá, aıta ǵoı, – dedi oıynda eshteńe joq. Biz de ne aıtar eken dep ań-tańbyz.

– Málik aǵaı, bizdiń bólmemiz óte sýyq, – dep bastady álgi qyz sózin ári qaraı jalǵap, – úshinshi qabat­ta turamyz. Bólmede 7-8 qyz jatamyz. Túnde jaýraımyz. Sodan ekeý-ekeýden jata­myz, aǵaı. Kómektesińizshi, – dedi. О́zi ójet qyz bolatyn. Pedýchı­lı­she­den soń 2-3 jyl jumys istep oqýǵa túsken.

Ári aǵaımen jerlestigi de bar. Kókshetaýlyq.

Sonda Málik aǵaı aýdıtorııa­daǵy bizderge estirtip:

E-e, aınalaıyndar, osy bas­tan ekeýden jatyp úırene beriń­der... Jyly jatasyńdar... Erteń otbasyly bolasyńdar, – dedi de úziliske dálizge shyǵyp bara jatty. Bárimiz dý kúldik. (Bizdińshe aǵaı qaljyńmen bolsa da durys aıtty. О́ıtkeni qaqaǵan qystyń ortasynda búkil kóne jataqhana­nyń jylý júıelerin kim aýystyryp bere qoıady? Bul bárimizdiń de basymyzdaǵy jaǵdaı.) 

Munyń bárin shynaıy pedagog ǵalymnyń elimizdiń ár qıy­rynan kelgen qazaq jastary­­nyń – stýdentterdiń turmys jaǵ­daıy­men jaqyn tanysý úshin, mán-jaıdan habardar bolyp otyrý nıetinen týyndaǵan janashyrlyq is-áreketteri dep uqtyq. Sóıtsek, bul ustazymyzdyń soǵys jyldarynda áskerdegi saıası jetekshi, bólim basshysy, ınstıtýttaǵy oqytýshy, kafedra meńgerýshisi, prorektor, rektor bolyp júrgen jyldarynda berik qalyptasqan, daǵdyǵa aınalǵan ádeti eken.

Málik aǵaı biz ýnıversıtet bitiretin 1973 jyldyń 2 qań­tarynda 58 jasynda ómirden ozdy. Zymyrap ótip bara jat­qan ýaqyt. Bıyl oǵan da 45 jyl to­lypty. Mákeńniń esimin este qal­­dyrý maqsatynda onyń tý­ǵan­yna 100 jyl, Uly Jeńiske 70 jyl tolýyna oraı, ózi oqyp, uzaq jyldar rektorlyq qyzmet at­qarǵan bilim ordasy bas ǵı­ma­ratynyń qabyrǵasyna memo­rıaldyq taqta qoıyldy. Qosalqy avtorlyqpen «Málik Ǵabdýllınniń muralary» atty eki tomdyq tarıhı-tanymdyq kitap shyǵaryldy. Ýnıversıtettiń «Tulǵataný» ortalyǵyna Keńes Odaǵynyń Batyry, akademık M.Ǵabdýl­lınniń aty berildi. «Poetıka jáne óleńtaný másele­leri» taqyrybynda mereıtoılyq Halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótkizildi. Oǵan AQSh, Shvesııa, Shveısarııa, Pol­sha, Bolgarııa, Izraıl, Reseı, Latvııa, Estonııa, О́zbek­stan sııa­qty onnan asa shetelden ǵa­lym­dar qatysyp, tereń mazmun­dy baıandamalar jasady. Pikir almasty.

Qoryta aıtqanda, ustazymyz Málik Ǵabdollaulynyń ómiri men shyǵarmashylyq joly jónindegi jaz­ba­lardy qarastyrǵanda onyń rek­torlyq qyzmeti jaı ǵana, jal­ǵyz-jarym sóılemmen atalyp, arnaıy sóz etilmegeni baıqalady. Biz sol máseleniń ornyn az-kem bolsa da toltyrýdy maqsat tuttyq.

Baqtııar Smanov, UǴA akademıgi,  Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi, professor