Qyz Jibek kelin bolyp túsken jer

Qalyń qazaq eli «Qyz Jibek» jyryn jyrlap kele jatqanyna bes júz jyldan astam ýaqyt ótti. Jyrdyń basty keıipkerleri: Ba­zarbaı, Tólegen, Qyz Jibek, San­syzbaı – bári-bári tarıhta bol­ǵan adamdar. Ýaqıǵa jelisi de Ja­ǵalbaıly elinde, Jaıyq boıynda ótken. Jyrda (fılminde de) Tó­legendi Bekejan opasyzdyqpen ól­tirgennen keıin, súıgeninen aıyrylǵan Qyz Jibek qaıǵydan qusa bolyp, sýǵa ketip óledi. Shyn­dyǵynda olaı emes. Tólegendi ól­tirgen Bekejan emes, Keskenterek te, Qyz Jibek sýǵa ketpeıdi. Tó­le­genniń inisi Sansyzbaı talaı jaýdy jeńip, jeńgesin eline alyp qaıtady da, odan eki ul dúnıege keledi. Sansyzbaıdyń tuńǵyshy tarıhta Tós batyr degen atpen belgili. Ony biz Qojabergen jyraýdyń «Elim-aı» poemasynan jaqsy bilemiz. Onda mynandaı joldar bar:

Jaǵalbaıly Tós batyr,

О́z halqyna es batyr,

Jıyrma altyda jasy bar,

Qalmaqtarǵa ósh batyr,

Sansyzbaıdyń ózindeı,

Kórsetken jaýǵa ses batyr.

Budan qazaq qolynyń qolbas­shylyǵyna laıyqty Tólegen uly Tós batyrdyń naǵyz beınesin kóre­miz.

Endi osy «Qyz Jibek» jyrynyń bastaýyna bir kóz júgirtsek. Joǵa­ryda atap ótkendeı, jyr ýaqıǵalary shyn­­dyqqa ulasady. Alǵashqy kezde­ bul ýaqıǵalar aýyzdan-aýyzǵa jal­ǵasyp, qara sóz kúıinde aıtylyp júr­gen ańyz bolǵan eken. Myna jyr jolda­ry arqyly sol ańyzdy óleń­ge aınal­dyrǵan Segiz seri (Mu­hammed-Qanafııa) Bah­ramuly bol­ǵanyna kózimiz jetedi. Bir sát aqyndy tyńdap kórelik.

Jylqy jyly sadaq salyp shyq­tyq elden, 

Shalqardyń boıyndaǵy elge kelgem.

Elderi Kishi júzdiń: 

Shekti, Tabyn,

Nııaz ben ekeýmizdi qurmettegen.

Jasynan jaqsy atadan úlgi kórgen,

Kótibar, Arystandaı batyr, mergen.

«Er Segiz, jyr shyǵarsań esińe al» dep,

Qyzyqty bir ýaqıǵa aıtyp bergen. 

Bul ózi ýaqıǵa eken mol derekti,

Jyrlaýǵa osyndaıdy boldym epti.

Esitip Tólegen men Jibek jaıly,

Qıssa etip baıandaýǵa kóńilim ketti.

Jaıyq boıyndaǵy qalyń Jaǵal­baılynyń ishinde bul jyrdyń tolyp jatqan nusqalary bar. Soǵan qa­raǵanda, «Qyz Jibek» jyrynyń av­to­ry jalǵyz Segiz seri bolmasa kerek. Ol jaǵyn zertteýshi-ǵa­lym­dar ár qyrynan kelip zerttep, el­ge túsindire jatar. Bizge keregi – Ba­zar­baı babamyzdyń, Tólegen men Qyz Jibek, Sansyzbaıǵa qatysty ýaqıǵa bol­ǵan jer men olardyń urpaqtary haqynda.

«Qyz Jibek» jyryndaǵy aqyn jyrlaǵan jer-sý attary erterekte shal­dardan estigen kóptegen jaılardy esime túsirgendeı boldy. Aqsaqaldar aıtatyn: «Bazarbaıdyń eli Jaıyq boıynda, jaz jaılaýy Han taýy men Han jaılaýy. Atadan qalǵan áńgimege sensek,­ Ba­zar­baı urpaqtarynyń bizge jet­ken eń sońǵysynyń esimi – Jan­qasqa, shamasy Or jaqta bolsa kerek. Babalaryń jaıly birdeńe bil­gileriń kelse Janqasqany, Han taýy men Han jaılaýyn izdeýleriń kerek», deıtin olar. Segiz seri aqyn solardyń barlyǵyn tizip berip otyr. Aqyn bir sózinde «Bir taby Beskúrektiń Qarabatyr, Tigedi Han jaılaýda aqshań shatyr», – dese, jyrdyń ekinshi bir jerinde: 

Bolǵany ýaqıǵanyń ras eken,

Arqaýy áńgimeniń biraz eken,

О́tkendi keıingige jyrlap berý,

Aqynǵa biz sııaqty mıras eken.

О́tinip aıtqannan soń er Arystan,

Sóz qalmas biz sııaqty 

jolbarystan.

Surady jyrlaýymdy 

Janqasqa da,

Qalsyn dep, urpaqtarǵa 

sizden dastan»,

– deıdi (Segiz seri Bahramuly. Tańdamaly shyǵarmalary, birinshi tom. 67-bet).

* * *

Bala kezimizde úlkender aıtatyn «Aq Jaıyqtyń bas jaǵynda, Shegen ba­bamyz bastaǵan Jaǵalbaıly týyn tikken Han taýy degen jer bar. Ol jer Tólegenniń ákesi Bazarbaıdyń me­keni. Tólegen Qyz Jibekti iz­deýge sol jerden attanǵan». En­digi maqsatym sol Han taýy men Han jaılaýyn­ tabý, kórý boldy. Ba­zar­baı, Tóle­gen, Jibek, San­syz­baılar sýyn iship, saf aýasyn jut­qan bul jerler qandaı eken degen arman meni Aq Jaıyqtyń basyna (Bashqurtstan jeri) talaı alyp keldi. Biraq Han taýy men Han jaılaýyn eshkim bilmeıdi eken. Eski ataýlardy el umytqan sııaqty. О́z armanymdy aýyldyń aza­mattaryna da talaı aıttym. Aqyry 2010 jyldyń shildesinde bir top azamat bas qosyp, Han taýy qaıdasyń dep, Verhneýralsk (bu­rynǵy Talqala, Reseıdiń Chelıabi ob­lysy) qalasyn betke alyp jolǵa shyq­tyq. Ondaǵy oıymyz, Talqala meshi­tiniń sol kezdegi bas ımamy – Ed­res Súıinbaevtyń kómegimen Han taýy men Han jaılaýyn taǵy bir ret izdestirý. 

Talqalaǵa jetkende bir úlken kisi qaıtys bolyp, sonyń asynyń ústinen tústik. Mańaıdan kóp el jınalǵan eken. As aıaqtalǵannan keıin men sóz alyp, ózimizdi tanys­tyrdym. Kelgen maqsattarymyzdy, Han taýy men Han jaılaýyn izdep júrgenimizdi aıttym. El úndemeıdi, birazy ondaı jerdi bilmeımiz  deıdi. Endi ne qyldyq, dep otyrǵanda, bir shaǵyn boıly, shamasy elýler­den asqan, bıdaı óńdi bir kisi, umyt­pasam esimi Orynbaı bolýy kerek, «men Han jaılaýy degen jerdi bile­min. Onyń bergi jaǵyndaǵy tóbe – Han tóbesi dep atalady. Ol tóbeni qarııalar «qasıetti» deýshi edi. О́ıtkeni ol tóbeniń eń basynda Jaǵalbaılynyń nebir babalary jerlengen. Bala kezimde sol tóbeniń mańynda talaı qoı baqtym. Baıaǵyda osy mań bir sharýashylyqtyń jeri bolǵanda Han tóbesiniń mańyna qystap ta júrdik. Sharýashylyqtar jerdi bólip alǵannan beri qaraı talaı jyl boldy, ol jerge barmaımyz. Han tóbesi men Han jaılaýy tipti alys ta emes. Eski Ekaterına jolymen júrseńiz, bar bolǵany on shaqty shaqyrym ǵana. Taý jolymen júre alatyn kólikteriń bolsa, jol kórseteıin...». 

Izdegenimiz taıaqtastam jerde jatqanyn bilip, biz de qýanyp qal­dyq. Verhneýralsk meshitiniń bas ımamy Edres Súıinbaev bas­tap jolǵa shyqtyq. Qala syrtyna shy­ǵyp, shaǵyn bir saıdan ótkennen keıin eski Ekaterına jolyna tústik. 

Jarty saǵattan keıin jolbas­shy jigitter, bizdi qýant­qy­lary kelgendeı: «Keldik. Ana­ kóri­nip turǵan Han tóbesi, batys­ jaǵy­myzda, tómende Aqjaıyq óze­ni», dep jatyr. Mashınanyń sol jú­ri­simen tóbeniń basyna da jet­tik.­ Túsip qarasaq, Han tóbesi batys jaǵynan jortyp shyǵatyn sha­ǵyn ǵana tóbe eken de, soltústigi men shyǵysynan qaraǵanda, tik tú­se almaıtyn, kádimgideı bıik taý.­ Al sol taýdyń eteginen bas­ta­­­lyp, soltústigi men shyǵys ja­ǵyn­da sozylyp jatqan kólemdi ja­zyq – Han jaılaýy otyz-qyryq sha­qy­rymǵa deıin alaqandaǵydaı kórinedi. Babalarymyzdan qalǵan murany óz kózimizben kórgendikten, birimizdi-birimiz qushaqtap, qýanysyp jatyrmyz. Men taýdyń soltústik jaǵynan súrine-jyǵyla etegine túsip, taýdyń bıigine kóz tastaǵanda túsin­genim, eski taý halyqtarynyń salty boıynsha qorymdar onyń etegine, orta shenine jáne basyna or­nalasqan eken. Soǵan qaraǵanda, jaǵal­baılylar buryn taýly ólkede tur­ǵanǵa uqsaıdy. Al bul jerge júzdegen jyldar buryn kelgen olar, qansha ýaqyt ótse de ózde­riniń burynǵy salt-sanalaryn umyt­paǵan sııaqty. Taýdyń basyna shyq­qanda kórgenim, Han taýynyń ushar basyna da úsh-tórt adam jer­lenipti. Ertedegi tártip boıyn­sha, qara halyq taýdyń etegine, or­tańǵy bıleýshiler men batyrlar taýdyń orta kezeńine, al uly adamdary taýdyń ushar basyna jerlenedi. Sonda taýdyń ushar basyna jerlengen kimder eken? Árıne, bizdiń babalarymyz!    

Osylaısha jetirýdyń týy tigil­gen Han taýy men Han jaılaýyn,­ Segiz seri aqynnyń taýdyń eteginde shalǵynda otyryp, «Qyz Jibek» jy­ryn qaǵazǵa túsirgen jerin kó­rip, ony fotosýretke túsi­rip, baba­larymyzǵa taǵzym etip, Qos­tanaıǵa oraldyq.

Bazarbaı baı bılik qurǵan, Tóle­gen men Sansyzbaıdyń týyp-ósken, erjetken, Jibek anamyzdyń kelin bolyp túsken, Segiz seri aqynnyń eldiń suraýymen búkil qazaqtyń maq­­tanyshyna aınalǵan «Qyz Ji­bek» jyrynyń alǵashqy joldaryn qaǵaz betine túsirgen jeri, bul – Han taýy.

* * *

«Qyz Jibek» jyrynyń avtory ataq­ty Segiz seri Beskúrekterdiń bas­tapqy shejiresin bylaısha tarqatady. Jaǵalbaıly-Ilez-Bes­kúrek-Qarabatyr-Aıbat myrza-Bazar­baı-Tólegen bolyp keledi. Biz Tólegennen Tós batyr dep qos­tyq. Al Janqasqa qaıdan shyq­ty? Ol Shekti-Jaǵalbaılynyń uly­larymen birge, Segiz serige usynys jasap «Qyz Jibek» dastanyn nege jazdyryp júr?

Segiz seri: 

О́tinip aıtqannan soń er Arystan, 

Sóz qalmas biz sııaqty jolbarystan, 

Surady jyrlaýymdy 

Janqasqa da,

Qalsyn dep, urpaqtarǵa sizden dastan...

(sonda. 67-bet.).

Qalyń Jaǵalbaılynyń ishinen aqynǵa jyrdy jazýǵa ótinish jasap júr­geni, Janqasqanyń Bazarbaı men Tólegenge, Sansyzbaıǵa, Tós ba­tyrǵa bir jaqyndyǵy bolǵany bolar. Jaqyn ǵana emes, tipti solar­dyń, ıaǵnı qazaqtyń belgili ba­tyry Tós batyrdyń urpaǵy da bolýy múmkin. Meniń Baıanǵalı baýyrym – Baıanǵalı Qultaev, aýyldaǵy – Oısylqaradaǵy, Aqtóbe mańyndaǵy aqsaqaldardyń aıtýlaryna qarap, esepteı kelip, Janqasqa babamyz Tós batyrdyń tórtinshi urpaǵy, dep túıindepti. Nesi bar, bolsa bolar... Ol, ol ma. Baıanǵalı baýyrym Bo­jyr qorasynyń áńgimesin aıtyp, sol qoranyń mańy Tós batyrdyń da, Jan­qasqanyń da, Arynǵazynyń atasy Berkinbaıdyń da aýyldarynyń kóshteri toqtaǵan, qonǵan jeri eke­nin jyr etip aıtyp berdi. Eger olar bir aýyldyń, bir atanyń uldary bol­masa, bári nege bir jerge jınalady, ǵasyrdan-ǵasyrǵa bir jerde turady, dep dálel de aıtady. Shy­nyn­da da kelisetin-aq dálel.

Arynǵazy demekshi, Kótibar ba­tyr kesenesinen bastalyp, Aryn­ǵazynyń qatysýymen babalar basyna salynǵan kesene, eskert­kishter sany búginde jıyrmadan asypty. Olardyń basy Áıteke bı­diń kesenesi bolsa, sońǵysy ót­ken jyly ǵana turǵyzylǵan Derbi­sáli Berkinbaevtyń Hrom­taý qalasyndaǵy eskertkishi. Aryn­ǵazynyń aty belgili sportshy, el bas­qarý jónindegi úlgili isteri, bel­gili kásipker ekeni de bir basynan asyp artylady. Iá, bulardyń barlyǵy aıtýǵa ońaı bolǵanymen, jeke adamdardyń qoldarynan kele bermeıtin eldik máni bar qy­rýar is. Bul bul ma, Arynǵazy 1993 jyly Reseı Federasııasy Úkime­ti­niń janyndaǵy Halyq sharýashy­lyǵy akademııasyn, odan keıin Ger­manııanyń basqarý akademııa­syn támamdap, elge oralǵannan keıin qyzmet etken mekemeleri de ke­re­met. Arynǵazy basqarǵan qury­lys mekemesi Astanadaǵy elshiler qalashyǵynyń qurylysyn basynan bastap, salǵany da belgili. Ol Horvatııa eliniń Qazaqstandaǵy qur­metti konsýly qyzmetin de qa­tar atqarady. Eń sońǵysy, tipti ke­shegi tamyz aıynda Kaspıı jaǵa­laýy elderi prezıdentteriniń bas qosýlaryna oraı Aqtaý qalasyn adam tanymastaı abattandyryp júr­gen de Arynǵazy basqarǵan mekeme qurylysshylary. 

 Bir reti kelgende men Aryn­ǵazyǵa osy aıtylǵan tarıhty toly­ǵymen túsindirip, seniń ata tegiń sonaý Bazarbaı, Tólegen, San­syzbaı, Jibek anamyzdan taraıdy. Sen solardyń urpaǵysyń, sen ǵana emes, Oı­sylqara jerinen ta­raı­tyn barlyq beskúrekter Ji­bek anamyz ben San­syzbaı, onyń uly Tós batyrdyń tikeleı urpaq­tarysyńdar, senderdiń ata-baba­laryńnyń tý tikken jeri Jaıyq jaǵasyndaǵy Han taýy men Han jaı­laýy, degenimde, ol biraz oılanyp otyryp, «aǵa, ýaqyt taýyp meni sol jaqqa bastap baryńyzshy», dep ótinish jasap edi. Sol joly ber­­gen ýádemdi oryndap, arasynda Aryn­­ǵazy Qaljanuly Berkinbaev bar shaǵyn topty basqaryp, Reseıdiń Chelıabi oblysyndaǵy Verhneýral qalasyna kezekti ret saparlap qaıttyq.

* * *

Qyz  Jibek kelin bop túsken jer týraly, Tólegenniń inisi San­syzbaı men Jibek anamyzdan ta­raıtyn Tós batyr urpaqtary jaıly áńgimemiz osyndaı. Sansyzbaıdyń eki uly bol­ǵan. Ekinshisiniń aty Tasbalta ba­tyr. Búginde Qazaqstannyń bir buryshynda Tasbaltanyń da urpaq­tary júrgen bolar. Kózderi ashyq, kókirekteri oıaý azamattar bolsa, redak­sııa arqyly bizben habarlasý­laryna bolady.

Qýanyshbaı ORMANOV,

Qostanaı oblysy