Álemdik órkenıet qalyptasýyndaǵy Uly dalanyń alatyn orny

Alaıda, tabıǵatpen til tabysý arqyly, ekojúıege beıimdelýdiń ar­qa­synda ýaqyt pen keńistiktiń araqa­tynasyn sheber meńgerip, kósh­pendiler sharýashylyǵy-mádenı tıptiń eń mańyz­dysy bolǵany anyq. Altaı men Karpat taýlarynyń arasynda kerilip jatqan Uly dalada tehnokrattyq damý paıda bolǵanǵa deıin tabıǵı túrde ómir súrý úshin tek qana kóshpendilik ómir salty ǵana múmkin boldy. Osy jerde ataqty ǵalym V.O.Klıýchevskııdiń sózi­men aıtqanda «dúnıeniń mánin ózgertken myltyq paıda bolǵanǵa deıin «kóshpeliler tarıhtyń dyraý qamshysy boldy», degen oı-tujyrymy oryndy bolyp keledi.

Kóshpeli halyqtardyń mádenıeti oty­ryqshy elderdiń mádenıetin jalǵas­tyrýshy, Shyǵys pen Batysty túıis­tirýshi róldi atqardy. Kóshpeli qoǵamnyń negizgi ómir súrý salty dınamıkada bol­ǵan­dyqtan, olardyń basqa máde­nıet­terden oqshaýlanyp qalmaýyna, únemi jetilýine de áseri tıip otyrdy.

Qazaqstan aýmaǵy adamzattyń erte­degi dáýirlerinen, naqtyraq aıtqan­da, bizdiń zamanymyzǵa deıingi myń­jyldyqtyń basynan bastap HH ǵasyr­ǵa deıin eýra­zııalyq nomadızmniń epı­sentri bolyp qyzmet etkeni tarıhtan belgili. Mundaǵy «Eýrazııa» dep ata­latyn shartty tarıhı-geografııalyq termın – Ortalyq Azııanyń negizgi terrıtorııasy, onyń kindigi Karpattan Altaıǵa deıin sozylyp jatqan «Uly dala» dep atalatyn keńistik. Adamzat balasynyń tarıhyndaǵy eń uzaq jasaǵan (úsh myń jyl) áleýmettik tarıhı for­masııanyń, «kóshpeli órkenıettiń» nemese «dalalyq órkenıettiń» ón bo­ıyn­da osy terrıtorııany mekendegen kósh­peli etnostardyń úzdik jetistikterin boıy­na sińire otyryp, ózindik kóshpeli sha­rýa­shylyq-mádenı dástúrin saqtap qal­ǵan birden-bir halyqtardyń biri – qazaqtar. Osy oıdy ultymyzdyń betke ustar ǵalymdary qoldaıdy. Sondyqtan da olardyń dástúrli etnomádenıetiniń negizgi arhetıpi – kóshpendilik.

Kóshpendiler mobıldi ómir súrý tárti­biniń nátıjesinde qurlyqtyń alyp keńis­­tik­terin – Eýrazııanyń dalaly aı­­maq­taryn, Ortalyq Azııa men Arabııa­nyń, Sol­tústik Afrıkanyń shóldi aımaq­ta­ry­nan bastap, azııalyq jáne amerı­ka­­lyq týndranyń qıyr soltústik­­teri­ne deıingi jerlerdi ıgerdi. Kóshpeli taı­pa­lardyń óte keń amplıtýdasymen soǵan sáıkes olardyń mádenıetiniń taralýy Eýropa, Azııa, Afrıka jáne Amerıka halyqtarynyń qalyptasýyna da yqpalyn tıgizdi. Úndieýropalyq, altaı­lyq, afroazııalyq til semıalarynyń qa­lyp­tasýy kóshpendilerdiń qur­ǵaq aımaqtar keńistiginde qonys aýdarý­lary­­­­men tikeleı baılanysty. Álemdegi eń iri Eýrazııa qurlyǵyndaǵy Hıngan men Kar­pat taýlarynyń aralyǵyn alyp jat­qan Uly dala keńistigi tabıǵı geogra­fııa­lyq bitim qasıeti jaǵynan az kúsh jumsap, mol ónim alýǵa qol jetkizetin kóshpeli ómir salttyń kindik mekeni ekeni daýsyz. Muny tabıǵatpen til tabysa ornyqqan tamasha salt-dástúrlerimen de dáleldeıdi.

Kóshpendi­lik ıntensıvtilikpen keńes­tikti ıgerý ar­qy­ly aqparattar almasýyn, máde­nıet­ter­diń úndestigin, ultaralyq kommýnı­kasııa­ny qamtamasyz etip, keı­bir álemdik órke­nıetterdiń qalyptasýy­na yqpal etýshi obektıvti faktor eken­digin dáleldeıdi. Uly dala­nyń tósinde adam­­zat tarıhynda kóshpendiler qalyptastyr­ǵan órkenıetiniń belgisi bolyp tabylatyn atqa miný mádenıeti ýaqyt pen keńistiktiń arasyn jaqyndatsa, ult­tyq zergerlik, ustalyq, metalmen ju­mys isteý, quıma quıý, álemdik óner­diń fenomeni bolyp tabylady. Túrkiler­diń óner men ǵylymǵa degen ózindik ámbebaptyq júıesi álemdik oıshyldyq­ty qalyptastyrdy. Uly Jibek joly Batys pen Shyǵystyń arasyn­daǵy órkenıetterdi baılanystyra­tyn altyn kópir bolyp tabylady. Osy turǵy­dan kelgende babalarymyzdyń qal­dyrǵan áleýmettik-adamgershilik úlgi­degi ósıetter men rýhanı murany tereń nasıhattap, qalyń kópshiliktiń ıgili­­gine jaratý qajet. Bul jas urpaq­ty izgilik­ke, júrek pen jannyń tazaly­ǵyna, bilim­­dilikke, ımandylyqqa, adamger­sh­li­likke, parasattylyqqa, ásemdik pen ádep­tilikke baýlyp, tulǵalyq qasıetterdi qalyptastyrýǵa ózindik úlesin qosady, qoǵamdy zııalylyqqa úndeıdi.

Amantaı QUDABAEV,

E.Bekmahanov atyndaǵy ólkeniń tarıhy men etnografııasy ǴPO dırektory, professor

Pavlodar oblysy