Qazaq ult tarıhy, mádenıeti jáne onyń óneri baı muraǵa ıe. Sonyń ishinde sóz óneriniń orny tym bólekshe. Qazaqtyń ádebıeti onyń úlken, kúrdeli tarıhynyń bar qatparlarynda senimdi serigi, jarshysy, janashyry, rýh janýshysy bolǵan. Ult mádenıetiniń eń bıik shyrqaý shyńy, onyń eń ozyq túri ol – ádebıet, asyl sóz.
Alash tarıhynda osyndaı alabóten qasıetke ıe asyl sóz týraly sóz saptaý qashannan jaýapty is bolmaq. Aqıqatynda ádebıet jaıly sóz eki-aq alýandyqtan turady: 1) Ádebıetti jasaýshylar. 2) Sol jasaýshylardyń muralary. Búgingi bizdiń áńgimemiz de osy eki óre turǵysynda órbimek. Jasaýshylardan aıtar tulǵamyz – qazaqtyń HH ǵasyrdaǵy eń ataqty jazýshysy – Muhtar Omarhanuly Áýezov te, muralardan qaramaq bolǵanymyz atyshýly keńestik dáýir ádebıeti. Nege keńestik dáýir? О́ıtkeni M.Áýezov osy keńestik dáýir perzenti, ol osy kezeńde pisip-jetilgen, tolysqan tulǵa. Demek keńestik dáýir ádebıetin saralamaı, M.Áýezov fenomenin tolyq túsiný áste múmkin emes. Keńestik dáýir tól ultymyz úshin eń bir kúrdeli, tragedııaǵa toly, syry da, qyry da kóp jumbaq kezeń. Soǵan oraı ol kezdegi ádebıetimiz de ońaı ádebıet bolǵan joq. Ońaı emestigi: sol kezdegi ádebıetti áli kúnge zerttep, zerdelep uńǵyl-shuńǵylyn ashyp bere almaı otyrmyz. Aıtylyp jatqan nárse kóp, aıtylmaǵy odan da orasan bolary baıqalady. Basqasyn bylaı qoıaıyq, bir ǵasyrǵa jýyq álemniń teń jartysyn, sonyń ishinde qazaq elin qosa bılegen alyp ımperııanyń qurylymyna sebepshi bolǵan sosıalızm degen termınniń jilik-maıyn shaǵyp túsindirip bergen birde-bir qazaq fılosofyn, tarıhshysyn, ıakı mádenıettanýshysyn, áleýmettanýshysyn nemese saıasattanýshysyn áli kúnge kóre almaı otyrmyz. Joǵaryda aıtqandaı aıtylyp jatqan nárse kóp, aıtyp jatqandar da joq emes, biraq ókinishke qaraı, ǵylymdaǵy eń basty nárseniń biri – júıe joq. Júıe bolmaǵan soń júıeli oı joq. Múmkin bul máseleni ádebıettanýshylar qolǵa alýy kerek shyǵar.
Qazaq ádebıeti tarıhynda da keńestik kezeń eń suraǵy kóp taqyryptyń biri retinde murty buzylmaı tur dese bolady. О́ıtkeni ádebıet tarıhyn saralaý eń qıyn ǵylymı jumystardyń birinen sanalady. Ázirge qazaq ádebıettaný ǵylymynyń bul salasynda professor Beısenbaı Kenjebaevtyń ǵylymı mektebindeı myqty mektep ornyqpaı tur. Osy oraıda atalǵan kezeń ádebıeti jaıynda az-kem bas qatyryp júrgen ádebıetshi retinde azyn-aýlaq oılarymyzben bólise ketsek deımiz. Biz keńestik dáýir ádebıetin bes baǵytta qarastyrýdy usynar edik: 1. Ulttyq lıberaldy baǵyttaǵy ádebıet 2. Ulttyq sosıaldy baǵyttaǵy ádebıet 3. Ulttyq dinı baǵyttaǵy ádebıet 4. Keńestik dáýirdegi emıgrasııalyq ádebıet 5. «Jylymyq» (ottepel) kezeńinde paıda bolǵan 60-jylǵylar ádebıeti. Osy bes baǵytty kórkemdik-ıdeıalyq tuǵyr retinde qarastyrsaq, keńestik dáýir ádebıetiniń syry men jyry qazirgiden de anaǵurlym túsinikti, aıqyn bolar edi dep oılaımyz.
Endi osy bes baǵytqa qysqasha toqtalyp ketsek. 1. Ulttyq lıberaldy baǵyttaǵy ádebıet ol – aýyzeki tilde alashordalyqtar ádebıeti degendi bildiredi. Alashordalyqtar HH ǵasyr basyndaǵy qýatty ádebı-saıası tolqyn boldy. Osy tolqyn shyǵarmashylyǵynyń teń jartysy derlik keńestik dáýirge tıesili. Mysaly, Júsipbek Aımaýytov shyǵarmashylyǵy túgelimen keńestik dáýirde jazyldy. Alash qozǵalysynyń aıtýly kósemderi A.Baıtursynov pen M.Dýlatov ta 1917 jylǵy tóńkeriske deıin shyǵarmashylyq turǵydan qalyptanǵanymen, keńestik kezeńde de az eńbektengen joq. Mysaly, A.Baıtursynovtyń búkil ǵylymı murasy osy keńestik dáýir enshisine tıesili. Qazaq poezııasynyń juldyzy Maǵjan shyǵarmashylyǵyna da osyndaı erekshelikter tán. Biraq alashordalyqtar shyǵarmashylyǵynyń keńestik dáýirge qatystylyǵyn aıtýymyz – olardyń ıdeıalyq ustanymdarynda osy kezeń yńǵaıyna qaraı ózgeris bolǵanyn bildirmeıdi. Olardyń muralary – tóńkeriske deıin jáne tóńkeristen keıin de ıdeıalyq-kórkemdik turǵydan birtutas, monolıttik qalpynda kaldy.
Alash ádebıetin tanýǵa qatysty búgingi kúni qandaı máselelerdi ózekti deýge bolar edi? О́zekti máseleler kóp sııaqty. Mysaly, alashorda tulǵalaryn, olardyń shyǵarmashylyǵyn qarastyrý kóbine statıstıkalyq ıakı emosıonaldyq sıpatta bolyp keledi. Sońǵy kezde taǵy bir nashar úrdis paıda bola bastaǵan sııaqty. Ony «árkimniń kórpeni ózine qaraı tartý» ádisi deýge bolady. Mundaı qadamdarmen ǵylymı aqıqat ashylmaıdy. Alash qozǵalysynyń eń negizgi qozǵaýshy kúshi ol – jádıdızm. Jádıdızm – qazaq tarıhshylary tarapynan múlde zerttelmedi deýden aýlaqpyz. Biraq jetkilikti túrde me? Árıne, joq! Jádıdızm qozǵalysynyń túpki ıdeıalyq qaınarlary tolyq ashylmaı alash qozǵalysy týraly túbirli ǵylymı tujyrymdar jasaý áste múmkin emes. Al, qazaq ádebıettaný ǵylymynda jádıdızm qozǵalysy tym ústirt sıpattalady. Bul alash taqyrybyn tóńirektep júrgen barlyq ádebıetshilerdiń eńbekterine tán qubylys deýge bolady.
2. Ulttyq sosıaldy baǵyttaǵy ádebıet týraly. Bul baǵyt taza keńestik saıasat qalaýynan týǵan ádebı ustanym joly bolatyn. Bul baǵyt serkeleri – S.Seıfýllın, I.Jansúgirov, B.Maılın, S.Muqanov t.b. edi. Bul baǵyttyń ıdeıalyq-kórkemdik ustanymdary proletkýlt, sosrealızm prınsıpterinen týyndaıdy. Táýelsizdikke deıin bul ádebı baǵyt shekten tys dáriptelse, qazirgi kezde salqyn qabaq tanytýshylyqtyń dámin tatýda. Onyń ózi qalypty jaǵdaı. О́ıtkeni qazirgi tańda saıası quldyq buǵaýyn serpip tastaǵan azat eldiń sosıalızm ıdeıalaryn jyrlaýshy ádebıetke degen kózqarasy túbirimen ózgergen.
3. Ulttyq dinı baǵyttaǵy ádebıet týraly. Keńestik qoǵamnyń eń basty ereksheligi onyń ateıstik sıpatta bolǵandyǵy belgili. Osyǵan qaramastan keńestik dáýirde de qazaq ádebıeti dinı jelilerden birjola ajyramaǵan. Oǵan dálel sońǵy kezdegi zertteý jumystarynda belgili bolǵan málimetter. Bir ǵana mysal, 2000 jyly ádebıetshi Sattar О́mirzaqov belgili aqyn Mádı Merkishuly shyǵarmashylyǵy týraly kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Mádı Merkishuly kim edi? Mádı dinı fýndamentaldy bilim alǵan, keńestik dáýirde saıasat qazanynda qaınaǵan, dáýir jyrshysy bolǵan aqyn. Ol óz óleńderimen 20-jyldary birtutas Túrkistan respýblıkasyn keńestik formada quramyn dep jantalasqan Turar Rysqulovtyń ıdeıasy men saıası qaıratkerlik isterine dem berýshilerdiń biri bolǵan. M.Merkishulynyń ıdeıalyq negizgi ustanymy – Islam ustyndary edi. Bul baǵytta qalyń oqyrmanǵa áli belgili bola qoımaǵan orys kommýnısterinen qashyp baryp, qytaı kommýnısteriniń qolynan qaza tapqan aqyn Kódek Baıshyǵanulyn da atap ketken jón. M.Merkishuly men K.Baıshyǵanuly bular keńestik dáýirde ómir súrgen kitabı aqyndar Molda Musa Baızaqov pen Shádi Jáńgirovterden múlde bólek sıpattaǵy aqyndar ekendigin aıta ketý kerek.
4. Keńestik dáýirdegi emıgrasııalyq ádebıet jaıly. Iıa, qazaq ádebıetinde de emıgrasııalyq ádebıet bar. Onyń týýyna sebepshi bolǵan ár túrli kezeńdegi qýǵyn súrgin, zobalańnan syrt elderge qashyp, aýyp ketken adamdar ómiri. О́z elindegi qyspaqtan álemge tarydaı shashyraǵan qazaqtardyń toby negizinen Qytaı, Túrkııa, Eýropa jerlerinde paıda boldy. Qazaqtar ásirese sosıalızm búliginen kóp teperish kórdi. Sondaı bir ataqty shet jerdegi qazaq jazýshysy Hasen Oraltaı óziniń avtobıografııalyq «Elimaılap ótken ómir» kitabyn jazdy(Ystambul, 1999). Kitapta sonaý 1944-1945 jyldary Shyńjań jerinde qurylǵan Shyǵys Túrkistan Islam jumhirıetinen bastap, 1991 jyly Qazaqstannyń táýelsizdik alýyna deıingi aralyqtaǵy qyzý saıası ómirler sýrettelgen.
Eýropa jerindegi qazaq emıgrasııalyq ádebıetiniń kórnekti ókili ol sózsiz – Mustafa Shoqaı. M.Shoqaı qazirgi tańda eń kóp zertteý nysanyna aınalyp otyrǵan tulǵanyń biri. Emıgrant jazýshylardyń taǵy bir tobyn Uly Otan soǵysynda qolǵa túsken tutqyndar quraıdy. Olardyń bireýi – Májıt Aıtbaev. M.Aıtbaev – naǵyz emıgrant jazýshy. Ol nemisterge tutqynǵa túskennen keıin Berlın qalasynda «Túrkistan ulttyq birlik komıtetine» múshe bolyp, «Mıllı ádebıet» almanaǵynyń bas redaktory bolǵan. 1943 jyly Berlınde «Abylaıhan jáne basqa óleńder» atty kitap shyǵarǵan. Kitaptyń kserokóshirmesin 1991 jyly Ankarada turatyn Uıadan Aqaı degen qazaqtan Saýytbek Abdrahmanov alyp kelgen. Májıt óleńderin «Qobyzshy Qorqyt» degen ádebı laqappen jazǵan. M.Aıtbaev 1945 jyly amerıkalyq áýe shabýyly kezinde Berlın qalasynda qaza tapqan. Ekinshi bir Uly Otan soǵysynyń tutqyny, emıgrant aqyn – Máýlikesh Qaıbaldın. Máýlikesh soǵystyń aldynda Máskeý ýnıversıtetiniń til-ádebıet fakýltetin úzdik bitirgen. Soǵys jyldary qolǵa túsken soń, Maındaǵy Frankfýrt ýnıversıtetiniń nemis fılosofııasy men aǵylshyn fakýltetinde oqyǵan. M.Qaıbaldın Germanııada 60-jyldary qaıtys bolǵan. Májıttiń Germanııadaǵy ádebı laqap aty – «Asan Qaıǵy».
5. «Jylymyq» (ottepel) kezeńinde paıda bolǵan 60-jylǵylar ádebıeti týraly. 60-jylǵylar keńestik dáýir ádebıetindegi eń sońǵy ádebı tolqyn, ádebı fenomen. Oǵan Stalın qursaýynan bosanǵan soń paıda bolǵan az ǵana jylymyq kezeń túrtki bolǵan. Sol jylymyqtyń arqasynda qazaq ádebıetinde minezdi jastar legi paıda boldy. 60-jylǵylar bizdiń ádebıettaný ǵylymynda áli moıyndalmaǵan tolqynǵa jatady. Olardyń bári tulǵa retinde moıyndalǵan, biraq ádebı tolqyn, ádebı mektep retinde moıyndalmaǵan. Bul ádebı tolqyn ókilderi: I.Esenberlın, M.Maǵaýın, Á.Kekilbaev, Sh.Murtaza, A.Súleımenov, M.Shahanov, O. Bókeev t.b. Kezinde M.Áýezovtiń ózi osy jas tolqyn toptyń qarymyn baıqap, «Jyl qusyndaı jańalyq kóremiz» dep aıtqan edi.
Endi M.Áýezovtiń osy biz jiktegen bes ádebı baǵytqa qatysy qandaı? Jalpy alǵanda, M.Áýezovtiń bes ádebı baǵytqa da qatysy bar. Áıtse de sonyń aldyńǵy ekeýine tikeleı qatysy bar deýge bolady. M.Áýezov – alashtyq qozǵalys rýhymen qalyptanǵan tulǵa. J.Aımaýytov pen jaqyn dos, shyǵarmashylyq seriktes bolǵan. Maǵjanmen ásirese Tashkent kezeńinde qatty jaqyn bolǵan, ony ózine ustaz tutqan. Maǵjan óziniń eń úzdik týyndysy «Batyr Baıan» poemasyn Tashkentte M.Áýezovtiń páterinde jatyp jazǵan. Jalpy M.Áýezov shyǵarmashylyǵy eki iri kezeńnen turady: 1. 20-jyldardaǵy shyǵarmashylyq kezeń. 2. 20-jyldardan keıingi shyǵarmashylyq kezeń (1930-40-50j). 20-jyldar M.Áýezovtiń «Qalaı jazǵysy kelse, solaı jazǵan» shyǵarmashylyq erkindik baqytyn shyn sezingen tusy bolatyn. О́ıtkeni bul kezde keńestik saıasat kúshine enip, QazAPP uıymynyń belsendiligi áli arta qoımaǵan kez edi. Sondyqtan jazýshy óziniń shyǵarmashylyq qýatyn erkin paıdalanyp, óziniń daryndyq qarym-qabiletin bar qyrynan aıqyn kórsete bilgen. Kósemsóz salasynda «Abaı» jýrnalyn shyǵaryp, dramada «Eńlik-Kebek», prozada «Qorǵansyzdyń kúni», «Oqyǵan azamat», «Qyr sýretteri» syndy áńgimelerin, sondaı-aq «Qıly zaman», «Kókserek» atty povesterin, ádebıettaný salasynda «Ádebıet tarıhy» atty úzdik týyndylaryn jazǵan bolatyn. Biraq bul baqytty shaq tez aıaqtaldy. 30-jyldardan soń jazýshy shyǵarmashylyǵynyń ekinshi kezeńi eń qıyn, eń kúrdeli, ári eń ónimdi kezeńi bastalady. О́nimdi bolatyny osy kezeńde ol óziniń eń basty shyǵarmalary «Abaı joly» roman-epopeıasyn jáne « Abaı Qunanbaev» atty zertteý monografııasyn jazady. Al kúrdeli, qıyn bolatyny osy kezeńde M.Áýezov keńestik senzýranyń qyspaǵyna myqtap túsedi. О́z shyǵarmalaryn qalamasa da «sosıalıstik realızm» ádisimen jazýǵa májbúr bolady. О́kinishke qaraı, jazýshynyń eń basty shyǵarmasy «Abaı joly» roman-epopeıasy osy «sosıalıstik realızm» ádisimen jazyldy. Bul ádis zor kórkemdik talant ıesiniń shyǵarmashylyq karymyn myqtap tusaǵan bolatyn. Soǵan qaramastan sýretker qazaq ádebıetindegi eń eleýli romandy jazyp shyqty. M.Áýezovtiń búkil shyǵarmashylyq ǵumyrynyń máni bolǵan taqyryp ol: sózsiz – Abaı taqyryby. M.Áýezov abaıtaný ǵylymynyń irgetasyn qalaýshy. Buǵan eshkimniń talasy joq. Qazirgi abaıtanýshylar armııasy M.Áýezovke júginbeı ǵylymı qadam jasaı almaıdy. Keńestik qysymǵa abaıtaný ǵylymy da ushyraǵan. Mysaly, M.Áýezov Abaıdyń muralaryn zerttegende onyń Shyǵysqa qatysyn tereńdep zertteı almady. Basymyraq Batys mádenıetine qatystylyǵyn aıtýǵa májbúr boldy. Onyń Shyǵysqa qatysty tusyn tereńdep zerttegen professor M.Myrzahmetuly edi. Shyǵys taqyryby keńestik dáýirde jabyq taqyryptardyń biri bolǵan. Abaıtanýdyń eń bir ózekti máseleleriniń biri áli kúnge osy Shyǵysqa qatystylyǵynda bolyp keledi. Bir ǵana mysal keltireıik: áńgime Abaıdyń 38-qara sózi týraly. Kezinde Shyǵys taqyrybynyń bilgiri bolǵan professor Á.Qońyratbaev «Osy kúnge deıin Abaıdyń 38-qara sózine eshkimniń tisi batpaı júr» degen bolatyn. Bul jerdegi máseleler shoǵyry mynadaı bolyp keledi: 1. Abaıda 38-qara sóz degen shyǵarma bolǵan emes. Aqıqatynda Múrseıt qoljazbasynda «Kıtap tasdıq» atty taqyrypta shyǵarma bolǵan. Ony 38-qara sóz dep nómirlep, taqyryp qoıyp ózgertken keńestik dáýirdegi redaktorlar bolatyn. 2. «Kıtap tasdıq» qara sózderge kirmeıtin Abaıdyń óz aldyna bólek, jeke dara shyǵarmasy. 3. Bul shyǵarma qazirgi qazaq tilinde emes, shaǵataı tilinde jazylǵan týyndy. 4. «Kıtap tasdıq» taza kórkem shyǵarma emes, erkin tolǵanys mánerinde jazylǵan din negizderi týraly ǵylymı traktat. 5. «Kıtap tasdıqqa» 100 jyldyq abaıtaný tarıhynda tekstologııalyq jáne termınologııalyq saraptama júrgizilmegen. 6. «Kıtap tasdıq» shyǵarmasyn júıeli túrde taldaý úshin birinshiden, shaǵataı, arab, parsy tilderin bilý kerek, ekinshiden, aqıda, fıkh, táfsır, hadıstaný atty ıslam salalarymen qosa eresologııa ǵylymy tarıhymen jetik tanys bolý qajet. 7. «Kıtap tasdıq» shyǵarmasy tolyq túrde taldanbaı, Abaıdyń dúnıege kózqarasy anyq ashylmaı, sol jumbaq kúıinde qala bermek. Minekı, osy máseleler shoǵyrynan keıin qazaq ádebıetshileriniń 38-qara sózge nege tisi batpaı júrgeni túsinikti bolsa kerek. Biz búginde M.Áýezov tulǵasyna arzan, jyltyraq maqtaýlarmen emes, ol ózi negizin qalasqan jáne qalaǵan qazaq ádebıettaný jáne abaıtaný ǵylymynyń túıitkil máselelerin tarqatyp sheshý arqyly qurmet kórsete alamyz. Jazýshyǵa odan artyq syı- sııapattyń da, marapattyń da keregi joq. О́ıtkeni M.Áýezov keńestik dáýirdiń ózinde qazaq ádebıetiniń eshbir ókili qol jetkize almaǵan ataq-dańq pen marapattyń ushar bıigine shyǵyp úlgergen bolatyn.
Aqjol Qalshabek,
M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ dosenti, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty