Shyǵarmashylyq taǵdyry tar jol, taıǵaq keshýge toly talaı erekshe talant ıesi bar. Solardyń biri – orystyń áıgili jazýshysy – Mıhaıl Afanasevıch Býlgakov. Ol bar-joǵy 49 jyl ómir súrdi. Osy 49 jyldyń ishinde ol artyna ólmes mura qaldyryp ketti.
A.P.Chehov sııaqty onyń da mamandyǵy – dáriger. Sondyqtan da bolar, onyń áńgimeleriniń negizgi taqyryby dárigerler ómirinen alynǵan. Onyń basty shyǵarmalary: «Master men Margarıta», «Aq gvardııa», «Týrbınder kúnderi», «Zoıkanyń páteri», «Moler» («Kabala svıatosh»), ondaǵan áńgimeler.
«Ár adam – óz taǵdyrynyń qojasy» degen qaǵıda bar. Bizdiń sanamyzda bul qaǵıda óshpesteı bop oryn alǵan. Bıik fılosofııalyq turǵydan qaraǵanda, bul qaǵıda buljymas tujyrymdaı bop kórinýi múmkin. Iá, adam týylady, ómir súredi, minez-qulqy qalyptasady, bilim-parasatynyń deńgeıi ósedi, sol minez ben aqyl-parasatynyń dárejesiniń yqpalymen ómirde talaı-talaı ótkelderden ótedi, adamdarmen aralasady, qıyndyqtarmen óz bilgeninshe kúresip baǵady. Bul – óz ómiriniń qojasy degen tujyrymǵa aparar jol. Al ómirde adam óz erkinen tys oqıǵalarǵa tap bolady. Aıtalyq, soǵys, repressııa, tabıǵat apaty…
2016 jyldyń 15-mamyrynda M.Býlgakovtyń týǵanyna 125 jyl tolǵanyna oraı Reseı gazetteri kólemdi-kólemdi maqalalar jarııalap, onyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna baılanysty jańa derekter usyndy. Osy dataǵa baılanysty «Komsomolskaıa pravda» gazeti eki bettik maqala jarııalady. Maqalanyń bas jaǵyna úlken áriptermen: «15 maıa 2016 goda ıspolnılos 125 let so dnıa rojdenııa samogo lıýbımogo vlastıý antısovetskogo pısatelıa M.A.Býlgakova» dep buǵan deıin aıtylmaı kelgen shyndyqtyń betin ashypty.
Antısovettik jazýshy! Keńes ókimetiniń kezinde bolsa jazýshyǵa berilgen mundaı baǵa ólim jazasyna shyǵarylǵan úkimmen birdeı bolar edi.
Mıhaıl Afanasevıch Býlgakov shyǵarmashylyǵyna arnaıy toqtalyp otyrǵanymyzdyń ózindik sebebi bar. Onyń búkil shyǵarmashylyq ómiri qylyshynan qan tamyp turǵan dıktator Stalınniń bılik qurǵan kezimen tuspa-tus keldi. Bir adym ońǵa, bir adym solǵa bassań da, tipti túzý júrip, túzý tursań da, áldeqalaı bireýlerdiń jaba salǵan jalasy úshin bastan aıyrylatyn zaman edi. Ony tekserip, aq-qarasyn ajyratyp jatpaı-aq uzaq jyldarǵa lagerge aıdalyp nemese ólim jazasyna kese salý op-ońaı bolatyn. Búkil sovet halqy úreı men qorqynysh qursaýynda ómir súrdi. Qazaq halqynyń betke ustar azamattarynyń túgeldeı derlik «Japonııanyń shpıony», «ultshyl», «pantıýrkıst», «troskıshil-opportýnıst» degen jalǵan jalamen stalındik repressııanyń qurbany bolǵan kezeńi de dál osy kez bolatyn. Orys aqyn-jazýshylary men oıshyldarynyń, saıası qaıratkerler men rejısserlerdiń «halyq jaýlary» degen aıyppen aıyptalyp, aıdalyp, keıbireýleri jumbaq jaǵdaıda ana dúnıege attanyp jatty. Keńes ókimetine qarsy shyǵarma jazý bylaı tursyn, tipti, bir aýyz aǵat aıtylǵan sóz úshin onyń avtoryn ólim kútip turdy. Al Mıhaıl Býlgakovtyń shyǵarmalary, ásirese «Aq gvardııa», «Qashqyndar» («Beg») romandary men «Týrbınder kúnderi» dramasynyń astarynda Keńes ókimetine, bolshevıkter ıdeıasyna degen qarsylyqty, oryssha aıtqanda, «kóılektiń ishinen túıilgen judyryqty» kórý qıyn emes edi. Sóıte tura, onyń stalındik repressııadan aman qalýy, aman qalý bylaı tursyn, «bıliktiń súıikti jazýshysyna» aınalýynyń syry nede? Býlgakov talantyn kóre almaýshylar «joǵary» jaqqa ony «aq gvardııashyl», «Keńes ókimetine qarsy», «Amerıkamen tyǵyz baılanysta» «Amerıkanyń Nıý-Heven qalasynda pesasy qoıylyp, romany basylyp jatyr» dep áldeneshe dúrkin aryz jazǵandaryna qaramastan, stalındik bılik ondaı aryzdardyń bir de birine kóńil aýdarmady. Nege?
M.Býlgakovtyń «Týrbınder kúnderi» dep atalatyn jeńilis tapqan aq gvardııashylardyń ómirin kórsetýge arnalǵan keń tynysty dramasy Máskeýdiń akademııalyq drama teatrynda úlken tabyspen júrip jatqan kezi bolatyn. Bıletke kezekke turǵandardyń ushy-qıyry kórinbeıtin. Býlgakov shyǵarmashylyǵyn zertteýshilerdiń, ásirese jazýshynyń sońǵy jubaıy Elena Sergeevnanyń jazýy boıynsha bul spektakldi Stalın 14 ret kóripti. Demek, spektakl oǵan qatty unaǵan, unamasa bir spektakldi 14 ret baryp kórmes edi ǵoı. Bul pesa oǵan nesimen unady? Qyrýar sharýasyn jıyp qoıyp, ol bir teatrdyń bir spektakline nelikten qatty kóńil bóldi? Býlgakovqa qarsy toptyń joıqyn qarsylyǵynyń nátıjesinde spektakl MHAT-tyń repertýarynan alynyp, «Izvestııa» gazetinde jarııalanǵan bir maqalada: «Býlgakov pesalary kelesi jyldan bastap barlyq teatrlardyń sahnalarynan alastalyp, teatr repertýarlarynyń saýyǵý kezeńi bastaldy» degen súıinshi suraǵandaı pikir jaryq kórdi. Araǵa birneshe jyldar salyp, Stalın MHAT-tyń kezekti bir spektaklin kórýge barǵanda teatrdyń bir jyldyq repertýarynan Býlgakovtyń pesasyn taba almaı, ol teatr basshylarynan: «Munda Býlgakovtyń pesasy nege joq?» dep tańǵalady. Taban astynda jóndi jaýap taba almaǵan teatr basshylary sasqalaqtap: «Joldas Stalın, teatr ákimshiligi jazýdy umytyp ketipti, kelesi aptada qoıylady» depti Stalınniń ol spektakldi 14 ret kórgenin biletin basshylar. «Solaı bolsyn» depti halyqtar kósemi bir aýyz sózben barlyq máseleni sheship.
Stalınniń aldynda «kelesi aptada qoıylady» dep taban astynda ýáde berip qoıǵan teatr basshylary kúni-túni repetısııa jasap, bir aptanyń ishinde «Týrbınder kúnderin» qaıta qalpyna keltiredi.
Sol kezdegi sovet jazýshylarynyń, ásirese jazýshy-dramatýrg M.Býlgakovtyń saıası-moraldyq kózqarastarynda teris baǵyttaǵy elementter paıda bola bastaǵany jaıly gazet-jýrnal betterinde ártúrli pikirler jıi-jıi aıtyla bergen soń, Stalın óz kabınetine bir top jazýshylarmen áńgime ótkizedi. Áńgime barysynda Býlgakov shyǵarmashylyǵy jaıly sóz bolyp, keıbir antıbýlgakovshylar onyń atyna qatty-qatty syn aıtady. «Biz qyzyl gvardııa týraly jazamyz, ol aq gvardııany jazady. Biz qyzyl armııanyń jeńisteri týraly jazamyz, ol qashqyndar týraly jazady. Mundaı shyǵarmashylyq tendensııany qalaı baǵalaýymyz kerek?» degen másele qozǵalady. Ony partııa qatarynan jáne Jazýshylar odaǵynyń músheliginen shyǵarý kerek. О́ıtkeni ol moraldyq jaǵynan da sovet jazýshysy degen ataqqa múldem laıyq emes, ol eki balasymen áıelin tastap, Máskeý garnızonynyń bastyǵy, polkovnık Shılovskıı joldastyń sútteı uıyp otyrǵan otbasyn buzyp, onyń áıeline úılenip aldy. Onyń ústine, Býlgakov joldastyń ishkilikke qumarlyǵy da bárimizge aıan. Sondyqtan oǵan saıası bıýronyń shara qoldanýy oryndy sheshim bop tabylar edi. Onyń shyǵarmashylyq baǵytynda ıdeıalyq aýytqýshylyq bar ekeni jaıly kóptegen maqalalar jaryq kórdi. Ortalyq Komıtet sonda da ol maqalalarǵa mán bermeı keledi. Shapsa – balta ótpeıtin, qaqsa shege kirmeıtin ol qandaı aǵashtan jaralǵan?». Bir aýyz artyq sóz aıtqany úshin basynan aıyrylyp jatqan mynandaı qanquıly zamanda «Aq gvardııa» romanyn jazǵany úshin, onyń tez arada Amerıkada basylyp shyqqany úshin ǵana Býlgakovqa ólim jazasy dap-daıyn turǵan joq pa? Olaı bolmady, kerisinshe, Býlgakovty Stalın «eń súıikti jazýshym» dep atady. Stalınniń sózi Býlgakovtyń jaýlarynyń aýzyna qum quıdy. Jazýshylarmen ótken kezekti bir kezdesýinde Stalın bylaı dedi: «Ras, sizder qyzyl armııany, onyń erligin jazasyzdar, men ony erekshe baǵalaımyn. Sizderdiń jazǵandaryńyzǵa qaraǵanda qyzyl armııa op-ońaı jeńiske jete beretin sııaqty. Ony barlyq jerde qarapaıym halyq qushaq jaıa qarsy ala beredi. Shyndyǵynda solaı ma edi? Ondaı jaǵdaıda bizge armııanyń keregi qansha? Barlyq jerde Keńes ókimeti ózinen-ózi ornap jatyr eken ǵoı. Onda biz kimmen kúrestik, kimniń qanyn tóktik? Bul shyndyqty búrkemeleý. Al Býlgakov bolsa, ashy shyndyqty jazdy. Basqalar sekildi ol aǵystyń yǵymen ketken joq, aǵysqa qarsy júzdi, on ıdet protıv sherstı», – dep taǵy da Býlgakov tóńireginde paıda bola bastaǵan daý-damaıǵa birjolata núkte qoıdy. Soǵan qaraǵanda, onyń ishki dúnıesinde ómirdiń shyndyǵyn moıyndaıtyn, aq-qarasyn ajyrata biletin ekinshi Stalın ómir súrgen sekildi. Jas memlekettiń ishki-syrtqy jaýlarymen arpalysyp, táýligine 4-5 saǵat qana uıyqtaıtyn Stalın kórkem shyǵarmalardyń kópshiligin ózi oqyp, baǵa berip otyrdy. Erdmannyń «Portret» dep atalatyn dramasyn oqyp shyǵyp, ár jerine belgi soǵyp, avtorǵa qaıtaryp beredi, al ol bolsa qaıta jóndep, Stalınge ekinshi ret usynady. Stalın jóndelgen nusqany oqyp shyǵyp, «Tov.Stanıslavskomý» degen buryshtamamen MHAT-qa jiberedi. «Chapaev» fılmin 34 ret kóredi, Býlgakovtyń «Týrbınder kúnderin» 14 ret tamashalaıdy, Úlken teatrdyń kezekti bir jańa qoıylymyn kórip bolǵan soń týra zalda otyryp qoıylymdy talqylaýdy uıymdastyrady. Spektakldiń kórkemdik deńgeıiniń óte tómen ekenine toqtalady. «Joldas Stalın, sovet mýzykasynyń qalaı damyǵanyn kórińiz» dep úlken teatrǵa zor maqtanyshpen alyp barǵan Jdanovty mashınasyna mingizbeı jaıaý tastap ketedi. Ashýǵa mingen Stalın: «Rassvet Sovetskoı mýzykı! Peshkom poıdesh», – dep mashınasynyń esigin tars jaýyp alady da, júrip ketedi. Stalınniń budan basqa da kórkem shyǵarmalardy oqyp, talaı-talaı premeralarǵa qatysyp, pikir aıtqan kezderi sol kezdegi óner, ádebıet qaıratkerleriniń esteliginde kóptep kezdesedi. Krasnoıarsk aımaǵyndaǵy Týrýhan dalasynda aıdaýda júrgen kezinde Stalınniń óleń jazǵany, ony ómir boıy eshkimge kórsetpegeni jaıly boljam-estelikterdiń shyn bolǵanyn kórkem ádebıet pen teatr spektaklderine bergen baǵasynan paıymdaýǵa bolady. Býlgakovtyń ómir shyndyǵyn sheberlikpen sýretteı biletin talantyn, bálkim, «danyshpan jaýyz» (zloı genıı) ishteı moıyndaǵan bolsa kerek. Áıtpese, Býlgakov shyǵarmashylyǵyna «ol – aǵysqa qarsy júzetin jazýshy» dep ádebıetshilerdiń ózi aıta qoımaǵan anyqtama bere alar ma edi? Býlgakovtyń Stalınge jazǵan hatynyń ózi nege turady. Eger dál osyndaı mazmundaǵy hatty Býlgakovtan basqa jazýshy jazsa, Stalın onyń úıine telefon soǵyp, mán-jaıdy suramaq túgili, kóptiń biri etip, repressııa qurbandyǵyna aınaldyra salýy ábden múmkin edi. Hattyń mátini mynaý: «Men, Mıhaıl Býlgakov, eshqashan saıasatpen aınalysqan adam emespin, bar-joǵy qatardaǵy jazýshy ǵanamyn. Partııa qatarynda bolmasam da búkil sanaly ómirimdi sovet ádebıetine, sovet sahnasyna arnap kelemin. Biraq sońǵy jyldary barlyq pesalarym sahnadan alynyp tastalyp, kitaptarym baspadan alastatylyp otyr. «Shirkin, osy adamdardan shege jasar ma edi!» dep armandaıtyn adam men emes ekenmin, shege jasaýǵa bolmaıtyn et pen súıekten, tozǵan júıkeden, qan qysymy joǵary aýrýshań adammyn. Barlyq kúsh-jigerim shyǵarma jazýǵa emes, kórinbeıtin qastarymmen kúrseýge, qyzǵanyshtyń qyzyl ıtimen yryldasýǵa, odan qalǵan qaıratymdy adamdyq, jazýshylyq, namysyńdy qorlaıtyn kún kórý qamymen ár basshyǵa jaltaqtap, alaqan jaıyp ómir súrýge májbúrmin. Eger bul elge aqyl men daryn qajet bolmasa, olardyń aldynda eki-aq tańdaý qalady: ishqusa bop ólý ne shetelge ketý. Keńes ókimetiniń gýmanıstik saıasatyna sene otyryp ári meniń ashyp aıtqan aryzymdy durys túsinedi degen úmitpen mynadaı ótinish bildirgim keledi. Maǵan jáne zaıybym Lıýbov Evgenevna Býlgakovaǵa Keńes Odaǵynan tysqary jerge ketýimizge ruqsat berýlerińizdi suraımyn...».
Bul hattyń mátinin Býlgakovtyń dıktovkasymen Elena Sergeevna mashınkaǵa basqan. Onyń áli Býlgakovpen nekege otyrmaǵan kezi. Al, Elena Shılovskaıa hattyń sońǵy jaǵyn ózgertip, bylaı dep jazady «...maǵan jáne zaıybym Elena Sergeevna Býlgakovamen Keńes Odaǵynan tysqary jerge ketýimizge ruqsat berýińizdi suraımyn...». «Seniń esiń durys emes, Lıýsı! Bul hatty Stalınniń ózi oqýy múmkin. Al sen ekeýmiz áli nekege otyrǵan joqpyz», «Neke degeniń bar bolǵany júzik salynǵan sýdy ishý me? Men ondaı sýdy budan buryn eki ret ishkenmin». – Ol júzikti kesedegi sýǵa salyp, Býlgakovqa usynady. – «Bul sýǵa dem salynbaǵan. Bul – rásimdi qorlaý ǵoı». «Qudaısyz elde árkim ózinshe qudaı. Áke men balanyń jáne qasıetti rýhtyń atynan ish, Býlgakov!». Býlgakov sýdy iship salady.
– Mine, ekeýmiz nekelestik! – deıdi Elena qalǵan sýdy iship bolyp.
Stalın hatty oqyp bolyp, Býlgakovtyń úıine ózi telefon soǵady. Kezdesýge shaqyrady. Kezdesýge ol eski báteńkesimen kelgen eken. Ony kórgen Stalın saıası bıýronyń músheleriniń kózinshe: «–Á-á, meniń súıikti jazýshymnyń etigi joq eken ǵoı» dep Kaganovıchtiń etigin sheshtirip, Býlgakovqa kıgizedi.
– Evreıdiń etigin orys jazýshysy kıip júrse kúná bola qoımas, – dep Stalın rahattana kúlgen kórinedi.
Bul oqıǵadan Stalınniń Býlgakovqa degen erekshe yqylasyn kórýge bolady. Stalınniń oǵan degen erekshe iltıpaty qalǵandardyń namysyna tıip, jazýshyǵa degen qyzǵanysh otyn úrleı túsedi. Tipti Býlgakovtyń Jýhovıskıge aıtqan sózi Stalınniń qulaǵyna jetse de «zloı genıı» oǵan mán de bermeıdi. «Rossııaǵa qazir úlken ádebıettiń qajeti joq. Rossııaǵa tipti, eshteńe de qajet emes. Bul elde aqyldy, isker, adal bolǵan saıyn onyń quny da tómendeı beredi. Rossııaǵa qazir basyn tik kóterip júretin adam emes, eńkeıip júretin, qalaı buryl dese solaı burylatyn, baspen emes, qarynmen oılaıtyn adamdar kerek» dep ashyna aıtqan ýytty sózine Stalınniń mán bermegeni jumbaq qubylys deýge bolady. «Komsomolskaıa pravda» gazetiniń 2018 jylǵy 26 sáýir aıyndaǵy nómirinde mynadaı tańǵalarlyq málimet jarııalandy. Stalınniń kezinde ár 100 myńǵa 583 adam, al Elsınniń kezinde sol 100 myńǵa qamaýda otyrǵandar 647 adamnan asypty. Asyra silteý bolǵanyn Stalınniń ózi de moıyndaǵan.
«Kom.pravda» gazetinde qupııa arhıvten taǵy bir sensasııalyq maǵlumat jarııalandy. 1946 jyly Stalın Joǵarǵy Keńes Prezıdıýmynyń otyrysynda bylaı depti: «Generalısmýss» ataǵy sizge laıyq dep jan-jǵymnan antalap qoımadyńyzdar. Al men aqymaq, senderdiń aıtqandaryńa kóne salyppyn! Memleket basshysyna ataqtyń keregi joq!».
Stalın Býlgakovtyń shetelge ketpek bolǵan nıetinen aınytyp, oǵan barlyq jaǵdaıyn jasap beredi.
Býlgakov shyǵarmashylyǵyn zertteýshilerdiń keıbir estelikterine qaraǵanda, Stalınniń jazýshyǵa degen erekshe iltıpaty onyń uly kósemniń jastyq shaǵy týraly pesa jazbaq bop júrgenin estigendikten bolar degen de boljam aıtylady. Bul boljamǵa qulaı senýdiń reti joq. Stalın ondaı maqtaýǵa, ózi týraly shyǵarmaǵa zárý emes edi.
Qaıtken kúnde de, osy oqıǵalardan soń Býlgakovqa qarsy astyrtyn áreket kúsheıe túsedi.
Mıhaıl Býlgakovtyń ómiri qaıshylyqqa toly boldy. Keıbir estelikterde onyń bas aýrýy da jazýshynyń qalypty ómir súrýine kóp kesirin tıgizdi. Jazýshynyń Ýkraınada zemstvolyq feldsher bop júrgen kezde morfıdi jıi paıdalanǵanyn, eseıe kele, sol kesirli preparatqa táýeldi bolǵanyn da tam-tumdap aıtyp ótedi. Mundaı pikirdiń taraýyna jazýshynyń «Morfı» degen alǵashqy áńgimesi sebep bolsa kerek.
(Jalǵasy bar)
Dýlat Isabekov,
jazýshy