Qadirli otandastar!
Qurmetti depýtattar men Úkimet músheleri!
Hanymdar men myrzalar!
Bıyl – biz úshin erekshe qasterli jyl. Biz el táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna qadam bastyq. Bodan jurtty búgingideı bostan kúnge jetkizgen bul jolda biz bıik belesterdi baǵyndyrdyq. Esterińizde bolar, 1997 jylǵy halyqqa alǵashqy Joldaýymda men bylaı degen edim: «2030 jyly bizdiń urpaqtarymyz budan bylaı álemdik oqıǵalardyń qaltarysynda qalyp qoımaıtyn elde ómir súretin bolady». Osy sózderge kezinde kúmán keltirgender az bolǵan joq. Degenmen, dittegen bul mejege biz 33 jylda emes, bir múshel jastyń ózinde jettik! Kúni keshe Astanada 56 eldiń basshylary men halyqaralyq uıym ókilderiniń basyn qosqan Sammıt – sonyń aıshyqty aıǵaǵy. Juldyzymyzdy jarqyrata túsken bul mereıli belesten buryn da biz birshama bıikterdi baǵyndyrdyq. Biz talaıly zamanda tarydaı shashylyp ketken qandastaryn atamekenge jınaǵan álemdegi úsh eldiń biri boldyq. Osy jyldary shet elderden 800 myńnan astam otandasymyz kelip, halyq sany bir jarym mıllıonǵa artty. Biz Saryarqanyń saıyn dalasyna sáýleti men dáýleti kelisken Astana saldyq. Esildiń jaǵasyna serpindi damýymyzdyń sımvoly bolǵan eńseli Elorda qondyrdyq. Halqy tatý-tátti, saıasaty sarabdal eldiń ǵana qazynasy qyrýar, bolashaǵy baıandy bolady. Qazaqstannyń halyqaralyq rezervi búginde 60 mıllıard dollarǵa jýyq qarjyny quraıdy. Yrys – yntymaqqa jolyǵady, dáýlet – birlikpen tolyǵady. Táýelsizdik jyldarynda el ekonomıkasyna 120 mıllıard dollardan astam sheteldik ınvestısııa tartyldy. Sonymen qatar biz álemniń 126 eline 200-den astam ónim túrin shyǵaramyz. Búginde ulttyq dáýletimizdiń úshten bir bóligi shaǵyn jáne orta bıznesten quralady. Aýyl sharýashylyǵy salasy da damyp keledi. Ishki jalpy ónim ósimi 2010 jyly 7 paıyz, ónerkásip óndirisi – 10 paıyz, óńdeý ónerkásibi 19 paıyz mólsherdi qurady. Ortasha aılyq jalaqy 2007 jylǵy 53 myńnan 2010 jyly 80 myń teńgege deıin artty. Ulttyq ál-aýqat deńgeıi jóninen álem memleketteriniń reıtınginde Qazaqstan ótken jyly 26 satyǵa ilgerilep, 110 el arasynan 50-shi orynǵa kóterildi. Bizdegi ortasha aılyq jalaqy 5 jarym e????sege, zeınetaqynyń ortasha kólemi 4 esege kóbeıdi. Biz dúnıeni dúrbeleńge salǵan daǵdarystan demikpeı shyǵyp, damýdyń dańǵyl jolyna batyl bet burdyq. Aldymyzǵa ulan-ǵaıyr maqsattar qoıdyq jáne olarǵa qysqa merzimde qol jetkizdik. Táýelsizdik jyldarynda 500-ge jýyq jańa densaýlyq saqtaý nysandary salyndy. Medısına mekemeleriniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy aıtarlyqtaı jaqsardy. Elimiz bilim berý isin damytýda 129 eldiń arasynda kósh bastaýshylar qatarynda keledi. О́tken onjyldyqta bilimge bólinetin qarajat 10 esege kóbeıdi. Osy jyldary 750 jańa mektep salyndy. Sonymen qatar, 5 302 mektepke deıingi mekemeler, 1 117 balabaqsha men 4 185 ortalyq ashyldy. Astanada ǵylym men bilim ındýstrııasynyń jańa ǵasyrdaǵy ortalyǵy bolatyn ýnıversıtet ashyldy. Biz osylaısha az jylda abyroıy artqan aıdyndy elge, qýatty ultqa aınaldyq. Osynyń bári jurtymyzdy jahandyq aýqymda oılaýǵa baýlý maqsatynda jasalýda. 1. Jedeldetilgen ekonomıkalyq jańǵyrtý – Údemeli ınnovasııalyq ındýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń jalǵasy Qurmetti qazaqstandyqtar! Biz Táýelsizdiktiń jıyrmasynshy jylyna aıaq bastyq. 1991 jyldyń jeltoqsanynda, ózimizdiń strategııalyq maqsatymyz retinde ornyqtylyq pen tabysqa jetýdi tańdap ala otyryp, biz ár jańa kezeńniń damýyna jańa baǵdarlamalar jasap, alǵa jyljydyq. Biz keýdeli mindetterge umtylyp, olarǵa qol jetkizdik. El ilgerileýiniń shoǵyrlanǵan kórsetkishin ǵana keltireıin. 1994 jyly jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim jeti júz dollardan sál ǵana asatyn. 2011 jyldyń 1 qarashasyna qaraı bul kórsetkish 12 eseden artyq ósip, 9 myń AQSh dollarynan asyp tústi. Biz bul deńgeıge tek 2015 jyly ǵana jetemiz dep eseptep edik. Álemdik tájirıbe táýelsizdiktiń alǵashqy 20 jylynda mundaı nátıjege eshqandaı el qol jetkize almaǵanyn kórsetedi. Mysaly, egemen damýdyń alǵashqy jıyrma jylynda jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim Ońtústik Koreıada 3 ese, Malaızııada – 2 ese, Sıngapýrda – 4 ese, Vengrııada – 5 ese, Polshada 4 ese ósken. 2010 jyldyń qańtarynda el halqyna Joldaýymda men Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn jarııa ettim. Qazirdiń ózinde ony júzege asyrýdyń alǵashqy jylynyń naqty qorytyndylary bar. Biz 152 kásiporyndy iske qostyq, 24 myńǵa jýyq qazaqstandyqty turaqty jumyspen qamtamasyz ettik. Búkil el boıynsha barlyǵy segiz júzge jýyq ártúrli óndiris orny quryldy. Biz hımııa jáne jeńil ónerkásipti belsendi túrde qalpyna keltirý men damytý úderisin bastadyq, aýylsharýashylyq ónimderin óńdeýde serpilis jasadyq. 2014 jylǵa deıin jalpy quny 8,1 trıllıon teńgeni quraıtyn 294 ınvestısııalyq jobany júzege asyrý josparlanyp otyr. 161 myń turaqty jumys orny jáne 207 myń qurylys ýaqytyna eseptelgen jumys orny qurylady. Alǵashqy ındýstrııalyq besjyldyqtyń alǵashqy jylynyń basty qorytyndysy – ekonomıkanyń naqtyly sektorynyń esebinen ekonomıkalyq ósýde eleýli qurylymdyq ózgeristerdiń bastalýy. Taıaý onjyldyqtaǵy Strategııalyq jospardyń maqsattaryn taǵy da eske salyp óteıin. 2020 jylǵa qaraı biz mynandaı kórsetkishterge qol jetkizýge tıispiz. Ishki jalpy ónim ósýi keminde 30 paıyz bolady. О́ńdeýshi salalardaǵy ósim ıgerýshi salalar deńgeıinen asyp túsedi nemese soǵan jetedi. Ulttyq qordyń aktıvteri IJО́-niń keminde 30 paıyzyn quraıdy. Ekonomıkanyń shıkizattyq emes sektoryna salynatyn otandyq jáne sheteldik ınvestısııa keminde 30 paıyzǵa artady. Ishki jalpy ónimdegi shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi 40 paıyzdy quraıdy. Halyqtyń sany 18 mıllıon adamǵa jaqyndaıdy. Bilikti mamandardyń úlesi 40 paıyzdy quraıdy. Jumyssyzdyq deńgeıi 5 paıyzǵa deıin tómendeıdi. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbektiń ónimdiligi 2014 jylǵa qaraı 2 ese, al 2020 jylǵa qaraı 4 ese ósedi. Agrarlyq sektorda etti mal sharýashylyǵyn damytý jóninde buryn-sońdy bolyp kórmegen joba júzege asyrylady. 2016 jyldyń ózinde et eksporty 60 myń tonnaǵa jetedi, munyń quny 4 mıllıon tonna bıdaı eksportyna teń. Memleket bul maqsatqa 130 mıllıard teńgelik nesıe resýrstaryn bóledi. Bul aýyldyq jerlerde 20 myńnan astam jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik beredi, júz myńnan astam aýyl turǵyndarynyń kiris kózine aınalady. Munyń ózi maldyń barlyq túriniń asyl túlikteri men tuqymdarynyń bas sanyn kóbeıtýge múmkindik beredi. Bulardyń barlyǵy sabaqtas salalarda – aýylsharýashylyq máshıne jasaýda, hımııa jáne tamaq ónerkásibinde, jemshóp óndirisinde, tehnıka jóndeýde óndiristi ulǵaıtýǵa qozǵaý salady. Úkimet, barlyq óńirlerdiń ákimderi selodaǵy ındýstrııalandyrýdyń osynaý mańyzdy bóligimen aınalysýǵa tıis. Bizdiń ekonomıkamyzdyń básekege qabilettiligi qýat shyǵyndaryn azaıtýdy qamtamasyz etetin tıimdi tehnologııalarǵa negizdelýi kerek. Shıkizattyq emes sektorlardy damytý maqsatynda Úkimetke Qýat tıimdiliginiń keshendi josparyn jasap, bekitýdi tapsyramyn. Indýstrııalandyrý óńirlik saıasattyń jańa paradıgmasyn qalyptastyrady. Úkimet ákimdermen birlese otyryp О́ńirlerdi damytý baǵdarlamasyn jasap, bekitýi kerek. Munyń barlyǵy – bizdiń sanalǵan-saralanǵan josparlarymyz. Biz áli jol basynda turmyz. Eger jaqsyraq, dáýlettirek ómir súrgimiz kelse, biz osy jumysty atqarýǵa tıispiz. Men bıznes qýatty bolsa, memleket te qýatty degen qaǵıdatty jaqtaýshymyn. Biz alǵash ret «Memlekettik baqylaý men qadaǵalaý týraly» Zań qabyldadyq. Baqylaý júrgizýdiń búkil memlekettik organdar úshin ortaq qaǵıdattary men tártibi belgilengen. Bul bızneske ákimshilik qysymdy burynǵydan da azaıta túsý úshin jasaldy. Quqyq qorǵaý júıesin reformalaý aıasynda qazirdiń ózinde 16 zań qabyldandy. Menshikti qorǵaýdyń quqyqtyq tetikteri engizildi, úlken qoǵamdyq qaýip tóndirmeıtin qylmystar boıynsha qylmystyq zańdylyqty izgilendirý júrgizildi, bostandyǵynan aıyrýmen baılanysty bolmaıtyn, sondaı-aq qamaýǵa alýǵa balama jazalardy qoldanýdyń aıasy keńeıtildi. Osynyń arqasynda bıylǵy jyldyń ózinde aýyrlyǵy azyn-aýlaq jáne ortasha qylmystary úshin sottalǵan eki myńǵa jýyq adam bostandyqtan aıyrý oryndarynan shyǵarylady. Quqyq qorǵaý organdary apparattarynyń sany 15 paıyzǵa qysqartyldy. Olardyń qurylymdary ońtaılandyryldy. Quqyq qorǵaý organdaryna tán emes qyzmetter jeke sektorǵa berildi. Sot júıesinde eleýli ózgerister jasalýda. Sybaılas jemqorlyqpen bitispes kúres júrip jatyr. Qazirgi tańda halyqaralyq sarapshylardyń baǵasy boıynsha Qazaqstannyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy zańnamasy eń tıimdilerdiń biri dep tanylǵan. Tek 2 jyldyń ishinde qylmystyq jaýapkershilikke 40-tan astam respýblıkalyq deńgeıdegi jetekshi, oblystyq jáne qalalyq aýqymdaǵy 250-den astam laýazymdy tulǵalar tartyldy, olardyń arasynda 39 ákim men olardyń orynbasarlary bar. Qorshaǵan ortany qorǵaý, densaýlyq saqtaý mınıstrleriniń, statıstıka jónindegi agenttik tóraıymynyń, tótenshe jaǵdaılar jáne qorǵanys vıse-mınıstrleriniń, «Qazaqstan temir joly» kompanııasy basqarma tóraǵasynyń, «QazMunaıGaz», «Qazatomprom» kompanııalary prezıdentteriniń ústinen qylmystyq is qozǵalyp, jaýapkershilikke tartyldy. Úsh jyldyń ishinde bizdiń elimiz álemdik antıkorrýpsııalyq reıtıngtegi kórsetkishin birden 45 satyǵa jaqsartty. Osy ındeks boıynsha biz búkil TMD-da úzdik pozısııada turmyz. Bul jumys ymyrasyzdyqpen jalǵastyrylady. Búkilálemdik banktiń 2010 jylǵy baıandamasynda Qazaqstan bıznes múddesi úshin reforma júrgizýde kóshbasshy dep tanylǵan. Bızneske neǵurlym qolaıly ahýal jasaý jónindegi álemdik reıtıngte Qazaqstan 183 eldiń arasynan 59-shy oryndy ıelenedi. Tutastaı alǵanda memlekettik organdardyń sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerdiń qyzmetine negizsiz aralasý faktileri tyıyldy deýge jaqyn qaldy. О́tken jyly Qazaqstan, Reseı men Belarýstiń Kedendik odaǵy jumysyn bastady. 2010 jyldyń 10 aıynyń nátıjesiniń ózinde Reseımen jáne Belarýspen saýdanyń kólemi 38 paıyzǵa ósti. Qazaqstandyq ónimderdiń Kedendik odaq elderine eksporty 52,4 paıyzǵa artty. Bıýdjetke quıylatyn kedendik bajdyń ósimi 25 paıyz boldy. Osynyń bári Kedendik odaqtyń bizdiń elderimizdiń ekonomıkalyq mindetterin sheshetin óte pragmatıkalyq ári naqty joba ekenin ap-anyq kórsetedi. Biz Birtutas ekonomıkalyq keńistik qurý isinde barynsha ilgeriledik. Ol keńistik qazaqstandyq óndirýshiler úshin ónim ótkizýdiń baıtaq bazaryn ashady. Bul básekege shydas beretin taýarlar shyǵarý men qyzmet kórsetý úshin bizdiń bıznesimizdi yntalandyrady. 2. Áleýmettik jańǵyrtý – jańa áleýmettik saıasat Biz ózimizdiń ındýstrııalandyrý jáne ekonomıkany tehnologııalyq turǵydan damytý jónindegi josparlarymyzdy naqpa-naq aıqyndap aldyq. Bizdiń baǵdarlamalarymyzdyń basty maqsaty – halyqtyń ál-aýqatyn nyǵaıtý. Sondyqtan da men bıylǵy Joldaýda áleýmettik jańǵyrtý máselelerine erekshe nazar aýdaryp turmyn. Men úsh asa mańyzdy memlekettik baǵdarlamalardy – bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne tilderdi damytý baǵdarlamalaryn bekittim. Úkimetke ákimdermen birlese otyryp bıylǵy 1 mamyrǵa deıin mynandaı qaǵıdatty túrde jańa baǵdarlamalardy, ıaǵnı: jumyspen qamtýdyń jańa strategııasyn; turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqty jańǵyrtý; halyqty sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý baǵdarlamalaryn jasap, qabyldaýdy tapsyramyn. Bul baǵdarlamalar eldiń mıllıondaǵan qarapaıym adamdarynyń kúnbe-kúngi máselelerin sheshýge baǵyttalǵan. Olar qazaqstandyqtardyń ómir sapasyn jaqsartady. Jańa áleýmettik saıasattyń basty aspektilerine naqtyraq toqtalyp ótpekpin. 2.1. Bilim berý Biz bilim berýdi jańǵyrtýdy odan ári jalǵastyrýǵa tıispiz. Búginde mektepterdi kompıýterlendirý tolyqtaı aıaqtaldy. Orta bilim berýdiń 12 jyldyq modeli engizilýde. «О́mir boıy bilim alý» árbir qazaqstandyqtyń jeke kredosyna aınalýy tıis. Biz kásiptik jáne tehnıkalyq bilim berýdiń mazmunyn tolyq jańartpaq nıettemiz. Búginde damyǵan elderde 1 mıllıon turǵynǵa 1-den 6 joǵary oqý ornyna deıin keledi. Qazaqstanda barlyǵy 149 joǵary oqý orny bar. 200 ǵylymı keńester kandıdattar men doktorlardy qalyptan quıǵandaı etip jasap shyǵaryp jatyr. 60 kandıdattyń 1-i jáne 37 doktordyń 1-i ǵana ǵylymǵa barady. Osy jyldan bastap ol keńesterdiń jumystary toqtatylady. Budan bylaı magıstrlar men PhD doktorlar daıyndalatyn bolady. Biz ýnıversıtettik bilim berý men ǵylymdy damytýdyń jańa deńgeıin qamtamasyz etýge mindettimiz. Búginde jańa «Nazarbaev ýnıversıteti» arqaýynda naryq suranysyna baǵdarlanǵan joǵary oqý ornynyń ınnovasııalyq modeli qalyptastyrylýda. Ol barlyq qazaqstandyq joo-lar úshin úlgi bolýy kerek. Meniń tapsyrmam boıynsha búkil elde ashylyp jatqan 20 zııatkerlik mektepter daryndy balalardy úzdik joo-lar úshin daıyndaýdyń negizgi arqaýyna aınalatyn bolady. Úkimetke mynalardy tapsyramyn: ● joo-lardyń ınnovasııalyq qyzmetke kóshý tetigin qalyptastyrý; ● bilim berýdiń sapasyn arttyrý jáne qoljetimdiligin keńeıtý úshin bilim berýge qoldaý kórsetýdiń jańa qarjylyq-ekonomıkalyq quraldaryn engizý; ● tehnıkalyq jáne joǵary bilim berýdiń deńgeıleri úshin búginde Turǵyn úı qurylys jınaq banki ıpotekalyq qurylysta júzege asyryp otyrǵanǵa uqsas jınaqtaý júıesin ázirleý. Qazaqstandyqtarda memleketten paıyzdyq bonýstar ala otyryp balalaryn oqytýǵa qarjy jınaýdyń jańa múmkindikteri paıda bolýǵa tıis. ● bıznes-qaýymdastyqtar men jumys berýshiler ókilderin qatystyra otyryp Kásiptik-tehnıkalyq kadrlar daıyndaý jóninde ulttyq keńes qurý. Bilim berý júıesindegi barlyq jumys mynandaı nátıjelerge qol jetkizýge baǵyttalýy tıis. Mektepke deıingi bilim berýmen jáne tárbıemen qamtylǵan balalardyń úlesi 2015 jylǵa qaraı 74 paıyzdy, 2020 jylǵa qaraı 100 paıyzdy quraıtyn bolady. Meniń tapsyrmam boıynsha qabyldanǵan «Balapan» baǵdarlamasyn júzege asyrý nátıjesinde tek 2010 jyly ǵana 35 balabaqsha, 1534 mını-ortalyq, 137 jekemenshik balabaqshalar salyndy. Buryn jekeshelendirilip ketken mektep jasyna deıingi mekemelerdi qaıtarý esebinen 172 balabaqsha ashyldy. Balalardy mektepke deıingi uıymdarmen qamtý 30-dan 55 paıyzǵa deıin ósti. 2020 jylǵa qaraı biz oqytýdyń 12 jyldyq modeline tolyqtaı kóshetin bolamyz. Ol úshin biz 2015 jylǵa qaraı respýblıkalyq bıýdjet qarjysy esebinen keminde eki júz mektep salyp, osynsha mektepti jergilikti bıýdjet esebinen turǵyzamyz. 2015 jylǵa qaraı bilim berý uıymdarynyń 50 paıyzy elektrondy oqytýdy paıdalanyp, 2020 jylǵa qaraı onyń sany 90 paıyzǵa deıin artady. 2020 jylǵa qaraı halyqaralyq standarttar boıynsha táýelsiz ulttyq akkredıtasııalaýdan ótken joo-lar úlesi 30 paıyzdy quraıtyn bolady. Innovasııalyq qyzmetti júzege asyratyn jáne ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerin óndiriske engizetin joo-lardyń úlesi 5 paıyzǵa deıin artady. Keminde 2 joǵary oqý orny úzdik álemdik ýnıversıtetter reıtınginde atalatyn bolady. Sapaly bilim berý Qazaqstannyń ındýstrııalandyrylýynyń jáne ınnovasııalyq damýynyń negizine aınalýy tıis. 2.2. Densaýlyq saqtaý Osy jyldar boıyna biz qazaqstandyqtardyń densaýlyǵyn jaqsartý úshin qajet nárseniń bárin jasadyq. Densaýlyq saqtaýdy qarjylandyrý 2002 jylǵy IJО́-niń 1,9 paıyzynan 2010 jyly 3,2 paıyzyna deıin ulǵaıdy. Búginde búkil el kóleminde tuńǵysh ret medısınanyń eń bir kúrdeli baǵyttary boıynsha operasııalar jasalýda. Jetekshi sheteldik klınıkalarmen baılanysy bar 150 telemedısına ortalyqtary quryldy. Osydan jıyrma jyl buryn bizge ol tek arman ǵana bolatyn. Júrgizilgen jumys nátıjesi retinde bala týýdyń 25 paıyzǵa kóbeıgenin, adam óliminiń 11 paıyzǵa tómendep, halyqtyń tabıǵı ósiminiń 1,7 ese artqanyn atap ótýge bolady. 2013 jyly Birtutas ulttyq densaýlyq saqtaý júıesin engizý aıaqtalady. Biz aýrýdyń aldyn alýǵa shyndap kirisip, bastapqy medısınalyq-sanıtarlyq járdemniń sapasyn arttyrýymyz kerek. Halyqaralyq baǵalaýlar boıynsha, negizgi naýqastar túrlerimen aýyratyn turǵyndardyń 5 paıyzdaıy densaýlyq saqtaýdyń barlyq qyzmetteriniń 70 paıyzdaıyn ǵana paıdalanady. Profılaktıkalyq jumystardy saýatty uıymdastyrǵan jaǵdaıda erte satyda-aq aýrýlardyń aldyn alýǵa bolady. Sondyqtan Qazaqstanda halyqtyń maqsatty toptarynyń densaýlyq jaǵdaıyn baqylaýdyń ulttyq baǵdarlamalary keshenin engizý qajet. Birinshi kezekte, olar balalar, jasóspirimder, bala týý jasyndaǵy áıelder. Aýyl turǵyndary úshin medısınalyq kómektiń qoljetimdiligin keńeıtýge aıryqsha nazar aýdarý qajet. О́tken jyly jańa áleýmettik joba – mamandandyrylǵan emdeý-dıagnostıkalyq eki «Densaýlyq» poıyzy jumysyn bastady. Olar elimizdiń eń shalǵaı túkpirlerinde ondaǵan myń adamdardyń densaýlyqtaryn tekserip, em jasady. Qazaqstan úshin kóliktik medısına óte kókeıkesti, sondyqtan biz ony damytatyn bolamyz. Bıylǵy jyly taǵy bir poıyz jiberiletin bolady. Jumylǵysh medısınalyq keshender-avtoklınıkalar sanyn 50 birlikke deıin jetkizý qajet. Olardy shyǵarý Qazaqstanda júzege asyrylýǵa tıis. Úkimetke 2015 jylǵa deıin sanıtarlyq avıasııa muqtajy úshin keminde 16 tikushaq uıymdastyrýdy qamtamasyz etýdi tapsyramyn. Sol sııaqty jol boıyndaǵy medısınalyq-qutqarý pýnktterin qurý máselesin jedeldete qarastyrýdy da tapsyramyn. Olardy respýblıkalyq mańyzdaǵy joldardyń apattyq qaýipti ýchaskelerinde ornalastyrý qajet. Tótenshe medısınalyq járdem qyzmeti kóp salaly jumylǵysh jáne aerojumylǵysh gospıtaldarmen jaraqtandyrylýy tıis. Bul sharalardyń bizdiń myńdaǵan azamattarymyzdyń ómirin qutqaryp qalatynyna senimim mol. Qylmystyq-atqarý júıesindegi týberkýlez ben VICh aýrýlary jáne odan bolatyn ólim deńgeıin tómendetýge muqııat nazar aýdarý qajet. Osy mindetterdi oryndaý nátıjesinde 2015 jylǵa qaraı qazaqstandyqtardyń ómir jasynyń kútiletin uzaqtyǵy 70 jasqa deıin, al 2020 jylǵa qaraı 72 jasqa deıin ulǵaıatyn bolady. Salamatty ómir saltyn nasıhattap, barlyq jerde salynǵan sport bazalaryn paıdalaný kerek. 2015 jylǵa qaraı 350 dárigerlik ambýlatorııalar, feldsherlik-akýsherlik pýnktter jáne emhanalar salynatyn bolady. 2.3. Tilderdi damytý Kóp tildi jáne kóp konfessııaly qoǵamdaǵy beıbitshilik pen kelisim – bul sizder men bizdiń eńbegimiz, qurmetti qazaqstandyqtar. Qazaqstandyqtardyń ózimiz ómir súrip, elimizdi jaqsylyqtarǵa bastap bara jatqan týǵan jerge ataýyn bergen memlekettik qazaq tilin qurmetpen jáne laıyqty oqyp-úırene bastaǵandyǵyn atap ótýdiń ózi qýanyshty. Búginde memlekettik tildi erkin meńgergen eresek turǵyndardyń úlesi basym kópshilikti quraıdy. Bul Táýelsizdiktiń orasan zor jetistigi. Bizdiń mindetimiz – 2017 jylǵa qaraı memlekettik tildi biletin qazaqstandyqtar sanyn 80 paıyzǵa deıin jetkizý. Al 2020 jylǵa qaraı olar keminde 95 paıyzdy quraýy tıis. Endi on jyldan keıin mektep bitirýshilerdiń 100 paıyzy memlekettik tildi bilip shyǵatyn bolady. Ol úshin biz bárin de jasap jatyrmyz. Biz sol sııaqty orys tilin jáne ózge de qazaqstandyq etnostar tilin damytatyn bolamyz. Men qazirgi zamanǵy qazaqstandyq úshin úsh tildi bilý – árkimniń derbes tabystylyǵynyń mindetti sharty ekendigin árdaıym aıtyp kelemin. Sondyqtan 2020 jylǵa qaraı aǵylshyn tilin biletin turǵyndar sany keminde 20 paıyzdy quraýy tıis dep esepteımin. 2.4. Jumyspen qamtýdyń jańa strategııasy Eki jyl ishinde daǵdarysqa qarsy «Jol kartasy» sheńberinde biz halyqty eńbekpen qamtamasyz etip, jumyssyzdyqty azaıttyq jáne qalalarymyz ben selolarymyzdaǵy ınfraqurylymdardy jaqsarttyq. Bul baǵdarlamalar qazaqstandyqtardyń keń qoldaýy men razylyǵyna ıe boldy. Búginde jańa ekonomıka bilikti kadrlardyń jańa generasııasyn talap etetin bolǵandyqtan eńbek rynogynyń tıimdiligin arttyrý qajet. О́zin ózi eńbekpen qamtyp otyrǵan turǵyndar – bizdiń ekonomıkamyzdyń zor kadrlar rezervi. Jańa kásiporyndardy biz olarda qazaqstandyqtardyń jumys isteýi úshin salyp jatyrmyz. Olar oǵan daıyndalýy kerek. Jańa mamandyqtarǵa úırenýleri qajet. Úkimetke oblystardyń, Astana jáne Almaty qalalarynyń ákimderimen birlesip, 2011 jyldyń 1 mamyryna deıin halyqty eńbekpen qamtý jóninen qaǵıdatty túrde jańa baǵdarlama ázirleýdi tapsyramyn. Úkimet bıznes-qaýymdastyqpen birlesip ındýstrııalyq nysandarda jumys istegisi keletinder úshin tegin kásiptik oqý usynýy kerek. Árbir qazaqstandyqtyń eldi aýqymdy ındýstrııalandyrýǵa qatysý múmkindigin qamtamasyz etý qajet. Kezinde men daǵdarysqa qarsy «Jol kartasy» baǵdarlamasy árbir qazaqstandyqtyń otbasyna deıin jetetin bolsyn degen mindet qoıdym. Ol tabysty júzege asyryldy. Osy tájirıbeni paıdalana otyryp, qazirgi ýaqytta jumysty ındýstrııalandyrý shynymen de búkilhalyqtyq sıpat alyp, árbir qazaqstandyqtyń isi bolatyndaı etip qurý qajet. О́z ómirlerin aýylmen baılanystarǵandar úshin Úkimet jergilikti bılik organdarymen birlesip, selolyq kásipkerlikti damytý jóninen sharalar keshenin ázirleýge tıis. О́tken jyly selolyq aýmaqtardy damytý baǵdarlamasy aıaqtaldy. Endi bul jumystar Eldiń 2020 jylǵa deıingi aýmaqtyq-keńistiktik damýynyń boljamdyq shemasy sheńberinde odan ári jalǵasatyn bolady. Damý áleýeti joǵary eldi mekenderde selolyq ınfraqurylymdar damytylyp, sýaratyn sýlarǵa, mıkronesıeleý baǵdarlamalary men tabıǵı granttarǵa qoljetimdilik keńeıtilip, kásipkerlik daǵdylaryna úıretý uıymdastyrylady. Qazirdiń ózinde mıkronesıelik uıymdar qyzmetiniń quqyqtyq negizi bar. Búginde rynoktaǵy olardyń sany bir myń eki júzdeı jáne olar halyqqa somasy 16 mıllıard teńge bolatyn 110 myń nesıeler berdi. Degenmen, olar negizinen aıtarlyqtaı joǵary mólsherlememen tutynýshylyq maqsattarǵa jumsalýda. Ahýaldy ózgertip, tutynýǵa emes, eńbekpen qamtý jaǵyna basymdyq berý kerek. Sondyqtan Úkimetke qarjy retteýshilermen birigip, shuǵyl túrde tıisti zań jobasy men keshendi sharalar jasaýdy tapsyramyn. Ústimizdegi jyly qosymsha 3 mıllıard teńge qarastyrylsyn. 2012-2015 jyldary bul qarjylandyrý jyl saıyn 10-15 mıllıard teńgege kóbeıtilsin. Memlekettik jeli boıynsha berilgen mıkronesıelerdiń barlyq 100 paıyzy tek óz isin uıymdastyrýǵa ǵana jumsalýy tıis. Joǵaryda aıtylǵan mal sharýashylyǵyn damytý baǵdarlamalaryn júzege asyrý ondaǵan myń aýyl turǵyndaryna jumys taýyp beredi. Sondyqtan atqarýshy bıliktiń barlyq deńgeıleri men «Nur Otan» partııasynan úlken túsindirý jumystary talap etiledi. Úkimetke aldaǵy jyldan motıvasııaly aqshalaı tólemderge kóshýdi tapsyramyn. Basty másele – masyldyqty eńserý. Jumyssyzǵa jumyssyz bolǵany úshin emes, mamandyq alý úshin grant beriletin bolady. Kedeıshilik problemalaryn memlekettik járdemaqy esebinen jumsartý emes, sheshý kerek. Memleket tek obektıvti turǵydan eńbekke qabiletsizder men az qamtamasyz etilgenderge ǵana kómektesetin bolady. 2.5. TKSh-ny jańǵyrtý Azamattardyń ómir sapasynyń ozyq kórsetkishi – turǵyn úı jaılylyǵynyń deńgeıi. Sońǵy 10 jylda turǵyn úı qory 30 mıllıon sharshy metrge ulǵaıdy. Bul búginde bir mıllıonnan astam azamat jańa páterlerde turady degendi bildiredi. Bul – bizdiń turǵyn úı saıasatymyzdyń mańyzdy nátıjesi. Kóptegen jyldar boıy kommýnaldy sektor qalǵan-qutqandy bólý qaǵıdaty boıynsha qarjylandyrylyp keldi. Sonyń saldarynan 2008 jylǵa qaraı kommýnıkasııalardyń 72 paıyzy jóndeýdi nemese aýystyrýdy qajetsindi. «Jol kartasy» aıasynda biz 2009 jáne 2010 jyldary TKSh nysandaryn jóndeý boıynsha úlken jumys júrgizdik. Bul jumysty jalǵastyrý qajet. Sýmen, jylýmen, elektr jáne gazben qamtamasyz etý júıelerine keń aýqymdy jańǵyrtý júrgizip, sondaı-aq turǵyn úı qatynasynyń ońtaıly modelin qurýdy qamtamasyz etý qajet. Kúrdeli jóndeýdi qajet etetin nysandardyń úlesi 32 paıyzdan 2015 jylǵa qaraı 22 paıyzǵa tómendeýi tıis. Jańǵyrtylǵan júıelerdiń uzyndyǵy 2015 jylǵa qaraı el boıynsha tutastaı alǵanda 31 myńnan astam shaqyrymdy quraıtyn bolady. Memleket halyqaralyq qarjy ınstıtýttary men bizdiń bankterimizdi tarta otyryp, jeke ınvestorlarǵa, kásiporyndar men azamattarǵa turǵyn úıler men kommýnaldyq nysandardy jóndeý jáne rekonstrýksııalaý úshin qarjylandyrýdyń birlesken arnaıy tetikterin usynady. TKSh-ny jańǵyrtý baǵdarlamasyn júzege asyrý jyl saıyn 10 myńǵa jýyq jańa jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi. Tutastaı alǵanda, ony júzege asyrýǵa 1,5 mıllıon adam – kóppáterli turǵyn úılerdiń turǵyndary qatysady. Úkimetke ortaq múlikti jóndeý men qalpyna keltirýge qarjy jınaqtaýdy yntalandyrý men qosyla qarjylandyrýdyń tetigin jasaýdy tapsyramyn. Biz tek osylaı etkende ǵana turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartyp, azamattardyń óz múlkin saqtaýǵa jaýapkershiligin joǵarylata alamyz. 2.6. Sapaly aýyz sý Qazaqstandyqtardy sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý máseleleri – halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartýdyń asa mańyzdy mindeti, sondyqtan bul bizdiń basymdyǵymyz bolady. Sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý boıynsha jumys 8 jyl buryn bastalǵan bolatyn jáne onyń oń nátıjeleri bar. Ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtamasyz etýge qoljetimdilik aýyldy eldi mekenderde 41 paıyzǵa deıin, qalalarda 72 paıyzǵa deıin ósti. Tasymaly sýdy paıdalanatyn adamdar sany 4 ese azaıdy. Sonymen birge, sýmen qamtamasyz etý júıelerin jaqsartýdy qajet etetin aýyldar da áli az emes. Qalalardaǵy sýmen qamtamasyz etý júıeleriniń 60 paıyzynyń tozyǵy jetken. Ortasha alǵanda respýblıka boıynsha aýyz sýǵa qoljetimdilik deńgeıi 2020 jylǵa qaraı 98 paıyzdy quraýy tıis, al sýdyń sapasy belgilengen barlyq sanıtarlyq normalarǵa saı bolýy kerek. Úkimetke jeke kapıtaldy sý sharýashylyǵy sektoryna barynsha molynan tartý úshin yntalandyrýdyń tıimdi joldaryn qarastyrýdy tapsyramyn. Jerasty sýlarynyń áleýetin keńinen paıdalanyp, sýmen qamtamasyz etýdiń jańa nysandaryn salý kezinde júıeli qadamdar jasaý kerek. 2020 jylǵa qaraı sýmen qamtamasyz etýdiń ortalyq jelisine qoljetimdilik qalalarda 100 paıyzdy quraýy tıis. Al aýyldy jerlerde eki ese artyp, 80 paıyzǵa deıin jetýi qajet. 2.7. Tabystardyń artýy – ómirdiń jańa sapasy Qurmetti qazaqstandyqtar! Ústimizdegi jyly biz zeınetaqylar men stıpendııalar kólemin, bıýdjettik sala qyzmetkerleriniń eńbekaqylaryn 30 paıyzǵa ósiremiz. Eki jyl qatarynan biz olardy 25 paıyzǵa ulǵaıtyp keldik. «Nur Otan» partııasynyń Halyqtyq tuǵyrnamasynda josparlanǵanyndaı, 2012 jylǵa qaraı zeınetaqylardyń, bıýdjettik uıymdar eńbekaqylarynyń jáne stıpendııalardyń ortasha kólemi 2008 jylmen salystyrǵanda 2 ese ósedi. Biz buǵan ýáde berdik, biz muny oryndadyq. Meniń tapsyrmam boıynsha úsh jyldyq bıýdjette sizderge aıtqan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq, sondaı-aq áleýmettik baǵdarlamalardy qarjylaı qamtamasyz etý qarastyrylǵan. Endi barlyǵy Úkimet pen jergilikti bılik organdarynyń bul mindetterdi qalaı oryndaıtynyna, bul jumystyń qalaı uıymdastyrylatynyna baılanysty bolmaq. Bul – taıaýdaǵy onjyldyqta jasalýy tıis jumystyń eń az degen mólsheri. Biz bul josparlardy artyǵymen oryndaýǵa umtylýǵa tıispiz. Onjyldyqtyń basty áleýmettik maqsaty, mine, osynda. Qymbatty qazaqstandyqtar! Meniń Jarlyǵymmen 2011 jyl Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy dep jarııalandy. Memlekettik komıssııa qurylyp, sharanyń Jalpyulttyq jospary bekitildi. Bul – jalpyhalyqtyq is. Úkimetke ony júzege asyrýda ınvestorlardyń, bıznes-qaýymdastyqtarynyń, qazaqstandyqtardyń kúshin biriktirýdi tapsyramyn. «BEIBITShILIK PEN JASAMPAZDYQTYŃ 20 JYLY» – bizdiń mereıtoıymyzdyń urany osy. Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan jolynyń – BOSTANDYQ, BIRLIK, TURAQTYLYQ, О́RKENDEÝ sekildi arqaýlyq qundylyqtary qalyptastyryldy. Qymbatty qazaqstandyqtar! Qurmetti depýtattar! Men úshin jáne bárimiz úshin Prezıdenttiń ókilettigin 2020 jylǵa deıin uzartý boıynsha referendým ótkizý týraly jalpyhalyqtyq bastamaǵa baılanysty ájeptáýir saıası kollızııa qalyptasyp otyr. Men referendýmdy qoldap, ózderiniń qoldaryn qoıǵan barlyq qazaqstandyqtarǵa, sondaı-aq aksııa bastamashylaryna shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin. Halyqtyń erkin bildirýi tolqynynda qańtardyń ortasyna qaraı Ortalyq saılaý komıssııasy 5 mıllıonnan astam adamnyń qol qoıǵanyn jarııalady. Sanaýly kúnder ishinde referendým týraly bastama is júzinde búkilhalyqtyq qozǵalysqa aınaldy. Osy aksııa barysynda «Nur Otan» partııasy demokratııalyq kúshterdiń «Qazaqstan-2020» qoǵamdyq koalısııasyn qurdy. Halyqtyq bastama qazaqstandyqtardyń óshpeıtin azamattyq belsendiligin kórsetti. Ol eldiń saıası, ıntellektýaldyq ómirin belsendilendirdi. Bul damý men progrestiń úlken áleýeti barlyǵyn aıǵaqtap berdi. Sizder osy másele boıynsha barlyq jaǵdaıattardy jaqsy bilesizder. Men ózimniń Jarlyǵymmen Parlamenttiń referendým ótkizý týraly usynysyn qabyldamaı tastadym. О́ıtkeni, 2012 jylǵy prezıdenttik saılaýǵa qatysýǵa daıyndalyp júrgen edim. Parlament, óziniń konstıtýsııalyq ókilettigin paıdalanyp, Konstıtýsııaǵa ózgeris engizý týraly Zań qabyldady. Men zańdy Konstıtýsııalyq Keńeske joldadym, ol onyń konstıtýsııalyǵyn aıqyndaýy tıis. Tek osydan keıin sheshim qabyldanatyn bolady. Ol Konstıtýsııa men bizdiń zańdarymyzǵa sáıkes kelýi jáne halqymyzdyń uzaq merzimdi múddesin eskerýi tıis. Qalaı bolǵanda da, halyqtyń erki – bárinen joǵary. Solaı deı tura, men syrtqy saıasatta biz búkil álemdegi ınvestorlarǵa, bıznes-qaýymdastyqtarǵa mindettemelerimizdiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etetindigimizdi málimdeımin. Bizdiń saıasatymyz barlyq áriptesterimizdiń úmitteri men kútkenderine sáıkesetin bolady. Qazaqstan Reseı, Qazaqstan jáne Belarýs Kedendik odaǵyn jedel de tıimdi damytý ustanymynda qalady. Biz TMD elderimen yntymaqtastyǵymyzdy damytatyn bolamyz. Biz eýropalyq áriptesterimizge birlesip, kópjaqty nemese ekijaqty pishinde «Qazaqstan – EO:2020» energetıkalyq hartııasyn jasap, qabyldaýdy usynamyz. Bul Eýropa rynogyna energııa resýrstaryn jetkizý, turba qubyry júıesin damytý turaqtylyǵyna kepildikti qamtamasyz etedi. Biz osy jyly Almatyda Aýǵanstan boıynsha arnaıy donorlyq konferensııa ótkizýge bastamashylyq tanytpaqpyz. Budan buryn men Kaspııdegi turaqtylyq paktisin qabyldaý ıdeıasyn usynǵanmyn. Bul halyqaralyq qujat Ortalyq Azııa men Kavkazdyń barlyq keń baıtaq óńirinde turaqtylyqtyń berik irgetasyn qalaı alady. Qazaqstan EQYU-ǵa tóraǵalyǵy sheńberinde bastaǵan janjaldardy retteý jónindegi jumysyn jalǵastyrady. Biz jahandyq ıadrolyq qaýipsizdik salasynda kóshbasshy bolyp qalyp otyrmyz. Qazaqstan BUU-ǵa Jalpyǵa ortaq ıadrosyz álem deklarasııasyn qabyldaýdy usynady. Sondaı-aq Qyrǵyzstanǵa kómektiń memleketaralyq baǵdarlamasyn jasap, qabyldaý mańyzdy dep sanaımyn. Ústimizdegi jyly Qazaqstan Islam Konferensııasy Uıymyna jetekshilik etedi. Biz Batys pen Islam álemi únqatysýyn nyǵaıtý boıynsha bastama kóterdik. IKU-ǵa tóraǵalyq Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń azııalyq vektoryn kúsheıtýi tıis. Ústimizdegi jyldyń shildesinde Astanada Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń mereıtoılyq sammıti ótedi. ShYU bizdiń belsendi qatysýymyzben qurylǵan bolatyn jáne biz onyń nyǵaıýy úshin barlyq qajetti nárseni jasaýǵa tıispiz. Munyń barlyǵy Qazaqstannyń óńirlik jáne jahandyq turaqtylyqty nyǵaıtýǵa qosqan mańyzdy úlesi bolady. Qadirli qaýym! Qymbatty qazaqstandyqtar! Taıaýda Elbasy ókilettigin uzartý úshin búkilhalyqtyq referendým ótkizý týraly bastama kóterilgenin barshańyz bilesizder. Bastamaǵa úkimettik emes uıymdar men jekelegen azamattar, zııaly qaýym ókilderi men Parlament depýtattary qoldaý bildirýde. Men eldiń bul ystyq yqylasyn táýelsizdikti nyǵaıtý, memleketti ornyqtyrý isine bergen baǵasy dep bilemin. Otandy qaltqysyz súıý – onyń sýyǵyna shydap, ystyǵyna kúıýdi talap etedi. Meniń ǵumyrym el taǵdyrymen enshiles. Maǵan Sırat kópirindeı qylpyldaǵan kezeńde táýelsizdik alyp, memleket qurý isi senip tapsyryldy. Sondyqtan, men senimge sert berip, bar jaýapkershilikti moınyma aldym. Kúrmeýi qıyn túrli taǵdyrly sheshimderdi júregimnen ótkizip qabyldadym. Men 20 jyldan beri bar kúsh-jigerim men bilik, tájirıbemdi aıamaı, halqyma qaltqysyz qyzmet etip kelemin. Osy jyldary mártebemizdi kóterip, mereıimizdi asyrǵan barsha jetistikterimiz – bizdiń ortaq tabysymyz. Sondyqtan, bastamashy azamattar men tilekshi bolǵan barsha qazaqstandyqtarǵa rızashylyq bildiremin! Men úshin qashanda memleket múddesi men el ıgiligi jolynda qyzmet atqarýdan artyq baqyt bolǵan emes. Aldymyzda atqarylar qyrýar ister bar. Bul jolda bizdiń eń basty baılyǵymyz – berekeli birligimiz. Men aýyzbirshilikten aınymaıtyn aqjúrek jurtymnyń qýatty ultqa, shýaqty ulysqa aınalaryna kámil senemin. Halqymyzda «Baq bererde elge yrys qonady, ustanǵan joly durys bolady» degen danalyq sóz bar. Biz búgingi Joldaý arqyly mereıli belestegi atqarǵan isterimizdi qorytyndylap, bolashaqqa baǵdar jasadyq. Barshańyzǵa el ıgiligi, memleket múddesi jolyndaǵy abyroıly isterde mol tabys tileımin! Merekeli kúnderge jetkizgen berekeli tirligimiz baıandy bolsyn, aǵaıyn! Nazarlaryńyzǵa rahmet.