Baqytjan Saǵyntaevtyń tóraǵalyǵymen ótken Úkimet otyrysynda 2017–2021 jyldarǵa arnalǵan agroónerkásiptik keshenin damytýdyń memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý barysy qaraldy, dep habarlaıdy Premer-mınıstrdiń baspasóz qyzmeti.
Memleket basshysy agroónerkásiptik keshen aldyna eńbek ónimdiligi men óńdelgen ónim eksportyn 5 jyl ishinde keminde 2,5 esege ulǵaıtý mindetin qoıǵan bolatyn. Qoıylǵan mindetterdi eskere otyryp, Úkimet bıylǵy jyldyń shilde aıynda Agroónerkásiptik keshendi damytýdyń 2021 jylǵa deıingi memlekettik baǵdarlamasyn ózektendirip, qaıta bekitti.
Aýyl sharýashylyǵynyń birinshi vıse-mınıstri A. Evnıev jańartylǵan memlekettik baǵdarlamanyń júzege asyrylýy týraly aıtyp berdi. Memlekettik baǵdarlamany basqarý alǵash ret jobalyq tásildemeni qoldana otyryp, pılottyq rejımde júzege asyrylýda. Bul úshin jobalarǵa jedel baqylaý men naqty monıtorıng júrgizip otyratyn tolyqqandy jobalyq ofıs qurylǵan. Memlekettik baǵdarlama jobalyq basqarý standarttaryna sáıkes 10 salalyq, 14 óńirlik baǵdarlamaǵa dekompozısııalandy. Sonymen qatar, agroónerkásiptik keshendi jáne aýyldyq aýmaqtardy damytýdy kózdeıtin 10 aralas baǵdarlamany ázirleý úshin basqa memlekettik organdarmen baılanys ornatyldy.
A. Evnıev salalyq baǵdarlamalardyń qalaı júzege asyp jatqany týraly baıandady.
Shaǵyn jáne orta sharýa qojalyqtaryna negizdelgen etti mal sharýashylyǵyn damytýdyń salalyq baǵdarlamasy bıylǵy jyldyń ekinshi jartyjyldyǵynan bastap júzege asyrylýda. Bul úshin arnaıy jeńildetilgen «Sybaǵa» nesıelik ónimi iske qosylǵan.
«Baǵdarlama ekinshi jartyjyldyqta qosylǵanyna qaramastan, bıylǵy jyldyń jospary asyra oryndaldy. Búgingi kúni 600-den astam fermer nesıe alǵan. Fermerlik sharýashylyqtardyń iri qara mal satyp alý boıynsha jyldyq jospary 50 myń bas bolǵan. 11 aıda 67 myńnan astam ótinim qabyldandy, 55 myń basqa arnalǵan nesıe maquldanyp, berildi. Analyq tabyndy tuqymdyq túrlendirý jospary 1,0 mln. basty quraıdy. Búgingi kúnniń ózinde tuqymdyq túrlendirýge shamamen 977 myń analyq bas nemese 98% qatysýda», — deıdi A. Evnıev.
Mınıstrliktiń málimetine qaraǵanda, bıylǵy jylǵy 11 aıynyń nátıjesi boıynsha sıyr etin eksporttaý kólemi 14,5 myń tonna bolǵan. Sondaı-aq, A. Evnıevtiń aıtýynsha, jyl sońyna deıin sıyr etiniń eksporty josparlanǵan 15 myń tonnadan asyp túspek.
Salalyq sút baǵdarlamasy sút óndirý kólemin 10 jylda 1 mln tonnaǵa deıin arttyrýdy kózdeıdi. Maqsatqa jetýdiń ındıkatıvtik kórsetkishteri aıqyndaldy. 2027 jylǵa deıin qýattylyǵy 400 basqa deıin jetetin jańa 527 otbasylyq taýarlyq sút fermasyn, qýattylyǵy 400 basqa deıin jetetin 19 óndiristik taýarlyq sút fermasyn ashý josparlanyp otyr.
«Bıyldyń ózinde 15 taýarlyq sút fermasy iske qosyldy. Onyń 10-y — jalpy qýattylyǵy 7400 basty quraıtyn óndiristik, 5 sút fermasy — otbasylyq. Jyldyń aıaǵyna deıin jalpy qýattylyǵy 4500 basty quraıtyn qosymsha 10 fermany iske qosý josparlanýda. Osynaý memlekettik qoldaýdyń arqasynda uıymdasqan sharýashylyqtarda sút óndirý kólemi 10 aıda 1,3 mln tonnaǵa jetti. Salystyra ketsek, 2015 jyly uıymdasqan sharýashylyqtar 900 myń tonna sút óndirgen», — dedi A. Evnıev.
Mııstrliktiń aıtýynsha, dál uıymdasqan sharýashylyqtar súttiń negizgi bóligin beredi. Atalmysh sharýashylyqtar 2017 jylmen salystyrǵanda, 10 aıdyń ishinde 7,8%-ǵa kóp sút óndirgen. Al, jeke qosalqy sharýashylyqtar osy ýaqyt aralyǵynda nebári 1,9%-ǵa ǵana artyq sút óndirgen.
Qus sharýashylyǵy salalyq baǵdarlamasy aıasynda qus etin óndirý deńgeıin aldaǵy 10 jylda 3 esege ulǵaıtyp, ımportty almastyrýymyz kerek. Bıyl jyldyq qýaty 60 myń tonna bolatyn «Makınka qus fabrıkasy» iske qosyldy. Bul — qazirgi ýaqyttaǵy osy salanyń eń aýqymdy jobasy.
A. Evnıev ósimdik sharýashylyǵynyń eń úlken qory sýarmaly jerlerdi damytýda ekenin atap ótti. Memlekettik baǵdarlama aıasynda 2021 jylǵa deıin 610 myń gektar jerdi, onyń ishinde bıyl 65 myń gektar jerdi aınalymǵa tartý kózdelip otyr. Búgingi kúnniń ózinde 42 mln gektar sýarmaly jer aınalymyna engizildi. Qalǵan jerler jyl sońyna deıin engiziletin bolady.
Atalǵan mindetti oryndaý maqsatynda Islam Damý Banki jáne Eýropa Qaıta Qurý jáne Damý Bankimen birlesip, 100 mlrd teńgeden astam qarjyǵa 128 myń gektar jerdiń gıdromelıorasııalyq júıelerin qalpyna keltirý jumystary júrgizilýde.
Budan basqa sýarmaly jerlerdi damytý jónindegi salalyq baǵdarlama aıasynda taǵy da 1,5 mln gektar jańa sýarmaly jerlerdi aınalymǵa tartyp, sýarmaly jerler aýmaǵyn 3,5 mln gektarǵa deıin jetkizý kózdelip otyr. Osylaısha, jalpy egis egiletin alań aýmaǵyndaǵy sýarmaly jerlerdiń úlesi 16%-dy qurap, ónim kólemi 2,4 trln teńge deńgeıinde bolmaq. Sýarylatyn eginshilik, bul — tek kókónis pen jemis qana emes, mal sharýashylyǵy úshin kepildi azyq kózi.
Qarqyndy baq sharýashylyǵyn damytý baǵdarlamasy aıasynda 10 jyl ishinde 47 myń gektar alańǵa qarqyndy baq otyrǵyzyp, ımportty almastyrý mindeti qoıylyp otyr. Budan basqa, jemis saqtaý qoımalaryn salý, vırýsy joq kóshetter óndirý zerthanalaryn qurý, ónim óńdeý qýattaryn jete júkteý sııaqty aralas baǵyttar da damıtyn bolady. Qarqyndy baqtardyń negizgi ornalasý aımaǵy — Almaty, Jambyl jáne Túrkistan oblystary.
Sonymen qatar, A. Evnıev agroónerkásiptik keshendi qajetti resýrstarmen qamtamasyz etýge baǵyttalǵan birqatar júıeli tapsyrmalardyń oryndalýy týraly da esep berdi. Máselen, agroónerkásiptik keshen sýbektileriniń qarjylandyrýǵa qoljetimdiligin arttyrý úshin naqty sharalar kózdelgen.
Birinshiden, bıyl negizgi quraldarǵa arnalǵan nesıeler boıynsha syıaqy mólsherlemelerin sýbsıdııalaý, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary men janýarlarynyń lızıngi qaıta kúshine endi.
«Bul bıylǵy jyldyń 10 aıynda 50 mlrd teńgeden astam qarjyǵa 2752 birlik tehnıkany lızıngke alýǵa múmkindik berdi. О́tken jylmen salystyratyn bolsaq, 40,2 mlrd teńgege 2400 tehnıka alynǵan. Baǵdarlama ekinshi jartyjyldyqta iske asyryla bastaǵanyn eskersek, bul — jaqsy nátıje. Jalpy, 2018 jyly lızıng baǵdarlamasyna 60 mlrd teńge baǵyttalmaq», — dep atap ótti A. Evnıev.
Ekinshiden, ınvestısııalyq sýbsıdııalaý tásilderi ózgertildi. Endi ınvestısııalyq salymdardy óteý úlesi barlyq pasporttar boıynsha 25 paıyz bolyp belgilendi. Tek jaıylymdardy sýlandyrý ınfraqurylymyn qurý jobalary boıynsha óteý paıyzy 80 paıyz deńgeıinde saqtalatyn bolady.
«Bul jańa ınvestısııalyq jobalarǵa bastama jasaýǵa serpin berdi. Eger ótken jyly QazAgro jelisi boıynsha 45,1 mlrd teńgege 40 iri ınvestısııalyq joba maquldansa, al bıylǵy jyldyń basynan beri quny 104,5 mlrd teńgege 76 joba maquldandy», — dedi aýyl sharýashylyǵynyń birinshi vıse-mınıstri.
Úshinshiden, memlekettik qoldaý sharalarynyń tıimdiligin arttyrý aıasynda tıimsiz sýbsıdııalar qysqartylýda. A. Evnıevtiń sózine qaraǵanda, mundaı sýbsıdııalarǵa ósimdik sharýashylyǵyndaǵy gektarlyq sýbsıdııalar, mal sharýashylyǵyndaǵy ónimdilikti sýbsıdııalaý jatady. Reformalaý qorytyndysy boıynsha 54 sýbsıdııadan 34-i ǵana qalady. Qalǵandary barynsha ońtaılandyrylyp, jyl sońyna deıin tolyqtaı avtomattandyrylatyn bolady. Bul ótinimderdi qarastyrý merzimin ortasha eseppen 2,5 esege qysqartyp, sybaılas jemqorlyq táýekelderin tómendetpek. Bıylǵy jyly alǵash ret mıneraldyq tyńaıtqyshtarǵa sýbsıdııa berý prosesi tolyq avtomattandyryldy.
Sondaı-aq, qarjy ınstıtýttaryn QazAgro arqyly agrarlyq sektordy qarjylandyrýǵa tartý jumysy jalǵasýda. Atalǵan baǵyt boıynsha eki jyl ishinde nesıe berý kólemi 21%-dan 37%-ǵa deıin artty. Jyl basynan beri Holdıng 82,3 mlrd teńgege qarjylyq ınstıtýttardy qorlandyrdy.
Kredıtter boıynsha kepildendirý júıesi jetildirilýde, máselen, 2019 jyldan bastap aýyl sharýashylyǵynyń basymdyqty baǵyttary boıynsha jáne kepildik qamtamasyz etý jetpeı turǵan jaǵdaıda kredıt somasynyń 30%-na deıingi kepildikti shaǵyn jáne orta bıznes ala alatyn bolady. Bul úshin tıisti qaǵıdalar qabyldandy.
A. Evnıev atap ótkendeı, budan basqa, aýyl sharýashylyǵyndaǵy saqtandyrý júıesin jáne kredıttik seriktestikterdi jetildirý jumystary júrgizilýde, sondaı-aq jańa qarjy quraly — agrarlyq qolhat engizilýde. Bul úshin zańnamalyq aktilerge engiziletin ózgerister paketi ázirlenip, qazirgi tańda Parlament Májilisinde qaralýda.
Sonymen qatar, ǵylymı zertteýlerdiń sapasyn arttyrý maqsatynda ǵylym, bilim jáne bilim taratýdy damytý úshin aǵymdaǵy jyly Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵynyń júıesinde qurylymdyq ózgerister júrgizildi. Agroónerkásiptik keshende ınnovasııalardy neǵurlym tabysty paıdalanyp otyrǵan elderdiń tájirıbesi negizge alyndy. Bul AQSh jáne Brazılııa, onda qoldanbaly ǵylymǵa ǵalymdardy maqsatty daıyndaýǵa basa nazar aýdarylady.
«Aǵymdaǵy jyly baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý 4,2 mlrd teńgeden 7,6 mlrd teńgege 1,8 ese ulǵaıdy. Budan basqa, osy jyldan bastap alǵash ret bıznes-qaýymdastyqtar aldaǵy úsh jylǵa arnalǵan ǵylymı-zertteý taqyryptaryn qarjylandyrý týraly sheshim qabyldaýǵa qatysty. Kelesi kezeńde birlesip qarjylandyrýdy sýbsıdııalaý esebinen naryqtyń zertteýlerge degen qajettiligi qalyptastyrylatyn bolady. Ǵylymı uıymdardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jańartýǵa 4,1 mlrd teńge bólindi», — dep habarlady A. Evnıev.
Aýyl sharýashylyǵy birinshi vıse-mınıstri habarlaǵandaı, bilim taratýdyń jańa júıesi agroparkter men óńirlik ortalyqtar júıesine súıenetin bolady, olar jergilikti jerlerde agrarlyq súıemeldeýdi, óńirdiń fermerleri úshin qajetti tehnologııalardy berýdi jáne olardyń saqtalýyn júzege asyrady. Sonymen qatar óńirlik ortalyqtardyń bazasynda naqty bilim men qajetti tehnologııalyq sheshimderdi jetkizý úshin ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men joǵarǵy oqý oryndarynyń ǵylymı áleýeti paıdalanylatyn bolady.
«О́tkizý naryqtarynyń qoljetimdiligin jáne eksportty damytý úshin ishki naryqty qorǵaý jáne syrtqy naryqtardy keńeıtý sharalary qabyldanýda. Qazir kóptegen aýyl sharýashylyǵy taýarlary (balyq ónimi, asyl tuqymdy jylqylar, muzdatylǵan qoı eti, bal, bıdaı, bıdaı kebegi, soıa burshaǵy, soıylatyn jylqylar, raps kúnjarasy, sıyr eti, jońyshqa, un, ósimdik maıy, arpa, júgeri) úshin Qytaı naryǵy ashyq. Osy sharalardyń arqasynda 9 aıdyń qorytyndysy boıynsha Qytaıǵa AО́K ónimderiniń eksporty 42%-ǵa ulǵaıdy», — dedi A. Evnıev.
Iran tarapymen tiri qoıdy, tońazytylǵan ári salqyndatylǵan qoı etin, sıyr etin, taǵamdyq jumyrtqany jetkizýge arnalǵan veterınarııalyq talaptar kelisildi. Al bıyl QR AShM tiri iri qara malǵa qoıylatyn talaptardy kelisýdi josparlanyp otyr.
Sondaı-aq iri qara mal men usaq maldy Saýd Arabııasyna jáne Birikken Arab Ámirlikterine, et pen et ónimderin, taýyq jumyrtqasyn Birikken Arab Ámirlikterine jetkizýge qoıylǵan shekteýler alyp tastaldy. Qazaqstandyq 171 kásiporyn aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksporttaýǵa quqyq beretin sheteldik elder tizilimine engizildi. Mysaly, 153 kásiporyn túrli agroónerkásiptik keshen ónimderin Qytaıǵa eksporttaý quqyǵyna ıe boldy, 17 balyq óńdeý kásiporny Eýroodaqqa balyq ónimderin eksporttaýǵa ruqsat aldy.
Aýyl sharýashylyǵy birinshi vıse-mınıstriniń aıtýynsha, Halyqaralyq epızootııalyq bıýroǵa (HEB) vaksına salynbaıtyn aýsyldan taza 9 oblystyń aýmaǵyn 5 aımaqqa bólý týraly dose berildi, bul halyqaralyq saýdany jeńildetýge múmkindik bermek. Qazaqstandyq agroónerkásiptik keshen ónimderin jetkizý múmkindigi týraly Izraıldiń, Kýveıttiń, Malaızııanyń, Japonııanyń, Ońtústik Koreıanyń, Eýropalyq odaq elderiniń veterınarııalyq jáne fıtosanıtarııalyq qyzmetterimen kelissózder júrgizý josparlanýda. Nátıjesinde, agroónerkásiptik keshen ónimderiniń eksporty 9 aıda 28,3%-ǵa, onyń ishinde óndelgen ónimder eksporty 10%-ǵa ulǵaıdy.
Agroónerkásiptik keshendi sıfrlandyrý baǵdarlamasy sheńberinde naqty eginshiliktiń negizgi elementi bolyp tabylatyn tanaptardyń elektrondyq kartalary jasalýda, 24 mln gektarǵa nemese jalpy egis alańynyń 100%-yna, sondaı-aq 24,6 mln ga jaıylymǵa nemese jalpy jaıylymdar kóleminiń 35%-yna sıfrlandyrý júrgizildi. Jyl sońyna deıin jaıylym tanaptaryn sıfrlandyrýdy tolyǵymen aıaqtaý josparlanyp otyr.
«Sýbsıdııalaý prosesin avtomattandyrý boıynsha 15 sýbsıdııa túrinen 3 sýbsıdııa (tyńaıtqyshtar, gerbısıdter, gektarlyq) tolyq avtomattandyrylyp, iske qosyldy. Elektrondyq astyq qolhattarynda blokcheın tehnologııasy iske qosyldy, ol 5 mln tonna astyq kólemindegi astyq qolhattary boıynsha operasııalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge múmkindik berdi», — dedi A. Evnıev.
A. Evnıev sonymen qatar salalyq baǵdarlamalardyń sharalary men ındıkatıvteri óńirlik baǵdarlamalarǵa bólingenin baıandady. Búgingi tańda barlyq oblystar óz baǵdarlamalyrn ázirlep, qorǵaǵan.
«О́ńirlerde Memlekettik baǵdarlamanyń iske asyrylýyna monıtorıng júzgizý maqsatynda bıyl buryn monıtorıng júrgizilgen 103 ındıkatordyń ornyna 30 ındıkator boıynsha óńirlerdiń reıtıngi ázirlendi, ol oblystardyń basshylaryn eńbek ónimdiligin jaqsarý sharalaryn qabyldaýǵa yntalandyratyn bolady», — dedi A. Evnıev.
QR AShM málimetinshe, jalpy elimiz boıynsha aýyl sharýashylyǵynyń negizgi kapıtalyna tartylatyn ınvetsısııalar kóleminiń artýy baıqalyp otyr, 10 aıda ol 18,4%-dy, tamaq ónimderi óndirisine salynǵan ınvestısııalar ósimi 33,7%-dy qurady. О́simdik sharýashylyǵynda egis alqaptaryn ártaraptandyrý jalǵasýda.
О́z kezeginde, «QazAgro» basqarma tóraǵasy R. Qurmanov 10 aıdyń qorytyndysy boıynsha qarjylyq uıymdardy qorlandyrý kólemi 83 mlrd teńgeni nemese jalpy nesıelendirý kóleminde 30% qurap otyrǵanyn habarlady. Jyl sońyna deıin 37% kólemindegi kórsetkishke qol jetkizý josparlanǵan.
«AО́K-tiń tehnıkalyq jaraqtalýy men óndiris qarqyndylyǵy deńgeıin arttyrý boıynsha lızıngke 50 mlrd teńgege jýyq somaǵa 2752 tehnıka berildi, bul 2017 jylǵy kórsetkishten 20%-ǵa artyq», — dedi R. Qurmanov.
Sonymen qatar óńirlerde Memlekettik baǵdarlamanyń iske asyrylýy týraly Jambyl oblysynyń ákimi A. Myrzahmetov, Túrkistan oblysynyń ákimi — J. Túımebaev, Aqmola oblysynyń ákimi — M. Myrzalın, Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi — A. Kólginov, Mańǵystaý oblysynyń ákimi — E. Toǵjanov baıandady.
Premer-Mınıstrdiń orynbasary – aýyl sharýashylyǵy mınıstri О́. Shúkeev sýarmaly jerlerdi damytý boıynsha salalyq baǵdarlama ázir ekenin jetkizdi, ol jeltoqsan aıynda Úkimet qaraýyna usynylatyn bolady. Bul baǵdarlamada jylyjaılarǵa arnalǵan jabdyqtardy sýbsıdııalaý máseleleri qaralatyn bolady.
О́. Shúkeev bıyl Agroónerkásiptik keshendi damytýdyń 2017–2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy qarqyndy iske asyrylǵanyn atap ótti. Agroónerkásip salasy asa aýqymdy sala bolǵandyqtan jáne kóptegen salalary bolǵandyqtan, bul baǵdarlama naqty jobalardy iske asyrýdy qarastyrady. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi deńgeıinde jumys jobalyq basqarý aıasynda júrgizilip jatyr. Nátıjesinde AО́K damytý boıynsha baǵdarlama naqty jobalardan: aýyldyq, aýdandyq, oblystyq deńgeıdegi jobalardan turýy tıis.
Máseleni qaraý qorytyndysyn shyǵara otyryp, Premer-mınıstr Baqytjan Saǵyntaev memlektetik baǵdarlamanyń kórsetkishteriniń ózgerýiniń oń dınamıkasyn atap ótti, degenmen, birqatar oblystardyń kózdelgen nátıjelerden artta qalyp otyrǵanyn da aıtty. Osyǵan baılanysty, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine ákimdiktermen birlesip jyl sońyna deıin barlyq maqsatty kórsetkishterge qol jetkizýdi jáne AО́K damýynyń negizgi kórsetkishteriniń oń dınamıkasyn qamtamasyz etý tapsyryldy.
Bıylǵy jyldyń qorytyndysy boıynsha Úkimet jobalyq basqarý aıasynda aýyl sharýashylyǵy jáne sıfrlyq ekonomıka boıynsha atqarylǵan jumystar týraly óńirlerdiń ákimderin tyńdaıtyn bolady.