«Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy – ulttyq ıdeologııany júıeleýdegi basty qural

Munda Elbasy qazaq halqynyń negiz­gi tarıhı qundylyqtaryn ulttyq damý­dyń platformasyna aınaldyrýdy usy­nyp otyr. Arheologııalyq derekterge súıene kele, qazaq jerin meken etken eneo­lıt dáýirindegi taıpalardyń adamzat dúnıesinde alǵashqy bolyp, jylqy­ny tur­mysqa, jaýyngershilikke úıretip, san ǵasyrdan bergi babalarymyzdyń ulan-ǵaıyr jerimizdi jaýdan qorǵaǵanda senim­di serigine aınalǵan mańyzdylyǵyn basymdylyqpen aıtqan. Elbasynyń bul bastamasynan árbir qazaq jylqy­nyń qasıetin bilýge jáne bilgenin urpaq­qa jetkizýi tıis. 6 myń jyl buryn ómir súrgen grek tarıhshysy Gerodottyń, Italııa saıa­hatshysy Marko Polonyń jazbalarynda qymyzdyń paıdasy týraly aıtylǵan. Biz de kúndelikti ómirimizde osy baıyrǵy ulttyq sýsynymyzdyń mańyzdylyǵyn sanaly túrde uǵynyp, kópshilikke nasıhattap, qazirgi adam densaýlyǵyna keri áserin beretin sýsyn­dardyń ornyna paıdalanyp, qunarly sýsy­ny­myzdy nasıhattap, brendke aı­nal­­dyrýymyz kerek. 

Árbir qazaq eń birinshi óziniń jáne otbasy­nyń densaýlyǵyna, odan keıin rýhanı qun­dy­lyqtaryna asa zeıinmen qaraýy tıis. Sebebi, bir otbasynyń músheleri deni saý, rýhanı tolyq bolsa, bul memleket úshin mańyzdy qundylyq. Rýhanı azyqqa, onyń ishinde ulttyq rýhqa qanyǵyp ósken urpaq erteń eline adal, ult janashyry bolary sózsiz. Elbasy maqalasy ulttyq kodty aıqyndaıtyn tarıhı platforma quryp otyr. 

Osy platformany negizge ala otyryp, memlekettik ıdeologııa bir júıege túseri sózsiz. О́ıtkeni biz sonaý atqa miný máde­nıeti, metallýrgııa, ań stıli, altyn adam sekildi uǵymdardy fılosofııalyq oıdyń jatqandyǵyn ańǵaramyz. Munda babalar tarıhynan nár alyp, ony kúndelik­ti ómirinde paıdalanýǵa oı salady. Maqala­da tarıhı qundylyqtardy negizge ala otyryp, ekinshi bólimde olardy mem­le­ket­tik deńgeıde naqty qaı baǵytta, qalaı iske asyrý júıesin anyq kórsetken. Arhıvtiń 7 jyldyq baǵdarlamasyn daıyndaýdy usynyp otyrǵany qazaq tarıhy jan-jaqty jınaqtalady degendi bildiredi. Odan baryp zertteý júmystary júrgiziletini sózsiz. Kıno salasynda da kórnekti tarıhı-tulǵalyq derektemelerge súıene otyryp, tolyq sıýjet daıyndaýdy usynǵan. Munda bizdiń ólkemizde batyrlar jyrynyń bas­taýy bolǵan Qobylandy batyr, jońǵar shapqynshylyǵynda el qorǵaǵan, halqyna pana bolǵan Ábilqaıyr han, Eset Kókiuly, Bókenbaı batyr­lar jáne t.b. batyrlardyń tulǵalyq úlgisin zamanaýı túrikterdi aralas­tyra otyryp, oı túısigine myna bizge jetken ulan-ǵaıyr jer men búgingi egemendi el bolǵanymyz osy Uly dalamyzdy qorǵaǵan babalarymyzdyń eńbegi men batyrly­­­ǵyn jetkizýimiz kerektigin basa kórsetken. Elba­synyń maqalasy tarıhshy, ólketaný­shylardyń kópten kútken oılarynyń júzege asýyna memlekettik turǵyda tapsyrma berdi. 

Mýzeı salasyna keletin bolsaq, ulttyq qundylyqtarymyz saqtalyp otyr­ǵan mýzeı qoryndaǵy árbir qundy jádi­gerdiń tarıhyn nasıhattaý, osy Uly dala tulǵalaryn zertteý, olardyń ómirin kóp­shi­likke pash etý jumystaryna ún qosa­ty­nyna senimdimin. Sonymen qatar, shalǵaı aýdandarda kónekóz qarııalardyń aýyzdan-aýyzǵa jetken keıbir jyr-das­tan­dar­dy sarǵaıǵan dápterge jazyl­ǵan bolýy múmkin. Solardy izdep, ádeıilep keshen­di ekspedısııalar jasap, mýzeı qoryn tyń derektermen tolyqtyrýǵa bas­ta­ma bolaryna senimdimin. 

Aınur Maqsatqyzy,

Aqtóbe oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi arheologııa jáne etnografııa bóliminiń meńgerýshisi