Uly Shekspır aıtqan osy anyqtama, ıakı qaıshylyq búginde tek dramatýrgııanyń janrlyq erekshelik turǵysynda ǵana emes, sol shyǵarmany týdyrýshylardyń ishindegi qyj-qyj qaınap jatqan oı men pikir tasqynyn da týra sýrettep berip turǵandaı. Iá, teatr desek, ásirese osy dramatýrgııa men dramatýrgterdiń aınalasynan tarqatylar túıtkil kóp. Rejısserler men teatr basshylyǵy «Jaqsy dramatýrg joq» dep keıise, atalmysh janr ókilderiniń de sahna salasy mamandaryna aıtar óz daty bar. Oraıly sátti paıdalanyp, elimizdiń jetekshi teatrlarynda pesalary uzaq ýaqyttan beri úzilissiz qoıylyp, kórermenin qýantyp kele jatqan bir qaýym qalamgerdi pikirtalas alańyna shaqyrǵan edik. Sahna janrynyń sýretkerleri búgingi dramatýrgııadaǵy ózekti máseleler men ondaǵy kezek kúttirmeıtin túıtkildi tustarǵa jan-jaqty toqtalyp, kásibı hám azamattyq oılaryn ortaǵa saldy.
Dýlat Isabekov: – Meniń baıqaýymsha, teatrlarǵa sońǵy kezde dramatýrgtiń qajeti bolmaı qaldy. Qazir sahna salasy mamandarynyń arasynda «shyǵarmashylyq erkindik» degen jaqsy bir aqtalý termıni paıda boldy. Osyny jeleý etedi de, eshqandaı elek, súzgi, kórkemdik talqylaýdan ótpegen pesalar oblystyq teatrlardy aıtpaǵanda, akademııalyq bas teatrlarymyzdyń sahnasyna da esh kedergisiz shyǵyp kete beretin boldy. Bizdiń dramatýrgııa shoýǵa, teatr eksperımentke aınalyp bara jatyr. Barlyq jerde bir aktili qoıylym. Burynǵydaı klassıkalyq pesalar jazylmaıtyn boldy jáne ony qajet etpeıtin deńgeıge jettik. Men muny dramatýrgııanyń bolashaǵyna balta shabý dep oılaımyn. Búgingi rejısser de, teatr dırektory da pesańnyń mazmuny men mańyzyn suramaıdy, barǵan bette: «Uzaqtyǵy qansha?» deıdi. «1 saǵat 20 mınýt» deseń, «Onda durys eken», al eki saǵat deseń: «Oıbaı, oǵan kim shydaıdy?» dep shorshyp túsedi. 40 mınýttyq spektaklde eshqashan klassıkalyq obraz, úlken oqıǵany aıtyp berý múmkin emes. Bul jaı ǵana jalǵyz aktili pesalardyń sheńberindegi ústirt jazylǵan oqıǵa, jeńil-jelpi minez, saıqymazaq kúlkige qurylǵan arzanqol dúnıege aınalady. Men zamanaýı pesalardyń tilin tipti sóz etpeı-aq qoıaıyn. Sahnada kósheniń tili saltanat quratyn boldy. Al bul – shynaıy ónerdiń keleshegi úshin úlken qaýip.
Israıl Saparbaı: – Búgingi dramatýrgııamyzdyń túıtkildi tustaryn Dýlat jaqsy aıtyp ótti. «Qazir dramatýrg joq, jaqsy shyǵarma jazylmaıdy» dep bizge qaratyla aıtylǵan kóńiltolmaýshylyqty teatr salasy mamandarynyń aýzynan tym jıi estımiz. Bul jerde máseleni eki jaqty qaraý kerek. Dramatýrgter jazbaıdy emes, jazady. Biraq jazylǵan dúnıege degen nemquraılylyq kóp jaǵdaıda shyǵarmashylyq ıelerin teatrdan shettetedi. Meselińdi qaıtarady. Máselen, men 5 jyl tolǵanyp júrip, 5 aı tapjylmastan otyryp «Adam ata – Haýa ana» degen pesa jazdym. О́te kirpııaz taqyryp. Ońaı bolǵan joq. Sony bir kúni teatrǵa baryp rejısserdiń qolyna tabys ettim. Sonda pesamdy oqyǵan rejısser: «Aǵa, mynaýyńyz ańyz ba, álde abstraksııa ma? Men muny qoısam, tek balalarǵa arnalǵan ertegi etip qana jasaı alamyn» – dep qarap tur. Shydaı almaı, qoljazbamdy keri qaıtaryp aldym. Bizdegi keı rejısserdiń tanym deńgeıi osyndaı. Bul – bir ǵana mysal. Qanshama ýaqyt tolǵanyp jazǵan pesańdy aıalap, úlken úmit artyp teatrlarǵa tapsyrasyń. Biraq ol eshqashan keri qaıtpaıdy. Eń bolmasa jaraıtynyn nemese jaramaıtynyn aıtyp biraýyz jaýap ta qatpaıdy.
Dýlat Isabekov: – Kásibı dramatýrg retinde meniń kóńilime qonbaıtyn, qabyldamaıtyn birneshe sahnalyq týyndy bar. Sonyń biri – Mádına Omarovanyń «Aqtastaǵy Ahıko» spektakli. Onyń oqıǵasyn baıandap, mán-mazmunyn aıtyp jatýdy artyq sanaımyn. Biraq bir bilerim – bul mándi, salıqaly, kúrdeli dramatýrgııaǵa berilgen úlken soqqy boldy. «Aqtastaǵy Ahıkonyń» sahnaǵa shyǵýy búgingi teatrlarymyzdyń deńgeıin, shyǵarmashylyq áleýetin aıqyndap berdi. Dramatýrgııanyń basty sharty – qaıshylyq túzý qaǵıdalarynyń kemshindigin eskermegen kúnniń ózinde, qoıylymdaǵy tarıhı faktilerdiń burmalanýy da sanany san saqqa jeteleıdi. Pesanyń taqyrybynyń ózi shynaıy ónermen úndespeıtindeı. Qoıylymda aıtylatyndaı, Maǵjan Jumabaevtyń óleńderin ol japon saqtap qalǵan joq. Maǵjannyń óleńderi jary Zylıhanyń arqasynda bizge jetti. Al sóıte otyryp biz tarıhı shyndyqty burmalaımyz. Bul – respýblıkanyń ózge teatrlaryna úlgi bolatyn qarashańyraq M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrynyń jaǵdaıy. Al oblystyq teatrlardyń ahýaly tipti syn kótermeıdi. Qazir ózi avtor, ózi rejısser, ózi akter – «keshendi talanttar» shyqty. Pesany ózi jazady, ózi qoıady jáne ózi oınaıdy. Teatr dırektorlarynyń da dramatýrgııa aýylynan alys dúnıelerin repertýardan jıi kóretin bolyp júrmiz. Bul da bolsyn búgingi sahna óneriniń kórkemdik deńgeıiniń kórsetkishi.
Álbette, men jastardyń dramatýrgııaǵa kelýin qýana qoldaımyn. Sahnadan jaqsy jumystaryn kórsem, júregim jarylardaı qýanyp, bórkimdi aspanǵa atyp, bılep ketýge barmyn. Sol sııaqty talapqa saı emes, údeden shyqpaǵan shyǵarmalarǵa da oı-pikirdiń ashyq aıtylǵanyn qalaımyn. Bir baıqaǵanym, qazirgi jastar jumyrtqany jaryp shyqpaı jatyp, ataqty ańsap turady. Kezinde meniń zamandastarym Ákim Tarazı, Oralhan Bókeı dramatýrgııaǵa óte jas keldi. Talaı synaldy. Synalyp júrip shyńdaldy. Sondyqtan da jastar bosańsymaı, ózderine zor talap qoıyp, boıyndaǵy talantyn eńbegimen dáleldep jatsa, odan óner tek qana utady.
Tynymbaı Nurmaǵambetov: – Meniń taǵy bir tańǵalatynym, teatrlarda 2-3 ret júrip, keıin repertýardan túsip qalatyn pesalar qoıylady. Onyń nendeı qajettiligi bar? Bul – teatr basshylyǵynyń ózi sol teatrǵa dos emes degen sóz. Kórermen qabyldamaıtyn qoıylymdy qoıý, ózin-ózi aqtamaıtyn spektakldi repertýarǵa engizý – qyp-qyzyl shyǵyn. О́ıtkeni eshkim kelmeıdi, eshkim kórmeıdi. Mundaı mysal ózderińiz aıtyp otyrǵan «ákemteatr» – M.Áýezov teatrynyń da tarıhynda boldy. Reseıden shaqyrylǵan rejısser Nadejda Ptýshkınanyń Ý.Shekspır pesasy boıynsha qoıylǵan «Otello» tragedııasyn aıtyp otyrmyn. Al repertýarǵa engen pesa kem degende óziniń shyǵynyn óteýi kerek. Bul – tikeleı teatr basshylyǵynyń qadaǵalaýynda bolýy tıis mindetterdiń biri. Qazirgi kórermenniń kózi ashyq, kókiregi oıaý, talǵamy joǵary. О́zine ne kerek ekenin jáne aqshany qaıda jumsaý qajettiligin de jaqsy biledi. Olardyń ýaqyty da, qarajaty da sanaýly. Al bizdiń teatrlar munymen tipti sanasqysy da kelmeıdi.
Sofy Smataev: – Ras, teatr salasyndaǵy talaı shytyrman jaıttyń kýási bolyp júrmiz. Qaı teatrdy alma, qaı oblysqa barma ózi jazyp, ózi qoıatyn rejısserlerden kóz ashpaısyz. Ol ol ma? О́zderi biraýyz sóz qospasa da, «eger pesań qoıylsyn deseń, meni qosalqy avtor etip al» degen usynystar jıi túsip turady. О́ıtpegen jaǵdaıda keıbir eńbegiń uzaq ýaqyt tartpada shań basyp jatyp qalýǵa májbúr. Rejısserlerdiń, teatr basshylarynyń ózderin dramatýrg, jazýshy etip kórsetýge degen nıeti búginde teatr áleminde trendke aınalyp ketti. Tipti shyǵarmashylyqty kelisimge quratyndary da bar. Al odan ónerdiń órkendemesi beseneden belgili. Basqany bilmedim, biraq ózime qatysty jaıtty aıtsam, menimen soavtor bolǵan bir rejısser keıinirek qyzdy-qyzdymen tipti ol pesadaǵy aty-jónimdi alyp tastap, óz atynan da qoıyp júrgenine kýá boldyq. Sondyqtan da dramatýrgııaǵa durys kózqaras qalyptastyrý kerek.
Dýlat Isabekov: – Sofy emes, qazir Sofokldy ózgertip qoıyp jatqandar bar. Shekspır, Pýshkın, Aıtmatov, Áýezovterdiń esimin keıin ysyryp tastap, óz tegin kórsetetin rejısserler de aramyzda jeterlik. Sondyqtan sen oǵan qýan, Sofy! (kúldi).
Qazaqtyń qalamgerlerin qurtyp júrgen: «Jaqsy jaz, biraq tegin jaz» degen uran. Osy urandy jeleý etken talaı teatr basshysy dramatýrgterdiń eńbegin tegin ıelenýge nıetti. Oǵan avtorlardyń ózi de pálendeı qarsylyq tanyta qoımaıdy. Shyǵarmalarynyń sahnaǵa shyqqanyna máz. Sol baıaǵy qazaqqa tán darhandyq minezimiz boıymyzda. Máselen, meniń pesalarym, elimizden bólek, Ulybrıtanııa, Túrkııa, Reseı syndy birneshe shet memlekette qoıyldy. Sonda baıqaǵanym, bizdegi qazaqy minezdiń basymdyǵy. Sol tabıǵı dil-bolmysymyzǵa salyp, qarapaıym shyǵarmashylyq quqyǵymyzdy da qorǵamaıdy ekenbiz. Elimizdiń teatrlarynda talaı jyl júrgen pesalaryma tólenbegen qalamaqyny, qazir Eýropa teatrlary úsh aı saıyn bir berip turady. Mine, bul – zańy júıege túsip, tártipke baǵynǵan memlekettiń kórinisi. Osy bir mysal arqyly men bir-aq dúnıe aıtqym keledi. Bizdegi dramatýrgııanyń hal-ahýaly búginde memlekettiń nazarynan tys qaldy. Aıtýyn aıtyp jatyrmyz. Biraq eshnárse ornynan qozǵalmaıdy. Baıaǵy kósh sol baıaǵy ornynda áli tur. Munyń mehanızmi jasalǵan joq. Ol jasalmaı, dramatýrgııanyń da, dramatýrgterdiń de dárejesi kóterilmeıdi.
Sofy Smataev: – Dramatýrg degen shyǵarmashylyqqa qanymen, janymen berilgen adam. Eńbegine óteý kútpeı-aq, jazǵanynan lázzat alyp, sony qanaǵat etip júre beretin jaqsy maǵynasyndaǵy shekten shyqqan jandar. О́nerdi paıda kórý úshin emes, eldiń erteńgi ıgiligi úshin dep qarap, sol jolda kózsizdikpen tipti ózin de aıamastan eńbektenedi. Biraq arasynda ol mańdaı terdiń ótelip turǵany da jaqsy. Bul shyǵarmashylyq adamyna rýh, shabyt beredi.
Tynymbaı Nurmaǵambetov: – Qazirgi qazaq teatrlarynyń repertýaryn qarap otyryp qarnyń ashady. Biz endi Keńes úkimetiniń tájirıbesin kórdik. Sonda jyl saıyn tek irikteýden ótken on shaqty pesa qabyldanatyn. Keıbir aıryqsha jaǵdaılar bolmasa, kórkemdik keńes talqysyna túspegen shyǵarma tosynnan teatr repertýaryna qosylypty degendi estigen emespiz. Búginde sondaı bir tártiptiń, bir ortalyqtan basqarylatyn qadaǵalaýdyń bolmaýynyń saldarynan, ár teatr óz repertýaryna ózi bı, ózi qoja bolyp ketti. Mundaı jaǵdaı, ásirese oblystyq teatrlarda órship tur. Sóıtip 3-4 ret qoıylyp toqtaıtyn spektaklderdiń sanyn arttyrady. Olardyń dittegeni – qoıylymǵa bólinetin qalamaqy. Teatr odan zardap shekti me, paıda tapty ma? Oǵan bas qatyryp jatqan eshkim joq. Qazirgi Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń, onyń ishindegi teatr salasyna jaýapty mamandardyń eń úlken mán beretin máselesi osy bolý kerek.
Dýlat Isabekov: – Ras, qazaq teatrlarynyń repertýary qazir naýqandyq taqyryptarǵa, sonyń ishinde, ásirese pýblısıstıkanyń júgin ázer kóteretin dúnıelerdi klassıkalyq dramatýrgııamen teń qoıýǵa beıim. Bir kúndik nársege pesa arnaıtyn boldyq. Perzentin dalaǵa tastaıtyn bezbúırekter taǵdyry, din máseleleri de jappaı sahnaǵa shyqty. Kórkem oqıǵa túzilip, shynaıy qaqtyǵysqa qurylsa meıli, biraq jýrnalıstik tilmen jazylǵan qarapaıym ǵana pýblısıstik dúnıelerdi pesa dep túsinýdiń ózi, menińshe, talǵamsyzdyq. Mundaı taqyrypta esse, tragedııalyq maqala jazýǵa bolady, biraq tutastaı sahnalyq shyǵarma arnaýdy áste artyq dep sanaımyn. Máselen, Muqaǵalı Maqataev jaıynda búginge deıin qansha shyǵarma jazyldy? Men biletin 4 pesa bar. Bilmeıtinim odan da kóp bolýy múmkin. Barlyǵynyń problemasy ne? «Muqaǵalıdyń jyr kitaby shyqqan joq», «úı ala almady» degen turmystyq taqyryp aıasynan uzamaıdy. Bul – bizdiń dramatýrgterimizdiń izdený áleminiń tarlyǵyn, taqyryp aýqymynyń usaqtalýyn kórsetedi. Qazirgi qolyna qalam alǵan jazýshylardyń álemdik dramatýrgterdiń shyǵarmasymen sharýasynyń joqtyǵy. Ony oqymaıtyndyǵy, kórmeıtindigi. Máselen, men Bernard Shoýdyń bir de bir pesasyn oqymaǵan dramatýrgti bilemin. Álemde dramatýrgııalyq shyǵarmasy boıynsha Nobel syılyǵyna ıe bolǵan barlyǵy 8 laýreat bar. Solardyń eńbegin oqymaǵan adamdar da talaı qoıylymnyń avtory atanyp júr. Al bul ulttyq dramatýrgııamyzdyń keleshegi úshin úlken tragedııa. Jalpy, dramatýrgtiń leksıkonynda «bilmeımin» degen sóz óte sırek qoldanylýy kerek.
Tynymbaı Nurmaǵambetov: – Teatrdaǵy pesalardan bólek, ekranda júrip jatqan serıaldardy kóre qalsań da, kádimgi jýrnalıstik tilden kóz ashpaısyń. «Bardyń ba?», «Keldiń ba?» dep byldyrlaǵan kóp beıne. Sonda kórkemdik ólshem degen uǵym qaıda? Ol – prozaǵa da, poezııaǵa da, dramatýrgııaǵa da, kınematografııaǵa teń talap. Kórkem til, beıneli oı, shytyrman sıýjet bolmaǵan jerde dramatýrgııa jaıly da sóz bolmaq emes. Bizde shynaıylyq týraly uǵym joq. О́nerde jasandylyq, kózboıaýshylyq basym. О́ıtkeni kez kelgen nárse: kınoń bolsyn, teatryń bolsyn – barlyǵy saýdaǵa túsip ketti. Jazǵan adam, qoıatyn rejısser basshylyqtyń joǵary jaqtan qoıylyp otyrǵan shartyna kónse ǵana eńbegiń jaryqqa shyǵady. Kerisinshe jaǵdaıda bári kerisinshe. Osydan soń óner jaıly qandaı áńgime bolýy múmkin?!
Israıl Saparbaı: – Sodan keıin, árıne dramatýrgııaǵa da kásibı syn óte-móte kerek. Qoıylyp jatqan dúnıeniń deńgeıi eń birinshi teatr synymen ólshenedi. Teatr synshysy janashyr bolyp, ár qoıylymǵa basqasha kózben qaraýy qajet. Synshy árbir jańa spektakldi arnaıy baryp kórip, teatrlardyń shyǵarmashylyq tynysymen tanysyp, der shaǵynda saraptap, oı-pikirin jıi jarııalap, sol arqyly sahna áleminiń boı túzeýshi barometrine aınalýǵa umtylǵanda ǵana óner órleıdi. О́kinishke qaraı, bizde dál qazir qara qyldy qaq jarǵandaı, shyndyqty maqtamen baýyzdaǵandaı etip ádiletin aıtatyn teatr syny joq. Teatrǵa dramatýrgtiń de, synshynyń da qajettiligi shamaly bolyp tur. Tipti keıbir teatrlarda kórkemdik keńes joq. Bar bolǵannyń ózinde, talqylaý tek óz ishinde ǵana ótedi. Syrttan synshy shaqyrylmaıdy. Bul da ónerdi ósirmeıtin faktorlardyń biri.
Tynymbaı Nurmaǵambetov: – Árıne teatr, ásirese repertýar tóńireginde túıtkil kóp. Onyń bárin aıtyp taýysý da múmkin emes. Men bir dáıek keltireıin. Byltyr myna Sultanáli (Sultanáli Balǵabaı – avt.) sebep bolyp, osy dramatýrgııa taqyrybynda Mádenıet jáne sport mınıstrligine de, Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigine de hat jazdyq. Búgingi teatr repertýarynyń jaı-kúıi, qalamaqy máselesi jan-jaqty aıtyldy. Odan beri de talaı ýaqyt ótti. Seń qozǵalmastan áli ornynda tur. Eshqandaı jaýap kelmedi.
Sultanáli Balǵabaı: – Iá, jasyratyny joq, dramatýrgııada kezek kúttirmeıtin másele jeterlik. Onyń barlyǵyn bir jıynda aıtyp taýysý múmkin emes. Desek te sonyń ishindegi eń úlken problema – repertýar tańdaý máselesi. Muny Tynymbaı da jaqsy aıtyp ótti. Teatr dırektory nemese sheneýnikterdiń, jalpy kezdeısoq adamnyń teatrǵa aparyp pesa qoıýy, sóıtip ózin dramatýrg dep jarııalaý tájirıbesi bizdiń elden basqa birde-bir memlekette joq. Bul – qazaq teatrlaryndaǵy asqynǵan derttiń biri. Mysaly, Reseıde, joǵaryda sizder aıtqan mınıstrliktiń qabyldamaǵan pesasy qoıylmaıdy. Tek kelisilgen, irikteýden ótken týyndylar ǵana sahnaǵa shyǵýǵa quqyly. О́tken jyly bizdiń usynysymyzben, jazýshylardyń bastamasymen Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń Mádenıet komıtetiniń janynan dál sondaı repertýar basqarmasy ashyldy. Biraq áli de jandy emes. Mine, endi osy basqarmany kúsheıtip, jumysyn bir júıege túsirý qajet.
Ekinshi másele – teatrda qoıylǵan árbir jańa pesanyń jaýapkershiligi. Úkimet tarapynan qomaqty qarjy bólingennen keıin de, sol qarajattyń tolyqtaı aqtaı alatynyna kepildik beretin sapaly pesalardy ǵana qoıý máselesi. Eger olaı bolmaǵan jaǵdaıda keltirilgen shyǵyn úshin teatr basshylyǵy jaýap berýi kerek. Sonda ǵana mundaı keleńsizdikterge jol berilmeı, bir júıege túsetin bolady.
Odan keıingi másele – qalamaqy jaıy. Teatrda qalamaqy tóleýdiń eki joly bar. Birinshisi – jańa pesalardy satyp alý, ekinshisi – avtorlyq qoǵam arqyly árbir qoıylǵan spektaklden túsetin kiristiń belgilengen erejege saı belgili bir prosenttik mólsherin alyp otyrý. Bizde osy másele tolyqqandy jolǵa qoıylǵan joq. Dramatýrgter áli kúnge deıin sahnaǵa shyqqan pesasy úshin qalamaqysyn teatr basshylyǵynyń sońynan surap júrýge májbúr. Tipti keıbir shyǵarmalar tegin qoıylady. Máselen, meniń «Eń jaqsy erkek» degen komedııam elimizdiń 3 teatrynda qoıyldy. Tek bir-aq teatr qalamaqy tóledi. Qalǵan teatrlarda tegin júrip jatyr. Bir-eki ret aıtyp, nátıje bolmaǵan soń, sahnaǵa shyqqanyn qanaǵat tutyp, qalamaqysyna qoldy bir-aq silteýge májbúr boldyq. Tipti keıbir oblystyq teatrlar bir aýyz eskertpesten, pesany avtordyń ruqsatynsyz alyp ta qoıa beretin jaıttar kezdesti. О́nerge jankeshtilik kerek. Áıtse de, dramatýrg te shyǵarmashylyq ıesi. Árbir jazǵan dúnıesine baryn berip, janyn salyp jazǵannan keıin, eńbegi óteýsiz qalýǵa tıis emes. Sondyqtan da osy máselelerdiń barlyǵy mınıstrlik tarapynan bir júıege qoıylyp, ortaq erejege baǵyndyrylsa, mundaı keleńsizdikterge jol berilmegen bolar edi.
Jazyp alǵan Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»