Tasjarǵan

Qazir ony biren-saran kóz kórgenderi bolmasa eshkim de eske almaıdy. Zady, talant kıeli nárse. Ony shamdandyrýǵa bolmaıdy. Shamdandyrsań qońsy qonbaıdy. Eńbeksiz óner, óz jolyn tappaǵan talant talaısyz... Sol Omarhan Aıagóz ózeni boıyndaǵy Sholpan sovhozynyń Qymyz aýylynan Aıagóz bazaryna qymyz tasıtyn. О́leńge alǵash boı uryp júrgen kezim. Soǵan erip bir kúni bazarǵa men de bardym. Qymyzhanaǵa kir­sek, qyzara bórtip alǵan jurt uzaq sonar áńgimege kóshken. Ortalarynda shápeti ǵana otyzdar shamasyndaǵy qara tory jigit moınyn sál qısaıta temekisin qısyq tistep áńgimeni soǵyp otyr. Omarhan «Erǵazy Rahımov degen aqyn aǵań osy. О́zi sumdyq aqyn. Qazaqtyń qara tiliniń júırigi. Osy Aıagózdegi «Alǵa» aýdandyq gazetinde isteıdi» dedi. Bosaǵada otyrǵan mendeı balaǵa ol kezde kim nazar aýdarsyn. Men aýzymdy ashyp, Erǵazyǵa qarap qalyppyn. Áńgime aýany bir kezde poezııaǵa aýysty. Erǵazy Omarhanǵa moınyn buryp: «Á, Omarhan, keldiń be? Joǵary shyq!» dedi. Omarhan tór shetinen oryn aldy. 

«О́leń oqy!» dedi Erǵazy Omar­hanǵa moınyn buryp. Omarhan bir-eki óleńin oqydy. Erǵazy ony ynta qoıyp tyńdap otyrdy da, bir kezde ózi óleńdetip qoıa berdi. Qymyzhanada otyrǵan jurt tym-tyrys. Sútteı uıyp qalypty. Erǵazy baryp-baryp toqtady. Jurt shóli qanbaı tańdaıynyń sýyn jutqandaı «Ári qaraı oqy Erǵazy, Zeıneldiń arǵy taǵdyry ne boldy?» desti. Sóıtsem, Erǵazy óziniń «Zeınel kúıi» poemasynan úzindi oqyp otyr eken. Keıin kitap bo­lyp shyqqanda qazaqtyń sonaý zamanda ótken kúıshi qyzynyń taǵ­dyryn jete tanı túskenim esimde. 

Túske taman qymyzhanadan jurt tarqaı bastaǵanda Omarhan Erǵazyny jekelep alyp shyqty. Ońasha bir kafege bardyq. Ekeýi uzaq áńgimege ketti. Sóz arasynda Omarhan meni «Myna bala Shubartaýdan kelip júr. Maǵan týystas. О́zi óleń jazady» dep tanystyrdy. Erǵazy bitikteý kózin syǵyraıta maǵan nazar aýdaryp, «óleń oqyshy!» dedi. Men tyrnaq­aldy óleńderimniń bir-ekeýin oqydym. Erǵazy basyn ızedi de qoıdy. О́leńim onsha kóńiline qona qoımaǵan bolýy kerek. Mine, meniń Erǵazy aǵamen tanystyǵym osylaı bastaldy. 

Jalpy qandaıda bir talant­tyń joly aýyr. Ádebıet qamaly ońaılyqpen aldyra qoımaıdy. Oǵan ómirińdi arnaýyń kerek. Jo­lyńdaǵy kedergilerdi tas-talqan etýiń kerek. Keıde turmys, taǵdyr óz yrqyna alyp ketip, dege­nińe jetkizbeı jatady. Talaı talant­tardyń janbaı jatyp sónip ketetini sodan. 

Erǵazy aǵa bar ómirin Aıagóz­de aýdandyq gazette ótkizdi. Almatydaǵy qazandaı qaınap jatqan ádebı ortaǵa kirý onyń mańdaıyna jazylmady. Aıagóz­de jatyp-aq eki janrda birdeı burqyrata jazdy. Alaı­da gazettiń kúndelikti qym-qýyt jumysy, turmys taý­qymeti baýyryn erkin jaz­dy­rmady. Densaýlyǵy da dim­kás bolatyn. Aqyry alyp tyn­dy. Aqkóńil, eshkimdi jatyr­qamaıtyn, qazaqtyń arǵy-bergi tarıhynan habary mol, ke­shegi degdar shaldardyń sar­qytyn ishken tili qunarly Erǵazy qalamynan qanshama dú­nıeler týdy. «Zeınel kúıi», «Nur­ly shaq», «Tentek kelin», «Boz­tó­be», «Mura», taǵy basqa kitap­ta­ry artynda qaldy. Erǵazy shy­ǵarmalarynyń altyn ózegi kóbinese el-jurtynyń taǵdyry, atamekeni Tarbaǵataı taýynyń tarıhy bolyp keledi. Ásirese onyń prozalyq shyǵarmalaryn oqı otyryp, Áýezovter qanyp ishken qazaq tiliniń qaınarynan sýsyndaısyń. Erǵazynyń tili qalam ustap júrgenderdiń kó­biniń mańdaıyna buıyrmaǵan qaımaǵy qalyń túsken máıekti til edi. Osy qunarly til ony Oral­han Bókeev, Kádirbek Segiz­baev sııaqty ataqty jazýshylarmen ajyramas dos etti. Tumanbaı Moldaǵalıev aǵasymen syılas etti. Oralhan Erǵazyny týǵan aǵasyndaı kóretin. Birin-biri saǵynysyp júretin. Bir óki­nishtisi, Erǵazyny Semeı, Aıagóz óńiri jaqsy bilgenmen, jalpaq qazaq jurty der kezinde tanı almady. Múmkin taǵdyrdyń jazýy solaı shyǵar. Erǵazy sııaqty respýblıkaǵa keńinen tanyla almaı qalǵan qanshama talanttar dúnıeden ótti. Olar qazaq dalasynyń ár túpkirinen tabylady. Qaısy birin aıtaıyn?! 

Erǵazy aǵa ómirde óziniń Mal­túgel babasy sekildi ańqaý, qolyna qalam ustaǵanda Qaban­baı atasy sııaqty qaısar edi. Bultalaqtaýdy, jalpaqtaýdy jaratpaıtyn. Týra sóılep, túzý júretin. Turmys qamyn kóp kúıttemeıtin. Bar muratyn óziniń qalamynan týǵan týyndylarynan kútetin. Kedeıdiń jalǵyz atyndaı ómir boıy aýyr jumys astynda jaýyr tirlik keship ótti. Aldyńǵy aǵalaryna izetti ini, keıingi inilerine tilekshi boldy. Bir qyzyǵyn aıtaıyn: Erǵazy kitap shyǵarý máselesimen Alma­tyǵa jıi baratyn. Birde bala kúnnen dosy, jazýshy Turdybek Alshynbaevqa telefon soǵady. «Men bálenbaı kúni Almatyǵa baramyn. Kitabymdy jýamyn. Sol úshin sen úıińe meniń atymnan mol dastarqan jasatyp, Oralhan, Tumanbaı, Kádirbek aǵalarymdy, Nesipbek, Tursyn inilerimdi shaqyryp qoı» dep tapsyrma beredi. Turdybek aıtqanyn eki etpeı oryndaıdy. 

Shaqyrylǵan bir top qonaq Turdybektiń dastarqanynda otyrmyz. Erǵazynyń ózi joq. Qashanǵy kútemiz, tamaq jeýge kiristik, biraz jerge baryp bórte bastaǵanymyzda Erǵazy aǵa keldi. Jaqsy otyrys boldy. Áńgime aıtyldy. О́leń oqyldy. Túste kelgen qonaqtar keshke taraı bastadyq. Erǵazy da bizben birge qalaǵa ketetin boldy. Bárimiz kıindik. Erǵazy plashyn taba almaı shyr-pyr boldy da qaldy. Ári izdedi, beri izdedi, plash joq. Turdybek aǵamyzdyń úıindegi Kábıra jeńgemiz ań-tań. Bir kezde Kábıra jeńgeı: «Mynaý turǵan neılon plash kimdiki», dedi. Kıim ilgishte áıel adamnyń juqa plashy ilýli tur. Erǵazy plashqa nazar aýdaryp, «Oıbý» dep sanyn bir-aq soqty. Sóıtse aǵamyz jeńgeıdiń plashyn kıip kelgenin endi bilip tur... Erǵazynyń mundaı ańqaý qylyqtary bir bul emes. Birde taǵy Almatyǵa júrgeli otyrǵanynda úıine bir qoıshy aǵaıyny keledi. Erekeń báıbishesine qonaqqa shaı berýdi tapsyryp, ózi asyǵys jolǵa shyǵyp ketedi. Taǵy da sol Tur­dybektiń úıi, Erǵazynyń ke­zekti qonaqtary. Taǵy da qo­naqtan tarqarda týflıin tappaı qalady. Taǵy da Kábıra jeńgemiz eldiń bári kıinip shyqqannan keıin jalǵyz qalǵan qoıdyń qıy juqqan týflıdi kórsetedi. Asyǵysta qoıshynyń aıaq kıimin ile ketkenin sonda baryp biledi Erekeń. Mine, Erǵazy aǵam osyndaı ańqaý kisi edi. 

Erǵazynyń talantty bolatyn jóni de bar. Rahımovtar áýleti shetinen ónerli edi. Babalarynan jalǵasqan qasıetti búginge tók­peı-shashpaı jetkizgen de solar. Al Erǵazynyń týǵan inisi Tursynǵazy Rahımovtyń ózi qazaqtyń án ónerine qanshama olja saldy. Bir Muqaǵalıdyń óleńderine jazylǵan ánderiniń ózi qanshama. Sol Tursynǵazy ekiniń biri alyp jatqan Qazaq­stannyń eńbek sińirgen qaıratkeri ataǵyna qol jetkize almaı ketti. Erǵazy da osyndaı. Alaıda adamnyń bergen ataǵynan góri Allanyń bergen talanty olardyń esi­min el júreginde qaldyrdy. Bıyl týǵanyna 80 jyl tolyp otyrǵan Erǵazy Rahımovty Aıa­góz óńiri atap ótýge tıis. О́ıt­keni Erǵazy qalamynan týǵan shyǵar­malar túp-túgel Aıagózdiń keshe­gisi men búgininen syr shertedi. Tarbaǵataıdyń uńǵyl-shuńǵylyn, saı-salasyn, ań-qusyn, qaraǵan-búrgenine deıin jan-tánimen jyrlaǵan, qara sózben syrlaǵan Erǵazy Rahımov tasjarǵan talant edi. Amal ne, endi artynda qalǵan muralaryna táýbe etemiz... 

Nesipbek AITULY, 

Memlekettik syılyqtyń laýreaty