Aptap (Esse)

Temirjoldyń boıyndaǵy shaǵyn aýyl – Aqtas. Sol baıa­ǵysynsha appaq shańy burqy­rap, dıirmenge tartylǵan un sekildi borpyldap jatyr. Jyl ótken saıyn mundaǵy eski úılerdiń de, jańa úılerdiń de qatary kóbeıe bastaǵany kózge anyq shalynady.

О́z basym osy aýyldyń tu­synan ótken saıyn esime bir oqıǵa oralyp, ezý tartyp, kó­ńilimniń túkpirinen jyly oryn alǵan sol bir aıaýly jandar bul kúnde bar ma, joq pa degendeı terezeden syrtqa úńilip, eleńdep qalamyn. Biraq poıyz bul razez­ge toqtamaıdy. Úlken qalany betke alyp, entigin baspaǵan kúıi zymyrap óte shyǵady. Sondyqtan da Aqtasqa kóz toqtatyp qarap úlgermeısiń.

Tek sanańda ótken kúnderdiń elesi oıanyp, saǵym arasynan bul­dyrap kóringen bir jumbaq dú­nıege enip bara jatqandaı kúı keshesiń.

* * *

Áli esimde, 1980 jyldyń shil­desi. Shym­kentte mı qaı­naıtyn ystyq. Oblystyq ga­zettiń mádenıet bóliminen tá­ji­rıbeden ótýge kelgen jap-jas stýdentpin. Tańerteńgilik Mar­habat aǵa ekeýmiz Almatydan ke­letin qonaqtardy kútip almaq bolyp qaladaǵy temirjol vokzalyna qaraı bet aldyq.

Ras, ol kezde Marhabat Baıǵut aǵam dál qazirgideı jalpaq jurt­qa tanymal jazýshy emes edi. Bar bolǵany, «Shilde» atty ala­qan­daı áńgimeler jınaǵy ja­ryq kór­gen jas jazýshy bolatyn.

Al biz kútip turǵan qonaq óz elimizde ǵana emes, búkil odaq kó­lemine málim jazý­shy, dramatýrg Dýlat Isabekov aǵamyz. Osy kúni kez kel­gen qazaq oqyrmany jaqsy biletin, bir emes, birneshe jas tolqynnyń súıikti kitabyna aınalǵan «Qar­ǵyn» ro­manynyń baspadan jańa ǵana jaryq kó­rip jatqan kezi.

Almaty men Shymkent qala­larynyń arasynda qaty­naıtyn júrdek poıyz júrisin baıaýlatyp, entigin basyp, ysyldap-pysyldap kelip vokzalǵa toqtady. Áne, toǵyzynshy vagon. Biz kútken qonaq osy vagonnan túsýge tıisti.

Aq tústi jeıde, qara ıýbka kı­­gen súı­kimdi jolserik kelin­shek baspaldaqtyń janynda kú­lim­­sirep tur. Jolaýshylar qol júkterin kóterip, birtindep túsip jatyr. Bir kezde bizdiń Dýlat aǵamyz da kórindi. Artyna qaraı qaıyrǵan tolqyndy qara shashy ıyǵyna túsip, óńine ádemi jarasyp tur. Kópten beri ońtústikke kelmegendigi me, kún qaǵyp to­tyq­paǵan júzi bozǵylttaý bolyp kó­rinedi. Basqyshtan túse bere bizdi kórip, qýanyp:

– Oı, qalaısyńdar-eı? – dep qu­shaqtap mańdaıymyzdan súıdi.

Sonsoń Marhabat aǵa mashına tur­ǵan jaqty nusqap, al qanekı, bylaı qa­raı júreıik degendeı belgi jasaı berip edi:

 – Oý, sender Asekeńmen amandas­tyńdar ma ózi?! – dedi bizge suraýly júz­ben qarap.

– E, báse! – Marhabat aǵa abdyrap qalǵandaı boldy. – Anaý kisi Asekeń eken ǵoı!..

Marhabat aǵam qaraǵan jaqqa men de jalt qaradym. Bir-eki adym­daı jerde kózine qara kó­zil­dirik taqqan, basynda aq sur shlıapasy bar, shashy uzyn, sa­qaly uıysqan bir tákappar kisi tur eken. Boıy ortalaý bol­ǵa­nymen, ózin eldiń bárinen bıik us­taıtyn sekildi. Iegin jo­ǵa­ry kóterip, ernin shúıirip, ezýine qystyrǵan qara fıltrli «Qazaq­stan» temekisiniń tútinin áýelete úrleıdi.

* * *

Biz qalada kóp bógelgen joq­pyz. Marhabat aǵanyń úıin­de as iship otyryp, az ǵana shú­ıir­­kelestik. Dýlat aǵa óziniń qa­syndaǵy qonaqty jaqynyraq ta­nystyryp: «Bilip otyrǵan shyǵarsyńdar, bul kisi – Asqar Súleımenov qoı», degende baryp ishteı tańyrqap: «E-e, «Besinniń» avtory osy kisi eken-aý», dep, Asekeńniń júzine kózimniń astymen urlana qaradym.

Biz Aqtasqa qaraı bet alǵanda ádet­tegisinshe uıasynan órtenip shyq­qan shildeniń kúni kóshe-kóshedegi qy­byr­laǵan jurtty kóleńke-kóleńkege qýa­laı basta­ǵan edi.

Áýeli Temirlannan, sonsoń Dýlat aǵanyń áńgime, povesterine jıi arqaý bolatyn Qaraspan aýy­lynyń janynan ótkennen keıin, túsi ońyp, bozaryp jatqan shó­leıt dala bastaldy. Kenet al­dyńǵy oryndyqta otyrǵan Ase­keń bizge qaraı júzin buryp:

– Áı, Dýlat, myna eki bala da sol baıaǵy úndemesterdiń qata­ry­nan bilem, – dep qaljyńdap qoı­dy.

Biz bir-birimizge qarap jy­myń­dap, qoz­ǵalaqtap qaldyq. Mashınanyń te­rezesinen syrtqa kóz salyp, únsiz oı­ǵa shomyp kele jatqan Dýlat aǵa Ase­keńniń kókeıindegi oıdy tym áriden tú­sinedi-aý deıim, rýlde otyrǵan Oraz­baı aǵama qarap qysqa ǵana ún qatyp: 

– Toqtaıyq, – dedi.

Boz dala demin ishine tartyp, tym-­tyrys múlgip jatyr. Asekeń oryndyq­qa shalqaıyp kózin jumyp, tereń tynys al­dy da:

– Áı, báribir bir nárse jet­peıdi, – dedi.

– Bilemiz ǵoı, – dep kúldi Dýlat aǵa. 

Sodan soń mashınadaǵy jol­azyq sa­lynǵan sómkeniń aýzyn ashyp, gazetke muqııat oralǵan bir shól­mekti aldyq.

Asekeń kókke qarap, qolyn­daǵy rıýmkany kún sáýlesi­men soǵystyrǵandaı bir qyzyq qı­­myl jasady da, azdap qana «aqańnan» aýyz tıdi.

* * *

Aqtas, jańa aıttym ǵoı, te­mirjol bo­ıyndaǵy kishkentaı ǵana aýyl. Biz asfalt joldan burylyp, appaq shańy borpyldap jatqan qasqa jolǵa túsken soń, esiginiń aldynda bes-alty túp qaraǵash ósip turǵan úıdiń shar­baǵyna qa­raı buryldyq. Jalań aıaq, jalań bas, butynda qap-qara trýsıi ǵana bar torsyq sheke, qara bala syrtqa júgirip shyq­ty.

– Oı, dáý jigit, – dep Dýlat aǵa onyń qolyn alyp, mańdaıynan súıip jatyr. – Kókeń qaıda?

– Arysqa ketken, – dedi bala.

– Apań úıde me?

– Joq. Ol da Arysqa ketken.

– Oı, nemene, – dep kúldi endi Dýlat aǵa. – Bizdiń keletinimizdi bilip, bulardyń bári Arysqa asy­ǵys ketip qalǵan ba?! Al ápkem-jezdem she? Olar úılerinde me?

– Iá, – dedi qara bala Dýlat aǵaǵa qarap jymıyp. – Baǵana, azanda úıinde-tuǵyn.

Dýlat aǵa: 

– Olaı bolsa, kókeń men apańa bizdi kelip-ketti dep aıtarsyń, – dedi de keri buryldy.

– Úıge kirip, shaı ishpedińizder me?! – dep qara bala kózin jypy­lyq­tatty.

– Raqmet. Ápkemniń úıinen ishemiz ǵoı.

Sonsoń mashınaǵa qaıta mi­nip, sál júr­dik te, ishi-syrty ju­myrt­qadaı ap­paq qorjyn tam­­nyń qasyna kelip toq­ta­dyq. Ishten basyna aq oramal tart­­­qan, tolyq deneli bir apa shy­ǵyp, shaqshıǵan kúnnen kózin ala­qanymen qalqalap mashınadan túsip jatqan bizge qarady. Kenet ortamyzdaǵy Dýlat aǵany shyramytqan kezde: «Apyr-aý, myna bizdiń Dýlatjan ba?!» dep tańǵalyp, júzinen meıirimi tógilip, ózine qaraı asyǵa basyp kele jatqan baýyryna qarap qushaǵyn jaıa berdi.

Olar bir-birin únsiz túsinip, únsiz ǵana hal-jaǵdaı surasyp, kózderine jas aldy. Júrektegi buıyǵyp jatqan sa­ǵynysh alpys eki tamyrdy boılaı aqqan qanmen birge júgirip, qos baýyrdyń tula boıyn eritip bara jatqan sekildi.

Osy sátte qora jaqtan shyǵa kelgen juqaltań óńdi qart kisi qalbalaqtap:

– Oý, almatylyqtar kelip qalǵan ba?! – dep qýana daýys­tap beri qaraı júrdi. Kele sa­la apa­myzdyń ıyǵynan tartyp: – Áı, bylaı tur, biz de ıis­keıik, – dep bas saldy. Qara sha­­pan jamylǵan myna qarttyń saǵy­nyshy «qara qarǵa­nyń mıyn qaı­natatyn» shil­deniń aptabynan bir de kem emes sııaqty.

Sálden soń qorjyn tamnyń ishine endik. Apamyz tórgi bólmege kórpeshe salyp, dastarqan jaıdy. Sonsoń: «Áýre bolmańyz, asy­ǵyspyz», degenimizge qaramaı, qa­ra qazannyń túbin shyjyldatyp maı salyp, qýyrdaq qýyrýǵa kiristi.

– Iá, qalaı, Almaty aman-esen be? – dedi qara shapan jamylǵan kisi jy­myńdap, qonaqtarǵa qarap ıek qaǵyp.

Kenet tórge jambastap, aıaq sozyp jata ketken Asekeń basyn kilt kóterip:

– Áı, qarııa, – degende daý­sy qor­jyn tamnyń ishinen emes, quddy bir «ákemteatrdyń» sahnasynan shyqqan­daı sańq ete qaldy. – Nyspyńyz kim bo­lady?

– Yrysbek, – dedi qarııa.

– Siz Dýlatqa jezde bolsańyz, bizge de bóten emessiz.

– Árıne, árıne, – dep qarııa basyn shulǵydy.

– Pravılno! – dedi Asekeń.

– Al endi... ózińizdiń atyńyz kim bolady? Tanysa otyraıyq.

– Meniń atym – Asqar.

– Bárekelde-e! Pámıleńiz?..

– Onyń sizge qajeti bar ma?

– Aý endi, ózińiz sııaqty jazýshylardy jurt pámılesimen atap jatady ǵoı.

– Dopýstım. Súleımenov.

Osy sátte Yrysbek qarııanyń kózi kúlimdep, bizge qarap: «Myna kisiniń oryssha sóılegenin qaraı gór!» degendeı ıegin qaǵyp qoı­dy. Baıqaýymyzsha, bul kisi de ázil-qaljyńnan quralaqan emes. Ol endi Asekeńe qaraı jú­zin to­lyq buryp:

– Pámılem – Súleımenov de­dińiz be? – dep qaıtalap surap aldy.

– Desek qaıtedi eken?!

– Siz sonda, anaý obkomdaǵy Sú­­­leı­­menovtiń týysy bolasyz ba?

«Ol kim edi?» degendeı Ase­keń biz­ge – Marhabat aǵa ekeý­mizge qaraı bu­ryldy.

− Oblystyq partııa komıte­tinde Ýá­lıhan Súleıme­nov degen ekinshi hatshy bar. Bu kisi, shamamda, so kisini aıtyp otyr, – dedi Marhabat aǵa jymıyp.

– Á-á, – dep Asekeń demin te­reńnen shy­ǵardy. – Iаsno. Ol meniń obkomdaǵy aǵam ǵoı. Iá... men arqyly oǵan birnárse aıt­paq pa edińiz?

– E-e, ne aıtýshy em?.. Osy kúni bu­rynǵy temirjolshylardyń pensııasyn kóbeıtip jatyr deıdi. Bizdiki áli sol... jıyr­ma jeti som ǵana. Túkke arzymaıtyn birdeńe.

– Siz ne sonda, temirjolshysyz ba?

– Iá. О́mir baqı myna shoıyn jolynda istep, sodan pensııaǵa shyqqanbyz.

– Da-a, – dedi Asekeń endi oılanyp. – Olaı bolsa, jezde, sen ekeýmiz budan bylaı bir-birimizge «siz», «biz» dep sy­zylmaı-aq qoıalyq.

– O nege?

– Týrasyna kósheıik te.

– E-e, kóshsek, kósheıik...

– Áı, bala, – dedi kenet Asekeń bo­saǵa jaqta otyrǵan maǵan qaraı qolyn so­zyp. – Ákel! Qaǵa-a-az ákel! Qalam ákel!

Men jalma-jan tós qaltam­dy sıpap, bloknotymdy shyǵa­ra qoıdym. Asekeń onyń bir p­araǵyn jyrtyp aldy da, Yrys­bek qarııaǵa usyndy. 

– Al-l, – dedi sodan soń daýsyna erek­she bir salmaq salyp. – Jaz!

– Oý, ne jazam? – Yrysbek qarııa qaǵazdan ábden úrkip qalǵan adamdaı Asekeńniń qolyndaǵy p­araqqa shoshyna qarady. – Ne jazam?

– Jaz, – dedi Asekeń taǵy da qaıtalap. – Men... Iá, aıtpaqshy, jezde, seniń atyń kim edi ózi?

– Yrysbek.

– Iá, jaz... «Men, temirjolshy Yrysbek, sovet ókimetine voob­she qarsymyn!» de. Sóıt te, qo­lyńdy qoı.

– O, nege? – dedi Yrysbek qa­rııa en­di kúlerin de, ashýlanaryn da bilmeı.

– Jazsaıshy, – dedi Asekeń qarııadan kóz almaı, tesile qara­ǵan kúıi. – Sonsoń men saǵan aı saıyn Almatydan júz jıyr­ma som salyp turamyn.

– Op-po! – Yrysbek qarııa munyń qaljyń ekenin jańa ǵana túsingendeı sanyn bir soǵyp, myrs etip kúlip jiberdi. – Sonda me­ni sábet ókimetine qarsy qylyp qoı­maqsyń ba?

– Men emes, óziń ǵoı.

– Ne, «óziń»?..

– Aıttyń jańa...

– Ne aıttym?

– Atyń kim edi?

– Yrysbek. 

– Iá, Yrysbek: «Úkimet pen­sııaǵa ja­rytp­aıdy. Men sábet óki­metine qarsymyn», dediń.

– Jo-oq, – dep Yrysbek qa­rııa taǵy da etek-jeńin jıyp, bir­túrli sekemdene qaldy. – Men qarsymyn degen joqpyn!

– Kýásińder ǵoı, – dep Asekeń bizge qarady. Kózinde bir qýlyq jasyrynyp, jylt-jylt etip tur. – Onda qara, men ja­zamyn. Ta-a-ak... «Men, Súleımenov sá­bet­ke qarsymyn!» Sonsoń... Atyń kim edi osy?

– Yrysbek.

– Iá. Yrysbek myrza, sen maǵan aı saıyn júz jıyrma som aqsha salyp turasyń. 

– Oıboı, ony qaıdan tabam?

– Bilmeım, tabasyń. 

Osy sátte apamyz as úı jaq­tan býy burqyraǵan bir tabaq qýyr­daqty alyp kele jatty. Manadan beri qorjyn tamnyń qońyr salqyn qabyrǵasyna ar­qasyn súıep, qalǵyp otyrǵan Dý­lat aǵa men Marhabat aǵa: 

– Al, qane, ystyq tamaq alyń­dar, – degen apamyzdyń daýsyn estip, dastarqanǵa qaraı ja­qyn­­­dady.

* * *

Qýyrdaq jelinip, shaı ishilip, biraz áńgime shertilip bolǵan soń, biz úı ıelerinen ruqsat surap, jolǵa shyǵatynymyzdy aıttyq.

– Oý, nege asyqtyńdar? – dedi Yrys­­bek qarııa jańa ǵana kelgen qonaq­tardy jibergisi kelmeı shyn peıilimen qaýpalaqtap. – Kúnde kelip jatqan joqsyńdar. Almaty, ol – mynaý turǵan Arys emes! Qazir qoı soıamyz. Sonsoń ja­ta-jastana-a áńgimelesemiz kep!..

Osy kezde Dýlat aǵa jezdesi men áp­kesine óz saparynyń jaı-jap­saryn qysqasha ǵana túsin­dirip, búgin qalaı da Jetisaıǵa je­tip alýy kerek ekendigin aıtty.

– Oqta-tekte óstip ápkeńdi iz­­dep kep, qýantyp tursaıshy, – dep apamyz inisin taǵy da qu­shaq­tap, kózine jas aldy.

Qasqa joldyń qalyń shańyn burqy­ratyp, biz mingen «ýazık» Aqtastan alystap bara ja­­tyr. Jezdemiz ben apamyz esik aldynda birazǵa sheıin bó­ge­lip, mashınanyń sońynan qa­rap tur­dy. Oıda-joqta kelip qýan­typ, endi mine, kózdi ashyp-jum­ǵansha bolmaı asyǵyp, taǵy da alysqa at­tanyp bara jatqan baýyrlaryn qımaı, Alla taǵaladan aq jol, sát sapar tileıtin sııaqty.

Kenet Asekeń rýlde otyrǵan Oraz­baıǵa jalt qarap:

– Toqta! – dedi.

Mashına bir kishkentaı tó­beniń ústine shyǵa bere kidirdi. Sarǵysh tuman sekildi qoıý shań aınala-tóńirekti tutas qaptap, birazǵa deıin seıilmeı turyp aldy. 

Shań basyldy-aý degen kezde Asekeń esikti shalqaıta ashyp, jerge sekirip tústi. Sóıtti de, temir­­joldyń jaǵasyndaǵy ala­qandaı aýylǵa qarap:

– Aý-ý, jezde-e! – dep aıǵaı­lady. – A-atyń kim edi-i?!

Kózge kórinbeı janyp jatqan ot sekildi lapyldaǵan ystyq ap­tap­tyń ishinen:

– Yrysbe-e-ek! – degen daýys estildi.

– О́ı, jaraısyń! – dedi Asekeń basyn shaıqap qýanyp. – Jú-ú-úz ja-sa-a-a!

Nurǵalı ORAZ,

«Egemen Qazaqstan»