Aralas mektep máselesi alańdatady

Aralas mektep múddesi

Elbasy Nursultan Nazarbaev qazaq tilin «Úsh tildiń birinshisi, negizgisi, bas­tysy, mańyzdysy», dep atap kórsetkeni málim. Keıbir ult zııa­ly­larynyń pikirinshe, ana tilimizdiń tynysy ashylyp, órisiniń ke­ńeıýine kedergi keltirip turǵan bir tosqaýyl – osy aralas mektep­ter. Aralas mektepterdegi til­dik ahýal osy sózimizge dálel bo­la alady. Eń alǵashqy aralas mektep HIH ǵasyrda Perovskide ashylǵan. Syrdarııa gýbernatory orys-túzem mektebindegi orys tilin meńgerip jatqan qa­zaq balalaryn baqylaýǵa kel­gende tapsyrmanyń oryn­da­lyp jatqanyna qanyǵady. Al synyptan shyǵa sala bir-birimen qazaqsha shúıir­ke­le­sip júrgen balalardy kór­gen­de kóńili kónshimepti. Keıin qara­do­malaqtarǵa orys balalar­dy qosady, otarshyl gýber­na­tor oıyn osylaı iske asy­ryp­ty. Bul tarıhtyń túp-tór­ki­nine M.Myrzahmetuly «Qazaq qalaı orystandyryldy?» degen saýalǵa jaýap izdegende já­ne osy atpen shyqqan kitabyn jaz­ǵanda jolyqqan. Atalǵan taqy­rypty kóp kótergen ǵalymǵa habar­lasqanymyzda «Aralas mektep – otarlyq saıasattyń klassıkalyq túri», dep túıindedi. 

Ońtústikte maman, soltústikte oryn joq

Kókshetaý qalasyndaǵy aralas mekteptiń aqıqaty týraly oqyǵanda tańǵalǵanymyzdy jasyrmaımyz, táýelsiz memleket bolǵanymyzǵa shırek ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de, Kókshetaýda jańadan birde-bir qazaq mektebi salynbaǵan kó­rinedi. Balalaryn qazaq tilinde oqyt­qysy keletin ata-analar ara­las mektepti qanaǵat tutqan. Tek byltyr ǵana jańadan qazaq mek­tebi salynyp, osyny qosqanda memlekettik tilde bilim beretin mektep sany 4-ke jetti. Onda 4105 bala tárbıelenip jatyr. Al qaladaǵy 20728 oqýshyǵa bilim berip jatqan aralas mekteptiń sany – 21. Ondaǵy oqýshylar úshin qazaq tili tek 45 mınýttyq til ekenin budan buryn da sóz et­ken­biz. Balalardyń qazaq synybyna barsa da qazaqshaǵa shorqaq ekenin kózimiz kórdi. Sonda  mun­daǵy taza qazaq tildi balalar sany bes esege az bolyp shyǵady. 

Máselege tereńdeý maqsatynda Kókshetaýdaǵy №1 mektep gımnazııasyna habarlastyq. Aralas mek­tep ókiliniń málimetinshe, 67 sy­nyptyń 20-sy qazaq tilinde bi­­lim beredi, qalǵany oryssha. 1883 balanyń 483-i qazaq synyp­tar­ynda, 1400-i orys synyptarynda eken. Endi qarańyz, mek­tep 836 oryndyq, al qalǵan 1047 bala qalaı oqyp jatyr? Sóıt­sek, ekinshi bir máseleniń tıegi aǵytyldy: úsh aýysymmen oqıdy eken. Mine, aralas mekteptegi sy­nyptardy oqytý tiline qaraı ekige bólip, taza orys ne qazaq mektebi etýge taǵy bir sebep bar. 

Aıtpaqshy, osy óńirdegi bilim basqarmasynyń aqparatyna sensek, Kókshetaýda birde-bir orys mektebi joq eken. Bul qýantarlyq pa? Asyqpańyz, onyń ornyn aralas mektep basqan ǵoı, bul – eki ǵasyr burynǵy otarlaýdan keıin otarsyzdandyrý saıasatynyń oryndalmaǵanyna dálel. 

Endi 99 paıyz qazaqy ortaǵa oıysaıyq. «Koreıler men ne­mis­teri de qazaqsha saıraıtyn Qyzylordaǵa aralas tildi mek­teptiń qajeti qansha?» degen qı­syndy suraq oıǵa keledi. Ob­lystaǵy 293 mekteptiń 262-si taza qazaq tilinde bilim beredi. Kó­ńil qýantady. Al 4 orys tildi, 27 aralas mektep bar eken. Qala­lyqtarda ǵana suranys bar bolar desek, qatelesippiz. Shıe­li aýdanyndaǵy №127 mek­tep-lıseı dırektorymen sóı­lestik. Aralas mekteptegi 77 sy­nyptyń 12-si orys tildi. 906 oqýshynyń ishindegi 691 qara­domalaqpen birge koreı, tájik, tatar, ýkraın, chývash, armıan, ázerbaıjan, osetın balalary da bar. «Qazaqtar balalaryn nege orys synybyna beredi?» degen suraqqa bilim orda­synyń basshysy Gúlshara Ber­dalyqyzy: «Ata-analar mek­tepti de, tildi de, synypty da emes, muǵalimdi tańdaıdy. Qaıda úzdik ustaz bar, sonda beredi. Qalǵany ekinshi orynda», dep jaýap berdi. Onyń aıtýynsha, orys synyptaryna sabaq beretin maman joqtyń qasy. Osy máseleni sheshý úshin zeınettegi muǵalimderdi shaqyrtyp nemese ekinshi bir bilim mekemesinen aldyrtyp oqytady eken. Jáne bir nazar aýdaratyn nárse, orys synyptarynda oqýshylar sany az, 6-synypta 7 bala bolsa, 8-synypta 4 bala ǵana. Minekeı, aralas mekteptegi synyptardyń ara-jigin ajyratýǵa ekinshi sebep. 

Aralas mektep máselesinde taǵy bir túıtkil bar. Astanadaǵy bir mekteptiń ata-anasy byltyr 5-synyptar arasynda eki jaq bop tóbeleskenin aıtty. Mektep dırektory bul jaıtty joqqa shyǵaryp otyr. «Jalǵan aqpar qulaǵyńyzǵa jetken», deıdi. Alaıda, «jel turmasa, shóptiń basy qımyldamaıdy». Olardyń neni bólise almaǵany belgisiz, biraq bir anyǵy – orys synyptary men qazaq synyptary bolyp bólinýi. Birinen-biri artyqpyn deýi nemese kemsitýi, ekinshi taraptyń namyspen tartysýy osyndaı ýshyqqan oqıǵaǵa alyp kelgen. Ata-analar aralasyp júrip ázer basylǵan. Bul ne? Etnosaralyq kıkiljińniń mektepishilik túri me? Olaı deıin deseń, orys synyptarynda qazaq balalary da bar emes pe? Demek qazaq balalary bir-birimen ózgeniń tili úshin tóbelesip júr degen sóz ǵoı. Sonda ult ishinen ult jasap júrmiz be?.. Menińshe, osy sebeptiń ózi eki ǵasyr bu­rynǵy solaqaı saıasattyń ult bolashaǵyna zııany tıgizetinin baǵamdap, túbegeıli sheshim shyǵarýǵa jetip jatyr.

Ne kedergi?

Álbette, ár adamnyń qaı til­de bilim alýyn sheshý óz er­kinde, ony shekteýge bolmaıdy. Sondyqtan ózge tildi mektepterge múmkindik te bar. Másele, aralas mektepterdegi qazaq jáne orys synyptaryn ajyratyp, biryńǵaı orys ne qazaq tildi mektepke aınaldyrýda bolyp tur. Bul másele qansha jyldan beri kóterilip kele jatsa da sheshimi tabylmaýyna ne kedergi?

Osy suraqpen Bilim jáne ǵylym mınıstri E.Saǵadıevtiń atyna hat jazdyq. Mınıstrliktiń málimetinshe, respýblıkadaǵy mektep oqýshylarynyń 66 paıyzy qazaq tilinde oqıdy. Al aralas mektepter jelisiniń saqtalýyna úlken qalalarda qazaq tilindegi oqýshylar sanynyń úzdiksiz kóbeıip, sáıkesinshe orys tilinde bilim alýshylar sanynyń kemýi sebep eken. Qazaq tilinde bilim beretin mektepterde oqýshy orny jetkiliksiz bolǵandyqtan, orys tildi mektepterde qazaq tilinde bilim beretin synyptar ashylýda dep túsindirdi. 

«Sońǵy bes jylda qansha aralas mektep birtildi mektepke aınaldy?» degen saýalymyzǵa mınıstrliktiń tıisti mamandarynda jaýap joq. Aralas mektepten birtildi mektepke aınal­dyrýdyń krıterııleri qandaı ekenin de tap basyp aıta almady. Tek, tilge tıek etetini – 2014 jyly 2100 aralas mektep bolǵan, onyń sany búginde 54-ke azaıǵany. Onda qazaq mek­tepteriniń sany kóbeıýi kerek qoı? Bes jyl burynǵy aqparatty aqtar­dyq. Aqparattyq-taldaý orta­­lyǵynyń zertteýinshe, 2014 jyly 3794 qazaqtildi mek­tep bolǵan, bul búgingimen salys­tyrǵanda 45-ke az. Sonda qalaı?..

Budan bólek, jaýap hatta «Til týraly» zańdy alǵa tart­qan, ondaǵy 16-bapta: «Qazaq­stan Res­pýblıkasy bastaýysh, negizgi orta, jalpy orta, teh­nı­kalyq jáne ká­siptik, orta bilim­nen keıingi, jo­ǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilimdi memlekettik tilde, orys tilinde, al qajetine qa­raı jáne múmkindigi bolǵan jaǵ­daıda bas­qa da tilderde alýdy qam­tama­syz etedi», delingen. 

Al osy máselede talaı esiktiń tabaldyryǵyn tozdyrǵan ǵalym M.Myrzahmetulynyń aıtýynsha, aralas mektep máselesin túbe­geıli sheshýge esh kedergi joq. «Bul bıliktegi atqaminerlerdiń ba­tylsyzdyǵy ǵana. Áıtpese táýelsiz el bolǵanymyzǵa qansha ýaqyt ótti? Dál qazir buǵan qarsy keletin eshkim joq», deıdi ol. 

Soltústik aımaqtardyń aralas mektepterinde orys sy­nyp­tary, soǵan sáıkes oń­tús­tik óńirlerdegi aralas mek­tep­terde qazaq synyptary kóp ekeni málim. Osyny es­kerip, elimizdegi barlyq aralas mektepterdiń jartysy orys­­tildi dep eseptesek, taza orys tilinde oqytatyn mek­tep­ter­degi 378 735 balaǵa ara­las mekteptegi barlyq 1 324 074-tiń jartysy, ıaǵnı 622 037 oqý­shyny jáne basqa tilde oqy­tatyn mektepterdegi 15 216 bi­lim alýshyny qosaıyq, sonda eli­mizdegi shamamen 1 mln 55 myń 988 bala memlekettik emes tilde bilim alady. Al osy bala­lar erteń ózge tildi orta qalyp­tastyrmaıtynyna kúmán qaısy? 

Elbasy 2012 jylǵy Jolda­ýynda: «2020 jylǵa qaraı mem­lekettik tildi meńgergenderdiń qatary 95 paıyzǵa deıin jetetin bolady», degen edi. Belgilengen ýaqyt bolsa, endigi 11 aıda ke­le qoıaıyn dep tur. Al biz ara­­laǵan aralas mektepterdegi oqý­­shylardyń «orysshalanýymen» Prezıdent tapsyrmasyn oryn­daýdyń aýyly alys sekildi.

Aıdana ShOTBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»