О́zi de, sózi de bólek dara tulǵa

Máshhúr Júsip Kópeev esimin men tuńǵysh ret ǵulama Qaıym Muhamet­hanovtan estip edim. Qaıym aǵamyz jeńgeımen birge Máskeýge kelip bizdiń úıde qonaqta bolǵan. Erkin otyryp, keń kósile sóılegen. Telegeı teńiz bilim, ómirdiń ashysyn kóp tartqan, biraq namysyn taptatpaǵan, rýhyn alasartpaǵan qasıetti aǵamyzdyń jaratylysy bólek edi.

− Rollan, saǵan Shahkárim qajy men Máshhúr Júsiptiń bir dápter qol­jazbalaryn arnaıy ákeldim. Seniń jú­regińde de asqan aqyndardyń, shyn máninde dinshil adamdardyń sózderi men oılary uıalasyn degen tilek. Shahkárim qajy týraly romanyńa kerek bolady. Al myna Máshhúr Júsip atańdy yńǵaıy kelse «Lıteratýrnaıa gazetaǵa» tyqpalap jiber. Shahkárim qajynyń ómiri men tvorchestvosy týraly tolǵanyp jazǵan sózderińdi «LG»-dan oqydym. Súısindim. Bul babańnyń da, seniń de janaıqaılaryń. Kerekýdiń Máshhúri de tereń adam. Halqynyń baqytyn oılaǵan kıeli jan. Lenın kitaphanasynda Alash Orda týraly málimetter kóp, solardy taǵy da muqııat qarap shyq. Sonyń ishinen Másheńdi tabasyń, − dep edi. 

Ol kezde meniń «Shaıtannyń taǵy» romanyma Máskeýdiń «Sovetskıı pısatel» baspasynda ázir shyǵarýǵa bolmaıdy degen qatal úkim berilip ıyǵyna ultaraq japsyrǵan adamdar jospardan segiz jylǵa laqtyryp tastaǵan. Men ol kezde 32 jasta edim jáne Más­keýde maǵan degen senimsizdik sal­qyny da údeı túsken. Sodan da men Lenın kitap­hanasyna baryp, Alash Ordanyń qaǵazdaryn qaraı almadym. Biraq Orynbordyń mol arhıvine boı súńgitip jumys istep jatqanymda, meni ol jerden taıqytyp jiberdi. Másh­húr Júsip Kópeev eńbekteri men úshin jabylyp qaldy. Qaıym aǵam alyp kelgen dápterdegi azdaǵan óleńderin kóńilge sińirip kóbin jattap ta alǵanmyn. Más­­keý metrosynda júrip, Máshekeń ba­bamyzdyń óleńderin kúbirlep jatqa oqýshy edim-aý.

«Shamshyraq edim jaınaǵan

О́z-ózimnen sóngenim.

Bildim osy saparda

Basyma ajal tóngenin!

Elde qaldyń kóp dostar.

Topyraq salyp kómbediń!

Toptan asqan jigit em,

Kim bolar endi ermegiń?!

Jalǵan dúnıe qaıteıin,

О́zegimdi órtediń!

Bezindeı aq qaıyńnyń,

Jas bolsam da berik edim.

Qyrattan qashqan túlkideı,

Qyzyqty dúnıe aldadyń.

Kúımege jazda jektirip,

Úsh jorǵany parladym.

Naýqas, shirkin, meńdetip,

Sońymnan sirá qalmadyń!

Saparǵa shyǵyp kerýenmen,

Tastúlek qustaı samǵadym.

Otyz eki Mızamdy,

Tegis oqyp taldadym.

Kótermeı qaıda baraıyn,

Allanyń basqa salǵanyn?!

Toıymy joq, qara jer,

El kórsetpeı, jalmadyń!

Úlken-kishi qaıran jurt

Arazdaspaı qalǵanym!

Úlken-kishi, qaıran, jurt

Qaryzym bolsa almadym.

Oınap-kúlgen qurbylar,

Topyraq qoldan salmadyń!

О́lem degen oıda joq,

Basyma kelip ańdadym.

Otyz jigit ishinde

Ajal, meni tańdadyń».

Dál osy óleńniń jalǵasyn men Shyń­ǵystaýdyń asqaq júrekti, namysshyl, dúldúl, epık aqyny, bolmysy bólek Shákir Ábenov aǵamnan estigen edim. «Shaıtannyń taǵy» romanyn Máskeý shyǵarmaıtyn bolǵan soń, (Romandy 29 jasymda bastap, 32 jasymda bitirdim. Al roman «Sovetskıı pısatel» baspasynan 40 jasymda, 1986 jyly bılik basyna Mıhaıl Gorbachev kelgende ǵana jaryq kórdi. Sondaı zaman boldy ǵoı...) kóńil qulazyp, biraz Reseıdi aralap, kúzde Semeıge ákeme tartyp kettim. Eldi aralaǵan boldym. Sol jyly Qundyzdy aýylyna, Shákir Ábenov aǵama sálem berýge arnaıy bardym. Ol kisi tórgi úıde, alasa dóńgelek ústel basynda Quran kitabyn oqyp otyr eken. Ústel ústinde kitap kóp, qoljazbalar, úlken syıa sa­ýyt, qalam kórinedi. Sol kúni aǵa ekeýmiz tuńǵysh ret uzaq, júıeli áńgime qurdyq. Aqyl úıretip, moral oqyp mazańdy alatyn qyrt shaldardy qazaq dalasynda kóp kórdim. Solardan jalyǵyp, sharshaǵan kezim de boldy. Shákir aǵa da, Qaıym aǵa da aqyl aıtyp ózi de talaýsyraǵan mıyńdy shuqyp, mazańdy almaıtyn. Bul da, olardyń boıyna bitken ózgeshe qa­sıet bolsa kerek. Taza demokratııalyq kóz­qaras. Demokratııalyq paıym. Ekeýi de Kolymanyń yzǵarynan ótken sa­ıypqyran adamdar. Úndemese, tymyryq, bıik shatqalǵa qonyp keń jazyqty jiti baǵyp otyrǵan búrkit sııaqty tas-túıin jınaqy, al sóılese, sheshen tilmen, obrazdy kórkem sýretpen bezendirilgen keń aýqymdy monolog. Bir sózdi ekinshi ret qaıtalamaıdy. Ernest Hemıngýeı de jazý tehnıkasy jóninde aıtqan oıynda, bir jazylǵan sóz, segiz joldan keıin ǵana qaıtalanýy kerek degen. Áıtpese, sóz jıi qaıtalansa taptaýryn bolyp ketedi. Shákir aqyn qazaq halqyna tán rıtmdi jaqsy ustaıdy. Endigi tirilerdiń ishinde qazaqy rıtmdi ustaı biletin adam qalǵan joq.

Adamdy synaýda aldyna kisi salmaıtyn Shákir aqyn, dombyrasyn aqy­ryn ǵana kúılep otyryp: − men saǵan bir án aıtaıyn, sen sonyń kimdiki ekenin bilip kórshi? − dedi. − Asyly, bul án emes, úlken dastan. Men keıde «Ja­paldyń» (óz poemasy) únine salyp jal­ǵyz otyrǵanda kóńil basamyn.

Qabaǵy túıilip, óńi kúreńitip, dombyrasyn qatty qaǵyp-qaǵyp jiberip bastap ketti.

«Ul týmas bul arǵynnan

Núsiphandaı,

Qor bolǵan pende kóp qoı tilge nanbaı.

Qaıǵy men qasiretten túk paıda joq,

Jyladyq baǵanadan salyp oıbaı.

Qudaı bir, paıǵambar haq tyńdaǵanda,

Jetedi kimniń kózi bul jalǵanǵa?!

Bireýdi úıde, bireýdi túzde alady,

Pendesin Jaratýshy synaǵanda.

Halyq úshin keń jaralǵan bolǵanym-aı,

Alysqa aıdap ajal barǵanym-aı!

«Sabyr túbi – sary altyn», – 

degen sóz bar.

Kónemiz jazymysh basqa salǵanyn-aı!

Sabyrly adamǵa laıyq minez-qulyq,

Ul týmas Núsiphandaı tobyq­tydan.

Er edi, jas ta bolsa kópke unaǵan,

Sharıǵat pen mızamǵa jetik týǵan».

Shákir aqynnyń mańdaıy shyp-shyp terledi. Kózi ushqyn atady. Daýysy endi ǵana ashylyp, kókiregi keńeıe túskendeı. Sál tynystap, dombyrasyn qaǵyp-qaǵyp toqtady. − Qyzym, ystyq sháı ákel, − dedi. Ystyq qoıý qońyr qyzyl sháıdi simirip-simirip alyp, qaıtadan dombyrasyn qolyna aldy. Únsiz. Aqyn kóńili án men óleńniń quzyryna qulap ketken. Endi jýyq arada shyǵa alar emes.

«Jaqsy kórgen aqynnyń,

Biri edi Birjan sal.

Top bastaǵan únemi

Birjan edi jigit nar...».

Shákir aqyn zarlap-zarlap alyp ázer toqtady. Dombyrasyn aldyna óńgerip, mol oramalmen mańdaıyn, betin súrtti. − Áke, shaı daıyn, dep daýystady qyzy. Aqyn úndegen joq. Qyzy bólmege basyn ǵana suǵyp: − Áke, shaıǵa kelińiz, shar­shadyńyz, dep taǵy qaıtalady. − Bara tur, qyzym. At basyndaı altyn ákel­gendeı, ańqyldama, − dedi jaıdary, sabyrly keıippen.

− Al Rollan, osydan sen ne uqtyń? Bul kimniń óleńi? Sony aıtshy maǵan, − dedi sál sharshańqyraǵan seksenniń seńgirine shyqqan aqyn arqasyn jastyq­qa berip shalqaıa otyryp jatyp.

Men múdirmesten: − Máshhúr Júsip­tiń uzaq óleńi ǵoı, − dedim. − Tobyqtydan shyqqan Núsiphan degen ózi seri, ózi baı, el qamqorshysy bola bilgen adam. О́mirden jastaı ketken. Abaı babamyzben aralas-quralas, jaqsy dos bolǵan.

Shákir aǵam lezde arqasyn jastyqtan julyp alyp, tik otyryp maǵan ótkir kózderin qadap bógele berdi. Únsiz. Kózi óńmenińnen ótedi. − Osy Oljas pen seni qazaq jazarlary orysshyl dep jaq­tyrmaıdy. Seni Máskeýge qańǵyryp ketken talanty nyq bolǵanymen, qazaqy tanymy tómen deıdi. Men olarǵa qo­sylmaımyn. Meniń óz oıym bar. 

Sýyp qalǵan sháıdan bir urttap alyp, til qatpaı bógele berdi. − Seni, Abaı atańdy kinálaǵandaı orysshyl deıdi, á? Al ózderi Máshekeńdi bilmeıdi. Sen sonaý Máskeýde jatyp ony bilip otyrsyń. Osy naǵyz qazaq biz emes, Oljas ekeýiń bolsań kerek, men bilsem. Bilim bar ǵoı, qalǵymaǵan namys, tentirep ketpegen rýh bar ǵoı boılaryńda. Qazaq ishi kóre almaıtyn alaýyz el. Zaman ózgerse de, adam boıyndaǵy bitim-bolmys ózger­meıdi eken. Osy oı durys, bilem. Osyǵan toq­taıyn. Al sen, Almatyda seńdeı sy­ǵylysqan pysyqaı jazarlarǵa nazar da salma. Arlan qasqyrdaı jalǵyz tart! Uly Abaı men shákirti Shahkárim qajynyń da tańdap tapqan bekimi sol bolatyn. Sende ózge jol joq. О́nerde de ólshem joq. Tart alǵa, Shyńǵystaýdyń arlan qasqyry. Abaı men Qajyny aldaryńa salyp, álem ádebıetinde Oljas ekeýiń oıran salyńdar. Senderdiń júrekterińe Alla quıǵan talant ólshemi teńdessiz. Sony shaıqaltyp ár jerde beker tógip, rásýa qylyp alyp júrmeńder. Osy bata bolsyn saǵan. Áýmın!

Máshhúr Júsip babamdy bilgenime razy bolǵan aqyn kóńiliniń tasqan kezi edi. Asyldar ómirde bir-birin qapysyz syılap ótetinderine sol joly kózim jetti. Ulylarda kúndestik, qyzǵanysh degen bolmaıdy eken-aý dep oıladym. 

− Áke, as daıyn! − dep qyzy taǵy da bizdi dastarqan basyna shaqyrdy.

− Astan úlken emespiz, júr, qol shaıaıyq, − dedi aqyn. Men qoltyǵynan súıe­mek edim, qolyn tartyp aldy. − О́zim – dedi ór aqyn. Daýysy dala búr­kitindeı shańq ete tústi. Kózi de yzǵar sha­shyp tur edi. Qaıran tobyqtynyń mi­nezi-aı! − dep oıladym.

Asa qadirli Shákir aǵammen bir kún, bir tún ońasha otyryp syr shertisken sátim ómiri jadymnan shyqpas. Adamǵa aıtpaıtyn júrek túkpirindegi ja­býly qalǵan oılarymen bólisip edi. Ol qart adamnyń muńdasar adamyn tappaı qa­jyǵan, jalǵyzdyqtan sharshaǵan kóńil aıdyny emes, men úshin baǵa jet­pes sabaq. Shyńǵystaýdyń ǵulama oı­shy­lynyń tegin leksııasy edi.

− Máshekeń, sen aıtyp otyrǵan kósh­pendiler sıvılızasııasynyń sońǵy tuıaq­tarynyń biri bolatyn.

Eń sońǵy tuıaǵy siz bolarsyz dedim.

Aqyn selt etpedi, tabanda aıtatyn týrashyl aqyn joq! − dep sańq etti.

Sońǵy tuıaq, asyl AMANAT sen bo­larsyń. Súleımenniń Oljasy, Muq­tardyń Muraty, Súleımenniń Asqary, Serikqalıdiń Zeınollasy, álgi bir sýretshi bar edi Almatyda... Aıtbaıdyń Salıhıtdıni dep esine túsirdim. Dál aıtasyń. Osy top halqynyń ónerine óndire qyzmet isteýi shart. Qaıdaǵy shart... mindet! Sonda Shahkárim qajy men Máshhúr Júsip ádebıet aıdynyna erte kelip qosylady. Áıtpese, arýaq­tarynan uıat. Obal. Meniń túsime bular jıi enedi. Jan qınalǵan, boıdaǵy qan sýyp, ólermen bolǵan zaman osy boldy ǵoı.

Vladımır ekeýmiz tańmen talasa tur­dyq. Aǵamyzdy oıatyp almaıyq dep júr­sem, ol kisi alasa ústel basynda jazý jazyp otyr eken.

Biz júrerde; júrgizýshiń ońdy orys eken. Qasyńa sóz uǵar qazaq ertip jú­rýge daǵdylan. Biraq sen Máskeýden qa­zaqty qaıdan tabasyń?.. Áıteýir qa­syńa ertkeniń ózińe adal bolsyn. Abaı atańnyń bir sózi bar:

«Ishimen jaý bop qaıtesiń, syrtymen qylǵan qurmetke», deıdi.

Atańnyń osy sózi ylǵı ja­dyńda júrsin, dep toqtady. Mashınaǵa otyrar tusta jeńimnen tartyp turyp:

− Al Rollan, sen áli jassyń. 32-de ǵana ekensiń. Dál qazir Quranǵa kel dep aıtpaıyn. Tú­binde Quranǵa jet. Kózińnen kó­rip turmyn, óziń de Al­lanyń jolyna túsersiń. Máshhúr Júsip pen Shahkárim qajy sol kezde ózderi aldyńnan shyǵar. Sol kún erterek jetse dep tileımin. Sen de sony Alladan tile.

Asyl aqyn mańdaıymnan súıdi.

Men sodan keıin Shákir aqyndy kóre almadym. Ákem qaıtys bolǵan soń, elge barý da short tyıyldy. Semeıdiń ákimsymaqtaryna sózdi qor qylǵym kel­medi. Qolynda bıligi, qaltasynda qobyraǵan aqshasy joq Rollan Seısen­baevtiń da ol ákimderge keregi joq bolatyn. Meniń túsime Shyńǵystaý, Abaı men Shahkárim babalarym kiredi. Kóz aldyma týǵan jerdiń topyraǵy elesteıdi.

Sodan týra otyz jyl ótken soń, Máshhúr Júsip Kópeı­ulynyń aıtýly kitabyna sońǵy sóz jazdym. Kereký eli, uly oıshyl, ǵulama aqyn, asqan dinshil perzentiniń 150 jyldyq mereıtoıyn ótkizýge bel sheship kirisken.

Uzaq jyldar boıy uly aqyn baba­myzdyń óleń-dastandary janyma qut bop daryǵan.

О́zi de, sózi de bólek jaratylǵan asyl babamyzdyń jaryq kórgen shyǵarma­laryn el ishine taratyp, ár qazaqtyń júregine jetkizýge jan salý qajet. О́ıt­keni, Máshhúr Júsip babamyz, ja­ny úshin emes, ar-namysy úshin, janyna jıǵan, júregine myqtap túıgen, qazaq dalasynyń mol rýhanı baılyǵyn bolashaq qazaqtarǵa jetkizýdi Amanat dep bildi. 

Áli de tolyq qaralmaǵan, aqyl zer­desinen ótpegen shyǵar­malaryn tezi­rek jaryqqa shyǵa­rýǵa umtylýdy ózi­mizge paryz dep bileıik. Ataly muraǵa sal­ǵyrt, salaq qaraý qazaqı qanǵa sińip, súıek­ten ótip ketkeni jan qınaıdy, árıne.

Qazaqtyń birtýar uly aqyny búgin ortamyzda.

Jany jánnatta bolsyn!

Rýhy asqaqtaı bersin!

Qazaq eli tiride Máshhúr Júsip Kópeıuly babamyz da tiri bolmaq.

Rollan SEISENBAEV