1992 jyl, tamyzdyń 19-y. Batys Qazaqstan oblysy Taıpaq aýdanyna qarasty KSRO-nyń 50 jyldyǵy atyndaǵy keńshardyń Qosbarmaq jaılaýy. Ádette qoıyn qurttap, kójesin urttap ońasha otyratyn malshy aýyl búgin abyr-sabyr. Japandaǵy jaılaýǵa táýelsizdigin jarııalaǵanyna jyl tolmaǵan jas memlekettiń basshysy Nursultan Nazarbaev kele jatyr!
Sol kúnder – ár sáti tarıhı oqıǵalarǵa toly erekshe kezeń eken-aý! Týra bir jyl buryn – 1991 jyldyń 19 tamyzynda álemniń altydan birin alyp jatqan alyp memlekette alapat tóńkeris bola jazdaǵan. Ile-shala «ulttar túrmesi» ydyrap, táýelsizdik sherýi bastaldy. 16 jeltoqsanda, Almatydaǵy Jańa alańda Uly mártebeli táýelsizdik jarııalanyp, osy jolda qurban bolǵan barsha bozdaqtyń arýaǵyna baǵyshtalyp aıat oqylǵanda, alańdaǵy myń san jurt jaýyp turǵan jaýynǵa qaramastan tizerlep otyryp bet sıpaǵan! Sol toptyń ishinde ekinshi kýrstyń stýdenti biz de bar edik...
Iá, sol kúnderdiń oqıǵasy taýdan qulaǵan tasqyndaı tez ótken eken. Qazaqstan Respýblıkasy 1992 jyly 30 qańtarda Eýropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtastyq uıymyna (EQYU), 2 naýryzda Birikken Ulttar Uıymyna (BUU), al 22 mamyrda IýNESKO-ǵa múshe bolyp qabyldandy. Syrtqy saıasattan bólek, eldiń óz ishindegi asa mańyzdy qubylystar da qatar júrdi. 1992 jyly 4 maýsymda Parlament Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik rámizderi – Týyn, Eltańbasyn, Ánuranyn bekitti. 6 shildede Joǵarǵy Keńes qaýlysyna oraı Oral oblysy – Batys Qazaqstan oblysy bolyp, Selınograd oblysy – Aqmola oblysy bolyp, Shymkent oblysy – Ońtústik Qazaqstan oblysy bolyp, Selınograd qalasy – Aqmola qalasy bolyp ózgertildi.
Alda 19 shilde...
«Bul – taıpaqtyqtar úshin máńgi este qalar kún. Qazaqstan Respýblıkasynyń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Taıpaq tórinde. Jalǵyz emes, qasyna baýyrlas eki eldiń basshylary – Tatarstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Mıntımer Shaımıev pen Bashqurtstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Keńes Tóraǵasy Murtaza Rahımovty erte keldi. Úsh Prezıdent mingen tikushaq sol kezdegi Taıpaq aýdany, KSRO-nyń 50 jyldyǵy atyndaǵy keńshardyń keń dalasynda oryn tepken aǵa shopan Aısaǵalıevterdiń qonysyna kelip qondy...» dep jazdy keıin taıpaqtyq ardager jýrnalıst, búginde ómirden ótken Amangeldi Maqymov aǵamyz.
Bir qyzyǵy, Oral qalasynda bas qosqan baýyrlas úsh halyqtyń basshysy oblys ortalyǵynan 300 shaqyrymdaı japandaǵy jaılaýǵa birer saǵatqa nege bardy eken?! As iship, bas ustaý maqsat bolmas. Túbi bir túrki halyqtarynyń syılastyǵyn kórsetetin, qazaqy qonaqjaılyqty tanytqan bir sát edi bul...
– Sol kúnderi búkil Taıpaq dúrlikti. Mártebeli meımandardy tikushaqtan qarsy alǵan toptyń ishinde men de boldym, – dep eske alady belgili aqyn, sol kezderi Bazartóbe keńsharynyń traktorshysy bolǵan Saǵyntaı Bısenǵalıev.
«...Dalada jınalǵan qyrýar halyqpen Nursultan Ábishuly etene amandasyp, qarttardyń qolyn ustap, jastardyń sálemin qabyl aldy. Jaǵalaı tigilgen kıiz úıdi aralady. Aǵa shopannyń jaılaýdaǵy úıine ádeıi bas suǵyp, shopanmen aýyzba-aýyz sóılesip, jaı-kúıin, turmys-tirshiligin, sharýa jaıyn surap, turmysyn kózben kórdi. Aǵa shopandy keler jarqyn kúnge sendirdi.
Budan soń arnaıy tigilgen aqshańqan kıiz úıge kirip, qazaqy dástúrmen bas ustap, et jep, shaı ishti. Dastarqan basynda aqsaqaldarmen, aýdan basshylarymen, eńbek adamdarymen áńgime-dúken qurdy. Bir saǵatqa sozylǵan otyrys kezinde eldiń qazirgi jaǵdaıy, Oral oblysynyń ekonomıkasy, Taıpaq aýdanynyń hal-ahýaly keńinen sóz boldy. Elbasy alda ótpeli kezeń turǵanyn, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarýymyz kerektigin, Alla buıyrtsa Qazaqstan túbi ozyq elder sapyna qosylatynyn, táýelsizdik jemisin kóretin kún de alys emes ekenin aıtty. Dastarqan basynda aýyl aqsaqaly Naýqan Baıahov Elbasyna bata berdi. Bas-aıaǵy eki-úsh saǵatqa sozylǵan kezdesýden soń taıpaqtyqtar Elbasymen qımaı qoshtasty», dep jazady Amangeldi Maqymov.
Qoshtasarda sol jerdegi halyq úsh Prezıdentti ortaǵa alyp, sýretke túsipti. El-jurttyń sheksiz peıili prezıdentterdi qushaǵyna qatty qysyp, qýsyryp jiberipti: Elbasy beshpentin tastap, jeńin túrip alsa, Murtaza Rahımov qaýmalaǵan kópshiliktiń arasynan bir ıyǵymen áreń kórinip tur...
Osy sýretke qarap turyp Elbasynyń tórtkúl dúnıedegi túrki jurtyn túgendep júretin sarabdal saıasaty sol kezden-aq bastalǵan eken-aý dep oıǵa qalasyz...
«19 tamyzda Batys Qazaqstan oblysyna resmı jumys saparymen kelgen Memleket basshysy Oral qalasynda Bashqurtstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Keńes Tóraǵasy M.Rahımovpen jáne Tatarstan Respýblıkasynyń Prezıdenti M.Shaımıevpen kezdesip, ekijaqty paıdaly áriptestik pen ózara kómek joldary týraly pikir almasty. Taraptar dostyq qarym-qatynasty damytyp, ortaq ekonomıkalyq keńistikti saqtaý, ıntegrasııalyq úrdisterdi jedeldetý jaıly N.Nazarbaevtyń usynysyn qoldady. Sondaı-aq mádenıet pen óner, bilim men aqparat, ǵylym men tehnıka salasynda tikeleı áriptestikti qoldap otyrýǵa ýaǵdalasty» dep jazyp jatty aqparat agenttikteri bul kún týraly...
* * *
Qosbarmaqtaǵy sol bir kezdesýden beri shırek ǵasyrdan artyq ýaqyt ótipti. Toqsanynshy jyldardyń qıyndyǵy, Elbasynyń sol kezde aıtqan «ótpeli kezeńi» de kórgen tústeı qazir.
Árıne, joǵaltqanymyz da joq emes. Taıpaq aýdany taraǵaly baıtaq jaılaýdaǵy myńǵyrǵan mal azaıyp, japan daladaǵy malshy qonystary joıylyp ketti. Úsh Prezıdent bas qosqan Qosbarmaqtyń jurtyn da búginde aram shóp basqan. Ádemi belgi ornatyp, ádeıi baryp turar tarıhı orynǵa aınaldyrsa, átteń! – deısiń.
Degenmen, sol kezdesýdiń bir jádigeri saqtalyp qalypty! Ony saqtaǵan – ólke tarıhy dese janyn beretin azamat, Jańaqala aýdandyq mýzeıin qolymen qurǵan Amanjol Sálimov aǵamyz.
– «Úsh memleket basshysy túsetin kıiz úıdiń sáýletin barynsha asyrǵymyz keldi. Kóp nárseniń kózi taýsyla bastaǵan, joqshylyq kez ǵoı. «Prezıdentterge arnap tigilgen on eki qanat aq ordanyń tóri jupynylaý bolyp tur» degendi qulaǵy shalǵan bir kelinshek «bizdiń úıde qoldan toqylǵan kilem bar» depti. Ol kelinshek – sol jerge aspaz retinde tamaq pisirýge alyp barǵan Qaraýyltóbe aýylynyń turǵyny Mánshúk Hasanova eken. Sóıtip tez arada kilem ákelinip, aq ordanyń tórine ilindi, – dep eske alady sol kezde Bazartóbe keńshary jastar komıtetiniń jetekshisi bolyp qyzmet etetin Amanjol aǵamyz.
Bir qyzyǵy, bul kilemniń óz tarıhy bar eken. Qaraýyltóbe aýylynyń turǵyny, Uly Otan soǵysynyń ardageri Jámpesh Hasanovtyń bir qaryndasy soǵystan keıingi qıyn ýaqytta О́zbekstanǵa uzatylǵan. Biraz jyldan keıin qyzdyń sońynan izdep barǵan tórkin jurtyna ferǵanalyq ózbek qudasy osy kilemdi syıǵa tartypty.
Myna qyzyqty qarańyz: qoldan toqylǵan sol bir tyqyr kilemde úsh jolbarys beınelengen eken! Naq ortada aıbatty ań – jelkesi kújireıgen tarǵyl jolbarys shónjigin aýzyna tistegen kúıi abaılap alǵa basyp keledi. «Urpaǵymdy qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqyttyrmaı, qaıtsem qatarǵa qosamyn» degen salmaqty da saltanatty kózqaras. Al onyń eki jaǵynda shaǵyndaý deneli, túr-túsi de sál qońyrqaı qos jas jolbarys jerbaýyrlaı jaıǵasqan eken. Arnaıy toqylǵandaı dersiń!
...Kilemde kestelengen syrly sýretti Tatarstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Mıntımer Shaımıev birden ańǵarypty desedi. Jasyl jaılaýdaǵy aqshańqan úıdiń tabaldyryǵyn attasymen-aq kilemdi nusqap:
– Nureke, ortada turǵan – Siz de, eki jaǵyńyzdaǵy – Murtaza ekeýmiz ǵoı, – degen Mıntımer Sháripulynyń tapqyr sózine otyrǵandar máz bola kúlipti.
– Osy kilemdi keıin kóp izdedim. «Qansha surasańyz da bereıin, satyńyz maǵan!» dep Mánshúk apaıǵa birneshe márte bardym. Aqyry apaıdy kóndirip, aqysyna tańdaǵan eń qymbat kilemin alyp berip, tarıhı jádigerdi qolyma túsirdim, – deıdi ólke tarıhyna ómirin arnaǵan Amanjol aǵamyz.
P.S. Úsh Prezıdenttiń Qosbarmaq jaılaýyndaǵy kezdesýine kýá bolǵan tarıhı kilem búginde Amanjol Sálimovtiń jeke kolleksııasynda. Aǵamyz ózi úshin óte qymbat jádigerdi qurt túsip búlinbeýi úshin ara-tura tórine jaıyp qoıady eken. Oraıy kelgende mýzeı ekspozısııasyna shyǵaryp, el-jurtqa da tanystyryp júr. Tarıh degen osy-aý.