Halel Habbasovtyń inisi bolǵany úshin ákem kóp qýǵyn kórdi

Arada 10-15 kún ótkennen keıin tekti áýlettiń tuıaǵymen kezdesýge Úrjarǵa attandym. Aıagózden asyp, Taskeskenge taqaǵanda kóligimiz buzyldy. Qaraqolǵa deıin 30-40 shaqyrymdaı jer. Apara qoıatyn daıyn kólik joq. Osylaısha amal quryp turǵanda: «Kút. Qazir ózim baryp alyp ketemin», dedi aqsaqal. Qyrsyqty kórmeısiz be, beri shyqqanda ol kisiniń de kóligi durys tartpaı, Sholpan aýylynyń tusyna toqtapty. Sholpannan Qaraqolǵa deıin 20 shaqyrymdaı jer. Sodan ne kerek, Sholpanǵa deıin «Gazelge» otyryp jettim. О́ńi sary, qımyly shıraq, júrisi sergek Berikbol aqsaqal Sholpannyń qaýyn-qarbyz satatyn balalarynyń janynda kútip tur eken. Kólikke otyryp, oıdym-oıdymy shyqqan jolmen Qaraqoldy betke aldyq. Áńgime kólik ishinde bastalyp ketti.

   

«Kerek qylsań seni kúıeýim de ustap beredi»

– Bilýimizshe, Sizdiń atańyz Baıazıt pen Halel Ǵabbasovtyń ákesi Ahmetjan aǵaıyndy eken.

– Iá, meniń atam men Haleldiń ákesi birge týysady. Meniń ákem bir ákeden jalǵyz. Halel de solaı. Halel aǵa atylǵannan keıin meniń ákemdi «týysysyń» dep áýeli Qarqaralynyń, keıin Qaraǵandynyń túrmesine qamaıdy. Ákem Ábilhasen Qaraǵandydaǵy túrmede jarmalyq aqyn Tóleý Kóbdikovpen birge jatypty. «Áı, Kóken (jurt Kóken dep te ataǵan – A.Q), seniń aǵańdy atty. Endi seni de qoımaıdy. Odan da Qytaıǵa qashqanyń jón. Qazaqtar ótip jatyr ǵoı. Keshirmeıdi bular. Myqtylardyń tuqymyn qurtpaı qoımaıdy», – dep aqyl aıtypty kópti kórgen Kóbdikov. Ol kezde ákem 22 jasta eken. Sodan túrmedegi qarııalar bar aqyl-keńesterin aıtyp, ákemdi qashyrady ǵoı. «Kóp shómele úı saldyq. Sol shómele ishine jasyryp, aldyn ala daıyndady. Nannyń úgindisin jınatty. Bir aı ma, bir jarym aı ma, sýharı jasap, talqan qyp úgitip, jınadyq. Sirińke joq ol kezde. Shaqpaq. «Qısyny kelse, sonymen tutat. Tobylǵy men qaraǵannyń qýyn paıdalan, tútin shyqpaıdy, sony ǵana jaq» dedi aqsaqaldar» dep aıtýshy edi ákem. Qysqasy, túrmedegi qarııalar bárin úıretedi. Qaraǵandydan Semeıge jetý kerek qoı. Sóıtip jolǵa shyqtym deıdi. Uzyn belbeý jasap berdi deıdi.  «Eger jolda kólik kezdesse minesiń, biraq odan ne eki-úsh shaqyrym ozyp baryp jat, ne keıin qalyp jat. Izdeýshiler kóliktiń mańaıyn izdeıdi. Basyńdy kóterip qarama, shalqańnan jatyp, kózińniń qıyǵymen qara», – degen qarııalardyń keńesin esten shyǵarmaı jalǵyz ózi Semeıge qaraı jaıaý tartady. Eshkimniń kózine túspes úshin kúndiz demalyp, negizinen túnde júredi. Bir kúni jolda kele jatyp, botasy ólgen túıeni kezdestirip, ony saýyp, shubatyn iship, júrek jalǵaıdy. «Shaldar bergen beldikten bas jip jasap, álgi túıemen talaı jer júrdim» deıdi ákem. 

– Sonda ákeńiz qaı jyly qashqan? 

– 1931 jyldyń aıaǵynda, 32-niń basynda qashqan ǵoı. Ol kez eldi asharshylyq jaılaǵan qıyn ýaqyt.

– Sodan ákeńiz túıemen kele jatyr.

– Iá, kúndiz tusap qoıa beredi, túnde minedi. Shaldar aıtqandaı eki shaqyrym jerge baryp jatady. Nesin aıtasyń, bir kúni túıeniń tusaýy bosap ketip, jaıaý qalady. Azyq-túlik joq, qatty ashyǵady. Tasbaqa ilbińmen Aqbulaqtyń mańaıyna keledi. Degeleń kezinde bizdiń ata-babalarymyzǵa jaılaý bolǵan jer ǵoı. Sol Degeleńge jetip, bir qystaqqa barady. «Keshke taıaý ýaqyt bolý kerek. Ábden ashyqqannan kózim de jóndi kórmeıdi. Bir qarasam, ıt birdeńe súıretip keledi. О́lgen maldyń eti eken. Qolymda pyshaǵym bar. Sonyń loq etterin kesip alyp, tuzdap, tobylǵynyń qýyn jaǵyp, pisirip jegende kózim shyradaı jandy», – deıtin ákem. Asharshylyq ýaqyty ǵoı. Eldiń bári qyrylyp jatyr. Sodan ne kerek, ákem sol mańaıda turatyn apaıynyń úıine barady. Apaıyna barsa: «Seniń habaryń keldi. Izdep jatyr. Eshkimge kórinbe. Kerek qylsań seni kúıeýim de ustap beredi», – dep kishkene azyq-túligin berip, jolǵa shyǵaryp salady. Uzyn-sózdiń qysqasy, ákem bir jarym aı jol júrip, sharshap-shaldyǵyp, azyp-tozyp, Semeıge jetedi. Biraz kún Semeıde jumys istep, az-maz tıyn-teben tabady da, Qytaıǵa jol tartady. Jol-jónekeı neshe túrli beınet kórip, Qytaıǵa jetedi. Buryndary Qytaıǵa ákemniń naǵashylary ótken eken. Ákem bara sala solardy izdeıdi. Sheshesi qaıtys bolǵan eken. Naǵashylaryn taýyp alady. Myna qyzyqty qarańyz, Áset Naımanbaev sol aýylda eken. Aýyldyń aty – Qarakemer. Sodan qoıshy, ákem sol jaqta úılenedi. Erterekte Qytaıǵa ótken aýqatty, Ke­reı Terlikbaı degen kisiniń jalǵyz qy­zyn alady. Sóıtip ómir súrip jatady. Konsýl arqyly KSRO-nyń azamaty de­gen tólqujat alady. Ol kezde Sovet úki­meti men Qytaıdyń qarym-qatynasy jaq­sy. Bir kúni habar kele me, álde álgi konsýl aıta ma, kim biledi, ákemdi ustap áketedi.   Ákem úsh jyl Qytaı túrmesinde boldy

– Bul qaı jyldar shamasy?

– 33-34-shi jyldar. Qytaıdyń túrmesinde úsh jyl jatady. Túrmede kórmegendi kóredi. Tyrnaǵynyń astyna ıne ótkizedi. Shegeniń ústine turǵyzady. Shege aıaǵyna kirsh-kirsh kirgende saýlap qana aǵady eken. «Aıt, shyndyqty. Sen shpıonsyń» dep uryp-soǵyp, azaptap kóbeńe ıne jibergende adam shydaı almaı zár syndyryp jiberedi eken. Biz ne kórmedik?», – dep qamyǵa eske alyp otyratyn Qytaı túrmesindegi kúnderin. Qansha qınasa da: «Halel Ǵabbasovtyń inisi ekenim ras. Biraq men shpıon emespin» dep aıtqanynan tanbaıdy. Aqyry «Sen shpıon emes, adal ekensiń» dep úsh jyldan keıin ákemdi túrmeden bosatady. Erte bosatýyna sebep, ákem túrmede keremet jumys istepti. Qara jumys qoı. Túrmeniń búkil jumysyn adal atqarypty. О́zi qolynan kelmeıtini joq, ismer adam. Olar jaqsy kórgen kisilerine «haý, haý» deıdi eken. Ákemniń aıtýy. Jumysty jaqsy istegenin baǵalaǵany ma, biraz ýaqyttan keıin ákemdi túrmege tamaq taratatyn adam qylyp qoıady. Sóıtip Qytaı túrmesinen shyǵyp, 1955 jyly el jaqqa qaraı ótedi. Ol kezde men 16 jasta boldym.

– О́zińiz Qytaıda týdyńyz ǵoı.

– Iá. Men 1939 jyly (qujat boıynsha – 1940) Qytaıdyń Shyńjan ólkesi Shaǵantoǵaı aýdanynda týdym. 

– Ret-retimen aıtsańyz. Ákeńiz Qytaı túrmesinen shyqty. Ári qaraı ne boldy?

– Eee, bir kúni ákemdi konsýl shaqyrypty. Bizdiń arǵy atamyz Maqy qajydan taraıtyn Máskeýdiń aýylsharýashylyq akademııasyn bitirgen, uzaq jyldar Qazaq KSR Ǵylym akademııasynda jumys istegen, Shól ıgerý ınstıtýtynyń dırektory qyzmetin atqarǵan Arab Ǵabbasov degen aǵamyz bolǵan. Sol kisi konsýlǵa habarlasyp: «sol jaqqa (Qytaıǵa – A.Q) meniń Ábilhasen degen inim ótip edi. Surastyryp, bilshi» deıdi. Ákem konsýlǵa barady. «О́ı, sen munda neǵyp júrsiń? Aǵań Almatyda turady, Sara degen orys áıeli bar. Arab aǵańmen poıyzda tanysyp edim. Elge qaıtpaısyń ba?», – deıdi konsýl ákeme. «Qalaı qaıtam? Qaıtsam, atyp tastaıdy», – deıdi ábden shoshynyp qalǵan ákem. «Boldy, atpaıdy. Elge qaıt», deıdi konsýl. Sóıtip 1955 jyly vıza jasatyp, elge ótedi. 

–1955 jyly Úrjarǵa kóship keldińizder.

– Joq. Qyrǵyzstanǵa jiberdi bizdi. 

– Nege?

– «Bul jaqta turýǵa bolmaıdy» dep, Osh oblysynyń Molotov aýdanyna jiberdi. Qytaıdan kelgenderge arnap úı salyp qoıypty. Kóp adamdy poıyzǵa tıep, sonda jiberdi.

– Aqsaqal, sózińiz aýzy­ńyz­da. Áýeli Qytaı jaǵyn bitirip alsaq.

– Ákem túrmeden shyqqannan keıin balaly-shaǵaly boldy. Úlken aǵaıym, inim sol jaqta kóz jumdy. Qytaıda aýqatty turdyq. Ákem saýdamen aınalys­ty. Jer satyp aldyq. Arbamyz boldy. Bes jumysshy ustadyq kádimgideı. Atqa jegetin, shóp shabatyn mashına satyp aldyq. Shóp shaptyq, egin ordyq. Qoı kóbeıdi, sıyr kóbeıdi, jylqy kóbeıdi. Sonyń bárin sattyq ta elge oraldyq qoı. Shekaradan alty qanat aq úıdi alyp óttik. Sodan Qyrǵyzstanǵa bardyq. Biraq ol jaqta bir jyl da turǵamyz joq. Almatyǵa kóshtik. Ákemniń aǵasy Arab «Almatyǵa kóship kel» dep kóp aqsha berdi. Aqsha bergennen keıin ákem Arab Ǵabbasovtyń Frýnzede (qazirgi Bishkek) mınıstrlikte jumys isteıtin joldasyna jolyqty. Qytaıdan kelgenderge zań shyqty ma, ruqsat bar ma, sony bil dep jibergen bolý kerek ákemdi. «Eshqandaı da zań joq. Júgińdi jınap al da kóshe ber» depti. 

– Sodan Almatyǵa kóship keldińizder.

– Almatyǵa emes, Aıagózge kóship keldik. Aıagózde ákemniń apaıy turady eken. «Tórtinshi kvartal» deıdi. Yńǵaı tobyqtylar. «Arǵyn saı» deıdi eken ózderi. Sol «Arǵyn saıyna» kep turdyq. Biraz ýaqyt ótkennen keıin ákem: «qalaly jer bizge qol bolmaıdy. Jer kórem» dep mańaıdy aralap ketti. Aqyry Aıagózge irgeles Úrjar aýdanynyń Qaraqol aýy­lyna turaqtadyq qoı. 

– Bul qaı jyl?

– 1956 jyl. 

– Bári esińizde eken.

– Bári esimde. Halyqtyń jaǵdaıy óte nashar boldy. Ekinshi fermada mal baqtyq. Oqý oqyǵam joq. Oqýǵa mursha bolmady. Shyǵyp kettim. Qytaıda eń áýeli dinı oqý oqydym. Molda bolý úshin. Ákem sondaı oqýǵa bergen ǵoı. О́zi molda bolǵan adam. Biraq ony tastatty da, mektepke berdi. Qytaıdan 5 klass bitirdim. Kelgennen keıin Qaraqolda bir jyl oqydym. Oryssha bilmeımin. Sodan úsh jyl qoı baqtym. Sóıtip júrgende bir kúni úıimizge Muqsyn Ámirǵalın degen kolhoz bastyǵy keldi. Ákem qoı soıypty. «Berikbol ne istep júr?» dedi  dırektor. «Qoı baǵyp júr. Oqymaı qoıdy», – dedi ákem. «Áı, tabanyńnan jarylǵan qoıshy bop ketesiń. Tehnıkaǵa ıe bol. Erteń maǵan kel. Saǵan joldama berem. Aıagózde avtomektep bar. Stıpendııańdy da tóleımin», – dedi. Aıagózge baryp, alty aı oqydym. Alyp kettim. Oryssha da úırenip aldym.

Qysqasy, Berikbol aqsaqal Aıagózde oqyǵannan keıin aýylda shopyr bolyp eńbek etedi. Kenısberg qalasynda áskerı boryshyn ótep kelgennen soń qaıta kólik tizgindeıdi. 1995 jyldan bastap Qaraqol aýylynda ımam qyzmetin atqarady. 2005 jyly qajylyqqa barady. 2007 jyly balalarymen birlesip, aýylǵa meshit saldyrady. Osyndaǵy eski mektepti jóndep, 300 oryndyq qatymhanaǵa aınaldyrady. Asyldyń synyǵy, tektiniń tuıaǵy Berikbol Baıazıtovtyń ónegege toly ómiri, aýyldastaryna jasaǵan jaqsylyǵy óz aldyna bólek áńgime. 

Halel aǵa saıatshyl kisi bolypty

Aqsaqalmen kólikte bastalǵan áńgime Qaraqolǵa jetkennen soń qarııanyń aýlasynda jalǵasty. Berikbol qajy qysy-jazy qymyzdy úzbeı ishedi eken. «Sergektiginiń sebebi osy bolar» dep túıdim ishteı. 

– Ákem 1976 jyly osy aýylda qaıtys boldy. Sheshem de osynda jerlengen. 

– Aqsaqal, 1955 jyly elge kelgennen keıin «Alashordanyń jaqynysyńdar» dep qýdalaǵan joq pa?

– Joq. «Haleldiń týysqa­nymyz» dep biz de aıtqamyz joq. Ákem de «Áı, balam. Eshkimge Haleldiń týysqanymyn dep aıtýshy bolma» degen soń jumǵan aýzymyzdy ashpadyq qoı. Ashyq aıtyp júrgenime mine úsh-tórt jyldyń júzi boldy-aý deımin.

– Sizdiń ákeńiz Ábilhasen Halel Ǵabbasovtyń ákesi Ah­met­jan­nyń  qolynda tár­bıe­lengen eken. Alashtyń ar­daq­ty uly týraly ne aıtýshy edi ákeńiz?

– Meniń ákem úsh jasqa tolǵanda Baıazıt atam qaıtys bolyp, Haleldiń ákesi Ahmetjan­nyń baýyrynda ósedi. Ahmetjan «jastaı jetim qaldy ǵoı» dep meniń ákemdi erekshe jaqsy kórip, kıimniń táýirin ákeme beredi eken. Ol kisi bala tárbıesine óte qatal bolypty. Birde oqý­dan demalysqa kelgen Halel áp­kesiniń toıyna qatysqysy kelip, qaıtamyn degen kúnnen keshigip qalypty. Ańshylyqtan kelgen ákesi buǵan qatty ashýlanyp: «Saǵan oqý kerek pe, toı kerek pe? Seni keleshekte eldiń betke ustar azamatynyń biri bolady dep oqytyp júrmin», – dep sol kúni páýeskege mingizip, Haleldi Semeıge attandyryp jiberipti. 

Ákem Ahmetjanǵa erekshe rıza bolyp, jıi aıtyp otyratyn. «Halel óte adal edi. Týysqanǵa da burmaıtyn týrashyl edi», – deıtin ákem. Halel aǵam da ákesi Ahmetjan sııaqty óte saıatshyl, seri kisi bolypty. «Ereımenniń Aq qasqasy» degen tazyny Qarqaralydan páýeskemen aldyrypty. Tazynyń júıriktigi sonshalyqty, Borlyqaqtyń kólinen eki saǵatta eki qasqyr alypty. Saǵatqa qarap otyrǵan ǵoı. Halel aǵamyz Muhtar Áýezovke de kóp kómektesipti. Tashkentte qarjysy bolmaı qysylǵanda 200 som mólsherinde aqsha beripti. Keıin «Muhtar Áýezovke nege berdiń? Senderdiń astyrtyn uıymdaryń bar» dep teksergende: «Oqýǵa aqshasy jetpegennen keıin berip edim» depti. Kóp azamattarǵa kómektesken ǵoı. Balamyz ǵoı, jas kezde buǵan kóp mán bermedik. Ol kisiniń sheshesi – Tobyqty. Áıeli de – Tobyqty. Tobyqtylarǵa da kóp jaqsylyq jasapty. Ákem aıtyp otyratyn. Áıeliniń aty – Rámııa. Úsh bala ma, tórt bala ma kórgen ǵoı. Meniń kórgenim – Qadyr. 

– Qadyr deısiz be?

– Qadyr – Halel Ǵabbasovtyń uly. Ol kisini 1957 jyly Almatyda kórdim. Ákem meni arnaıy alyp bardy. Býhgalter bolyp jumys isteıdi eken. Soǵysqa qatysyp, bir qolynan jaralanyp qaıtypty. Sulý tatar áıeli bar eken. «Sulýlyqtyń ne keregi bar? Qazaq qyzyna úılen. Bala kór. Artyńda urpaq qalsyn. Sen áli jassyń» dep urysty ákem Qadyrǵa. Biraq áıelin qımady ǵoı deımin, qazaq qyzyna úılenbedi. Sóıtip urpaqsyz ketti ol kisi. Eki kún úıinde jattyq. Úıde Halel aǵanyń úsh kástóm-shalbary ilýli tur eken. «Sonyń ishinen bireýin tańda da kı. Meniń ákem, seniń aǵań ǵoı», – dedi. Sol kástómdi kóp jyl kıdim. Saqtaı almaǵanyma áli kúnge deıin ókinemin. 

– Qadyr aǵańyzben jolyq­qan­da ákesi týraly aıtty ma?

– Negizinen soǵys týraly aıtty. Ákesi jaıynda ashylyp sóılemedi. Arab aǵa kóp biletin edi. Biraq jumǵan aýzyn ashqan joq.

Arabtan da urpaq qalmady

– Arab Ǵabbasov jóninde ne bilesiz? Ol kisi qýǵyn-súrgin kórmegen be?

– Sonshalyqty qatty qýǵyn-súrgin kórmegen. Kórmegen sebebi, oryssha oqyǵan. Áıeli de orys bolǵan. Ol kisini ylǵı saǵat birde nemese ekide tergeýge shaqyrady eken. Úsh jyl súırepti. Biraq bir ilik taba almapty. Burynyraqta alashtanýshy ǵalym Tursyn Jurtbaı: «Halel aǵa týraly kitap jazaıyn dep edim. Derekterin berińiz» dep Arab aǵaǵa barypty. Úkimettiń quryǵy uzyn. Qatty qoryqqan ǵoı. Jalpy, ol kisi kóp eshkimmen aralaspaǵan, tuıyq adam bolǵan. 

– Akademıkten urpaq qaldy ma?

– Qalmady. 

– О́kinishti. Halel Ǵabbasov­tan da urpaq qalmady ǵoı?

– Ol kisiden de urpaq qalmady. Baıazıt áýletinen men ǵana qaldym. Menen urpaq tarady. Bes ul, bir qyzym bar. Nemereler ósip keledi. Jalpy, osy ýaqytqa deıin «Halel Ǵabbasov – tatar» degen sózder de aıtylǵany belgili. Halel aǵamyz keıingi urpaqtaryna zardaby tımesin dedi me, tergeýshilerge bergen jaýabynda: «Arǵy ata-tegim – tatar, usta bolǵan. Osydan 200 jyl buryn Shaǵan bolysyna kóship kelgen. Ǵabbasovtardy Tobyqty rýyna qaraıtyn adamdar tóleńgit esebinde kirme etip alǵan. Tóleńgit – bul qoǵamdyq jik, sultandar men tórelerdiń qyzmetshisi retinde qalyptasqan. Meniń ata-babam sondaı kirme dárejesinde ómir súrdi» degen ǵoı. Bul týraly Almasbek Ábsadyq pen Asylhan Seıdimbek jazdy. Shyn máninde, Halel Ǵabbasov  tatar da, tobyqty da emes, Orta júz ishindegi Taraqty, onyń ishinde – Áli. Bizdiń ata-babalarymyzdyń qonysy – Abyraly atyraby, naqtyraq aıtsaq, Aqbulaq, Degeleń, Qyzyltý aýmaǵy. Haleldi tatar deıtin sebebi, úlken shesheleri – tatar. Maqa qajynyń sheshesi – tatar. Úrjarda Tursyn Jurt­baevpen kezdesip, osyny aıt­qanymda: «Muny eshkim aıtpap edi» dep tańǵalyp edi. 

– Sóz basynda ákeńiz Ábil­hasenniń Qytaıda Qarakemer aýylynda Áset Naımanbaevpen bir aýylda turǵanyn aıtyp qal­dyńyz. Shákárimniń uly Zııat ta sol aýylda turǵan deı­di. Osy ras pa?

– Zııat Qytaıǵa óterdiń aldynda Shákárim oǵan: «Myna jerde ózen bar, odan ári Shaǵantoǵaı degen qala bar. Onda Tobyqtydan qyz alǵan Qabdolda degen kisi turady. Solardy baryp panala» dep bárin jazyp, karta syzyp bergen ǵoı. Qabdolda – ákemniń jaqyn týysy. Zııat sol kisiniń úıinde eki jyl turady. Men ózim Zııatty kórgem joq. Ákemniń aıtqany. Shákárimniń uly Ahattyń Qaden degen áıeli bolǵan. Qaden – Alashordanyń demeýshileriniń biri Ike Ádilovtiń qyzy. 1958 jyly ákemmen birge Ahattyń úıine bardyq. Ahat úıde bolmady. Qaden táte Ahattyń ákesiniń kitabyn ákelýge ketkenin aıtqan edi. Ikeniń Haırııa degen ekinshi qyzy bolǵan. Ekeýi apaly-sińilili. Haırııany Alashordanyń demeýshisi, Alashorda úkimetine keńselerin bergen ataqty baı Qarajan Úkibaevtyń balasy alypty. «Qarajanǵa bir qyzymdy, Shákárim qajynyń balasyna bir qyzymdy bersem dep edim. Ekeýi de aıtqanyma barǵan eken. Endi baqytty bolatyn shyǵar», – dep aıtyp otyrady eken Ike jaryqtyq keıin Qytaıǵa ótkende. Qaden men Haırııa bizge jıen bolady. О́ıtkeni Ikeniń alǵany Halel Ǵabbasovtyń ápkesi.  

О́kinishtisi sol, Ahattan urpaq qal­mady. Qarajannyń balasynan urpaq qaldy. Men Haırııany da, Qadendi de kórdim. Biraq durys aralasqanymyz joq.

Azamat QASYM,

«Egemen Qazaqstan»

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Úrjar aýdany, 

Qaraqol aýyly