Aqıqaty ańyzǵa aınalǵan Músilim Daıyrbekov

Turlaýly tarıhtyń qoınaý-qoltyǵynda qalyp bara jatqan sol aýysý men almasýdyń kúrdeli kezeńi eske oralǵan saıyn meniń jadymda jańǵyratyn on san oqıǵalardyń biri – Daıyrbekov esimdi qatardaǵy tis dárigeriniń taǵdyry. Ortalyqtyń arnaıy tapsyrmasyn jeleý etip, «qoldan mıllıoner» jasap, arnaýly oryndardyń ony qýdalaýǵa qalaı salǵany, kimderdiń salǵyzǵany, sońǵy shırek ǵasyrdan asyp jyǵylar merzim ishinde san márte jazyldy... Qoldan jasalǵan jalǵan daqpyrt, jazyqsyz ja­zalaý jalpaq jurt esimin kóp bile bermeıtin Músilim Daıyr­bekov degen azamattyń atyn bir-aq kúnde aıdaı álemge jaıdy. «Kazahstanskaıa pravda» gaze­tiniń betinde jarııalanǵan «Antıpody» deıtin kóshqulash maqala Almatynyń aǵysy qat­ty ómirine endi-endi aralasa bastaǵan qyryqtyń qyrqasyna jańa ilikken jas jigittiń adam shoshyrdaı «jaman atyn» shyǵardy. «Altyn tis», «Altyn adam» degen aıdar taǵyldy. Bol­madyny boldy qyp, almadyny aldy qyp, Daıyrbekovti tuqyrtý arqyly iriler irilermen alysyp, esep aıyrysyp jatty.  Aıyby tolyq dáleldenbegen tis dárigeri  «sovet mıllıoneri» degen, ol dáýir úshin asa aýyr qylmys sanalar, aýyr sózdi arqalap, túrmege jabyldy...

 Ol kezde qazirgideı jeldeı eser áleýmettik jeli de, ınternet te joq. Biraq qoǵamdaǵy pikir­lerden buljytpaı aqparat berer «jipsiz telefon», «uzynqulaq» deıtin bolatyn. Sol «jipsiz telefon» men «uzynqulaq» isti bolǵan azamat ómiriniń kúngeıli qyrlaryn aıta bastady. Músilim Daıyrbekovtiń jomarttyǵy men márttigi, kisiligi men kishiligi, qı­nal­ǵandarǵa qolushyn be­rip, qamqorlyq kórsetýge ázir tura­tyn elgezektigi jaıly ańyzǵa ber­gisiz aqıqattar el ishin kezdi. 

Sondaı kúnderdiń birinde men bir aqsaqalmen saparlas boldym. Áńgime jol qysqartady. Kýpede qatar otyrǵan saparlas kisim aty-jón surasqannan soń maǵan:

– Shyraǵym, qalam ustaǵan adam ekensiń... Sender osy tasqa túsken sózdiń arty nege alyp baratynyn oılaısyńdar ma? – dep oıly kózin qadady.

Men óz oıymdy aıttym. Ol kisi óz pikirin shegeleýge tyrys­ty. Sózdiń aqyry sol kezde «el qulaǵyn elý» etip, Qazaqstandy qy­dyryp júrgen Músilim Daıyr­­bekov haqyndaǵy áńgimege oıys­­ty. Kúdigi men kúmáni, obaly men saýaby kóńildi alańdatyp júr­gen taqyryp bolǵandyqtan, aqsaqaldyń áńgimesin bar ynty-shyntymmen tyńdadym. 

– Músilimdi kórip pe ediń? 

– Joq. 

– Endeshe... Kórgen kisiniń, Músilimdi bala kúninen biletin kisiniń áńgimesin tyńda, – dedi. Dedi de aqsaqal «Antıpodtar» atty belgili  maqalanyń keıipkeri haqynda áńgimesin bastady.  

– Jadyńa toqyp al, inim!.. Men biletin Músilim ana gazettegi qap-qap altyn arqalaǵan Músilimge on qaınasa sorpasy qosylmaıdy.  Bul – jala! Qoldan jasalǵan jala! Imansyzdardyń isi! Alladan – ádil, Qudaıdan qudiretti kúsh joq. Bárin retteıdi áli... Músilimdi jórgegine orap, besigine bólegen ata-anasyn bilemin. Bireýdiń ala jibin attaý­dy bilmeıtin áýlet...

Soǵystan keıingi eldiń óz qo­ly óz aýzyna jetpeı qına­lyp turǵan tusy. Kóp balaly otbasynyń úlkeni bolǵan Músilim eńbekke erte aralasady. Ákesi men sheshesine bolysyp, nápaqa aıyrýǵa da erterek úı­rengen. Sondaı qara jumys atqaryp, eńbek naryǵyna alǵash barǵan kúni úıine bir kúlshe nan alyp qaıtqan. Nan týraly áńgimeni nan ustap turyp aıtsa da bolar edi... О́zi ashyǵyp júrgenine qaramaı, bala Músilim bir kúngi mańdaı terimen tapqan kúlshege tisin de tıgizbeı, bútin qalpy keshke anasyna ákelip tapsyrǵanyn aýyldastary jyr qyp aıtady... Keıin osy áń­gimeni ózinen suraǵanymda: «Iá, kóke, aıtqanyńyz shyn­dyq. Ashyq­qanym ras. Shyt kóı­legimniń ishindegi kúlshege qolym tıgen saıyn, úıde ash otyrǵan ba­ýyr­larym kózime elesteıdi. Jo­lym­dy kútip, zaryǵyp otyr­ǵan anam elesteıdi... Bir kúlshe nandy baýyryma qysyp úıge jet­tim-aý! Kúlshe qolyna tıgen sáttegi anamnyń meıirlene qýanǵany kóz aldymnan ketpeıdi. Anamnyń mańdaıymnan ıiskep, kóziniń ushyndaǵy qos tamshyny saýsaǵynyń ushymen baıqatpaı súrtip turyp: «О́ziń ashyǵyp qaldyń-aý... Sharshap-shaldyǵyp jettiń be, shyraǵym!» dep baýyryna basqanyn qalaı umytaıyn?! Ákem únsiz kúrsindi. Sol sát men úshin álem únsiz qýa­nyp, únsiz kúrsinip turǵandaı kórinip edi... Iá, kóke, «uıada ne kórseń, ushqanda sony ilesiń» dep qazaq atamyz bilip aıtqan ǵoı. Sol jolǵy ákemniń sózi, áldenýaq qasyna otyrǵyzyp,  kózime kózin qadaǵany esimnen ketpeıdi. «El aman bolsa, eldiń irgesi berik bolsa, bári qalpyna keledi. Soǵys ta, soǵystyń el júregine salǵan jarasy da jazylady. Eldiń batasyn alǵan adamnyń joly qashanda ashyq. «Arýaqty jerden at úrkedi». Kim ekenińdi, qaıdan shyqqanyńdy umytpa, ulym! Sen Alash aýzyna qara­ǵan Tóbe bıdiń tuqymysyń. Týra júr! Eshkimniń obalyn kó­ter­me!» degen áke sózderi qaı­da júrsem de qulaǵymda tura­dy...» degen Músilimniń daýysy sońǵy kúnderi tynyshymdy alyp júr», dep kúrsinip edi aqsaqal qoshtasarynda.

Men úshin sol kúngi jańalyq­tyń úlkeni – túrmede jatqan tis dárigeri Daıyrbekovtiń qalyń qazaq aýzyna qaraǵan Úısin Tóle bıdiń jetinshi urpaǵy bolǵany. Sony estip, bilip otyryp, ult tarıhynyń uly betterin «taıǵa basqan tańbadaı etip» aqyl-parasattarymen órip, bir bútin qazaqty úshke bólshektemeı, «Alqa­kól sulama, aqtaban shuby­ryndy» deıtin jońǵar atynyń tuıaǵy Uly Dalanyń arqasyn tep­kilep, omyraýyn dal-dul jasaǵan qıyn dáýirde el eńsesin sózimen tiktep,  isimen bútindegen ataqty úsh uly bıdiń biriniń tuqymy jazyqsyz túrmede otyr degen sóz arqamdy aıazdaı qarydy.

Sol kúni túsime úsh bı kirdi. Qaz daýysty Qazybek bı men Áıte­ke bı ekeýi eken deımin... Ekeýi eki jaqtap, Tóle bı babamyzdy ortaǵa alyp, sabyrǵa shaqyr­ǵandaı bolady... Qaısysy aıtqany esimde joq. Biri «Sabyr túbi – sary altyn» dese, ekinshisi, «Joǵalǵan tumaryń tabylady» deıdi... «Iá, Arýaq! Arýaq!» desken qalyń daýystan oıandym. Qara terge malshynyp jatyp oıandym... 

Araǵa bir jyldan astam ýaqyt salyp, Músilim Daıyrbekov túrme­den shyǵypty degen qýa­nysh­ty habar keldi. 

«Halyq aıtsa, qalt aıtpaı­dyǵa» qulaq assaq, búgingi áńgi­memizge arqaý bolǵan qazaq jur­tynyń tebingili, tekti uldarynyń biri týraly, onyń stomatologııa salasyndaǵy ushan-teńiz eńbegi men osy salada daıyndaǵan shá­kirtteri jaıly jazylǵan maqalalar, suhbattar, áńgimeler jetip artylady. Jýrnalıster... Kásibı mamandar... Boksshylar... Kos­monavtar... Ártister... Bıznesmender... Depýtattar... Akademıkter... Jazýshylar... Aqyndar... Músilim Daıyrbekov jaıly «alystan tolǵap, jaqyn­nan terbep» jyr jazǵan aǵa býyn, ini býyn aqyndardyń ózi­ bir tóbe. Basqasyn aıtpaı-aq, Alash jurtynyń abyroı-bede­lin álemge jaıǵan qazaqtyń qaı­sar minezdi uly aqyny Oljas Súleı­menovtiń Daıyrbekov týraly, basyn báıgege tigip júrip, Keńester Odaǵy tusynda arasha surap, joǵarǵy bılikke áldeneshe ret barǵanynyń ózi nege turady?! Ol jazyqsyz japa shekken zamandas-dosy týraly bir emes, birneshe márte maqala jazdy. О́tkir, óristi, ónegeli maqalalar. Ol maqalalarda Keńes Odaǵy tusyndaǵy keıbir solaqaılyqtar men solaqaı basshylar ashy synǵa alynǵany esimizde.

Ýaqyt deıtin uly synshy dúnıedegi artyq-kem qubylystyń bárin túbi óz ornyna qoıatynyna kózimiz jetip keledi. Osyndaı keleli áńgimege tartqan bir tusta ol kisi biraz únsiz otyryp baryp: 

– Nureke, jasyńyz kishi bolǵanmen, jolyńyz úlken azamatsyz ǵoı... – dep sózin bastady: – Olaı deıtinim siz keshegi arys­tar men alyptar óz qoldarymen qurǵan qarashańyraqty basqaryp otyrsyz. Keshegi Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Musta­fınder otyrǵan tórde otyrsyz. Qazaqtar – sheshen tildi, kósem minezdi halyq. Tilimiz qandaı qunarly, kórkem, beıneli. Keıde sol tilde kósile shaýyp, erkin sóıleıtin azamattardy kórgende qýanamyn. Shúkir! Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevty tórtkúl dúnıe tanyp, moıyndaıdy. Qazaqty da, Qazaqstandy da álem biledi. Mysaly, myna men – kásipkermin. Álemdi kóp aralap, ulttyq stomatologııany jetildirý úshin tynymsyz áreket jasaımyn. Biraq, moıyndaý kerek, biz – kesheginiń adamdarymyz. Kesheginiń kásipkerlerimiz. Búgingi bıznes qulaǵynda júrgen jastar alǵa ketti. Ekonomıkamyz da ozyp barady. Durys! Ýaqyt bárin ornyna qoıatynyna senemin. Degenmen... Meniń kókiregimde qaıyrylǵan maıdaı bolyp kilkip turatyn bir nárse bar. Ol – til. Qazaq tiliniń búgini, bolashaǵy! Sóz joq, úsh tildi biletin urpaq el erteńi úshin aýadaı qajet. Áýeli memlekettik tilde erkin sóılep, erkin oılap, erkin ómir súrýimiz qajet! Jazýshylar, ǵa­lym­dar, qoǵam qaıratkerleri, bı­lik qulaǵynda otyrǵan azamattar til taǵdyryna  asa yjdahatty bolýy kerek dep oılaımyn... – degeni esimde. 

Ýaqyt degennen shyǵady... 

Músilim Daıyrbekov – uly mártebeli Ýaqyt deıtin uly syn­shynyń tarazy-talqysyn bir adamdaı kórgen, qyzyǵyn da bir adamdaı kórip kele jatqan adam.  Ol – Qazaqstannyń Eń­bek sińirgen qaıratkeri, «Eń­bek Qyzyl Tý», «Qurmet», «Pa­ra­sat» ordenderiniń ıegeri. Onda­ǵan álemdik marapattar men medaldardyń ıegeri... Uly Jaratýshy – ádil! Munyń bári búgingi kúnniń shýaq-nury... Ana­synyń jasyǵyn jubatyp, balalaryn shyryldatyp, jan jary Nelıa esimdi aıaýly qazaq qyzynyń júzine syzyq salyp, shashyna qyraýdy erte qondyrǵan jyldar ana ǵasyrda qalyp barady... Azamattyń aryn taptap, súıe­gine tańba salǵysy kelgender men jigerin qum etkisi kel­gen­derdiń kóbi qazir aramyzda joq... Ana shyn dúnıede ne kúterin bilmeıtin jumyr­bas­tyń myna jalǵan dúnıedegi pen­delik álsizdigin bir Qudaıǵa tapsyr­ǵannan basqa ne deýge bolady?!.

Bir adamnyń taǵdyryn bylaı qoıyp, ulttar men ulystardyń taǵdyry tálkekke túsken dáýir týraly ne deýge bolady?! Jıyr­ma­syn­shy ǵasyrdyń qońyr tús­ti qyrǵyny men qyzyl tústi súreńinen tolyq qorytyndy shyǵarmaǵan urpaq sanasyn shań basyp bara jatqany bizdi alańdatady...

О́tken ótti, ýaqyttyń qaı­ta oralmas betteri tarıh qusha­ǵy­na ketti desek te... Keshe­giniń keleńsizdikteri men kerenaý­lyqtaryn elektep otyryp, Mú­se­keńniń adam balasynda asa sırek bolatyn keńdigi men keshi­rimpazdyǵyna ishteı tańyrqap, tańdanyp, rıza bolasyz. Bálkim Daıyrbekovti aman saqtaǵan da, saqtap kele jatqan da sol qasıetteri bolar?!

2000 jyldardyń basynda Qadyr Myrzalynyń qalamynan týǵan jyr joldaryn oqyǵanym bar. Búgin de osy maqalany jazý ústinde qazaq deıtin keıýana minezdi keńpeıil halyqtyń sol uly aqyny aıtqan tórt jol til ushyna oralyp otyr.

«Qasıetin qadirleıtin kisiniń,

Jeri ǵajap, seri qazaq Músilim.

Qoladan da, mystan da emes kádimgi

Jaqsylyqtan quıa salǵan músinin!» 

– degen tamyryn tereńnen tartar, adam boıyndaǵy kózge shalyna bermes kisilik qasıetter men tulǵa portretin, baıqaısyz ba, aqyn bas-aıaǵy bir-aq shýmaq jyrǵa sheber syıǵyzyp jibergen. Qadyr aǵamen kezdeskende ózine osy oıymdy aıttym. 

– Taýyp aıtqansyz, – dedim.   

– Aǵańnyń tappaı aıtqan kezi bar ma? – dedi ázil men sóz­den súriný bilmeıtin qaıran Qa­dekeń... – Músilimdi buryn bil­­meıtin edim.   Biletinim sol – el aýzyndaǵy áńgime. Keńes­ Odaǵyna baılyǵynyń unama­ǵany. Qýdalaý kórgeni. Alty jyl túrmede bolǵany... Jomarttyǵy. Jaqsylyq jasaýǵa beıimdiligi... 

Bir kúni bir ortada Músilimmen túrmede birge bolǵan bir azamatpen tanystym. Músilim jaıly áńgime aıtty. Sonshama bir qurmetpen, rıza sezimmen aıtty... Álgi adamnyń áńgimesinen soń, anda-sanda, toı-tomalaqta kórip júretin Músilimim kóz aldymda ózgerip, azamattyq sıpaty túrlenip, suńǵaq tartyp shyǵa keldi... Quddy bir túrme jaıly amerıkalyq fılm kórgendeı kúıge tústim... 

«Ulty bólek bir sodyr, ásire­se qazaq jigitterine kún kórset­peıtin. Qorlyq pen zorlyqtyń neshe túrin jasaıtyn... Bir kúni aramyzǵa shymyr deneli qaratory qazaq jigit kelip qosyldy. Álgi sodyr kelgen jigitti birden ılep alǵysy keldi. Soqtyqty. Shy­myr jigit yqpastan, túrmeni ashsa – alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustap kelgen teksiz nemeni kóz aldymyzda sulatyp saldy... Sulatyp saldy da ústinen attap ótip, jaıyna kete bardy. Sol kúnnen bastap Shymyr jigit túrme bıligin qolyna aldy. Kózimiz ashyldy... Músilim dese, Músilim! Ol qara kúsh qana emes, jaqsy kórgen ada­myna kól-kósir qurmetin de aıamaıtyn aqyldy, ustamdy jigit bolyp shyqty. О́zim degenge ózegin sýyryp beretin adaldyǵy men iriligi bárimizge unady» degen álgi jigittiń áńgimesinen soń osy óleń jazyldy. Qaıta tanystyq. О́leńdi oqyp shyǵyp, balasha qýandy. Tórine shyǵardy. Sóıtip dos-baýyr adamǵa aınaldyq».

Qadyr Myrzalynyń qalamy­nan týǵan bul óleń keıin ánge aınaldy. Elge tarady.

Ańyzǵa aınalǵan aqıqat týraly búgingi meniń shaǵyn sózim – burynǵylardyń jalǵasy.

Jerdiń keremetine, kóktiń qudiretine sengen rýhy myqty adam­dar ǵana álgindeı temir tor­dan kisilik  qalybyna kóleń­ke túsirmeı, adamshylyq asyl qasıet­terin saqtap shyǵýy múm­kin?! Oılańyzdarshy... Moınyna 22 túrli jalǵan aıyp taǵylyp, Keńes Odaǵynyń kúlli túr­­­­­me­­le­rin adaqtap shyqqan, «Matroska­nyń» meńireý bólme­leri men «Býtyrkanyń» azaby men toza­ǵyn kórgen jannyń týǵan eline qaıta oralyp, Táýelsizdik jolyna túsken jurtymen birge bolyp, jańa dáýirdiń – asaý dáýirdiń jalyna jarmasyp, óz qoǵamynyń aldynan kórinýin qalaı ǵana erlikke jorymaýǵa bolady? Bul  – ózine sengen, eline sengen, qudireti kúshti Jaratýshynyń ádildigine sengen adamnyń ǵana qolynan keler is!

«Bilip eń maqsatyńa jeterińdi,

Juldyzyń qaıta kókke kóterildi.

Úıińnen altyn izdep tappaǵandar

Uqpaǵan – Altyn óziń ekenińdi», 

– dep talantty qazaq aqyny Júrsin Erman aıtqan óleń tilin­de­gi aqıqat –  sol ómir aqıqaty ekeni anyq!

Músilim Daıyrbekov – jaratylysynan kópshil, halyqshyl, qoǵamshyl tulǵa. Ol – joqtyń da, bardyń da qadirin biletin, aınalasyna adal dos jınaıtyn adam. О́tken ómiri qalaı ańyzǵa, ashy shyndyqtarǵa toly bolsa, eli-jurtyn bereke-birlikke shaqyryp, urpaǵyna bata-tilegin jańylmaı aıtar seksenniń seńgirine kóterilgen búgingideı jasynda da boıynan kúreskerlik rýh pen bolashaqqa degen senimniń oty lapyldaǵan jan. Ol ózi qolymen qurǵan bir ǵana «Shıpa-dent» klınıkalyq ortalyǵymen shektelip qalmaı, áldeneshe qoǵamdyq uıymdar men qorlardyń da tizginin qosa ustaǵap, áli kúnge aldyna kelgen adal jurtyna qyzmet etýmen, qamqorlyǵyn kórsetýmen keledi. Qurdastary qaljyńdap: «Músilimniń qamqorlyǵy «mıl­lıon» deıtin sanmen ǵana ólshe­nedi» deıdi. 

«Elim» dep emirene biler adamnyń júrgen jeri – ańyz! Júrgen ortasy da, aralasqan adamdary da aqıqatty ańyzdaı qabyldap, ańyz ataýlyny­ aqı­qatqa aınaldyratyndaı iri­ bitimdi, kesek tulǵalar. «Dos­tarym iri bolǵasyn, meniń usaq bo­lý­ǵa haqym joq» deıdi kúlkige sa­rań, meıirimge jomart iri qa­zaq.

Halyqty súıip, elge qyzmet etýde jannyń taza bolǵanyna, minezdiń iri bolǵanyna ne jetsin?!

Nurlan ORAZALIN,

aqyn, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty