Turar Rysqulovtyń elesimen kúresip kele jatqandar áli kóp. Sonyń eń bastysy onyń Alash zııalylarymen baılanysy, olarǵa degen kózqarasy. Tarıhshy ǵalym Búrkit Aıaǵan aıtpaqshy, máskeýlik saıasat sol tustaǵy qazaq elıtasynyń ekige bólinýine sebepker bolǵan. Eki baǵyttyq ustanymnyń biri Álıhan Bókeıhanov pen Ahmet Baıtursynov bastaǵan alashordashylar bolsa, ekinshisi Turar, Sáken, Seıitqalı Meńdeshev sııaqty zııalylardyń baǵyty boldy.
Reseıde turatyn, Stalınniń qujattarymen jumys istegen qazaq tarıhshysy Dına Amanjolova Stalınniń jeke muraǵatynda Turar Rysqulovtyń alashordashylarmen tyǵyz baılanysta bolǵanyn dáleldeıtin derekter kóp ekenin aıtady. Sonyń biregeıi – 1922 jyly Turar Rysqulov pen Sultanbek Qojanov Álıhan Bókeıhanovty tutqynnan bosatý úshin Ortalyq komıtetke usynyspen shyqqany.
«Mundaı áreket jalanyń kez kelgen túrimen aıyptaýǵa sebep bolaryn aldyn ala bilse de bastaryn báıgege tikken» – deıdi Dına Amanjolova.
Dına Amanjolova Kreml arhıvinde, Stalınniń qujattary arasynda Rysqulovtyń Stalınmen qyzmet barysyndaǵy hattary onyń qylyshtyń júzimen júrip ótkeninen habar beretinin aıtady. Bul qujattar da áli qazaq qoǵamyna qoljetimdi emes.
Al tarıhshy Ordaly Qońyratbaev Á.Bókeıhanovtyń qupııa túrde Tashkentke ketýinen qaýiptengen GPÝ-diń (Memlekettik saıası basqarma) Qarqaralydaǵy jergilikti bólimshesi arqyly1922 jyly 14 qazanda onyń tutqynǵa alǵanyn tómendegideı baıandaıdy:
«GPÝ-diń Qarqaraly bólimshesiniń is-áreketine narazylyq bildirip, ózin bosatýdy talap etken Á.Bókeıhanov túrmeden tanystary arqyly qol jalǵap Máskeýge, RKFSR Ult isteri jónindegi halyq komıssarıatyna «Álıhanov» dep qol qoıylǵan shuǵyl jedelhat joldaıdy. Jedelhattyń «Álıhanov» degen atpen jiberilýiniń ózindik syry bar, óıtkeni onyń naǵyz ıesi kim ekenin bilse, Qarqaralynyń telegraf bólimindegi GPÝ agentteri tárkilep alary sózsiz edi. Jedelhat úsh kisiniń – RKFSR Ult isteri jónindegi halyq komıssary I.V.Stalınniń, halyq komıssarynyń ekinshi orynbasary T.Rysqulovtyń jáne RKFSR Halyq Komıssarlar Keńesi men Eńbek jáne qorǵanys Keńesi tóraǵasynyń orynbasary A.D.Sýrıýpanyń atyna joldanǵan:
«16-10-22. Máskeýge. Qarqaralydan. Joldas Stalınge. Kóshirmesi – Halyq Komıssarlar Keńesi tóraǵasynyń orynbasary A.D.Sýrıýpa men Ult isteri jónindegi halyq komıssarynyń orynbasary T.Rysqulovqa. 14 qazanda Memlekettik saıası basqarma (GPÝ) buıryǵymen tutqyndaldym, meni Semeı qalasyna attandyrmaq. Máskeý qalasyna óz erkimmen kelýime ruqsat berilýin suraımyn. Álıhanov».
Álıhan Bókeıhanovqa arasha túsip, abaqtydan alyp shyqqan Turar men Sultanbek birden-aq GPÝ-diń qara tizimine iligedi. GPÝ-diń Qazaqstandaǵy ókiletti ókili I.D.Kashırın men Qupııa bólim bastyǵy Iаkýbovskııdiń GPÝ-diń Shyǵys bóliminiń bastyǵy Iа.H.Peterske 1923 jyly 14 naýryzda joldaǵan qupııa esepti baıandamasynda Turar men Sultanbektiń is-áreketterine úlken saıası mán berip, bylaı dep atap kórsetken: «Bókeıhanovtyń tutqyndalýyna tashkenttik alashordashylar qyzý jaýap berdi. Olar Stalınniń atyna Rysqulov pen Qojanovtyń basshylyǵymen jáne solardyń qoly qoıylǵan jedelhat joldap, Bókeıhanovtyń jazyqsyz tutqyndalýy dalaly aımaqtarda búlinshilik pen qazaq buqarasy ortasynda túsinbestik týdyrady da, olardy Keńes ókimetinen ajyratady, sondyqtan da ony bosatý úshin tıisti mekemelerge yqpal jasaý qajet degen talap qoıdy».
Keńes zamanynda qol jetpegen nıetti iske asyrýǵa táýelsizdik dáýirinde jol ashyldy: 2011 jyly 1920-1937 jyldary Máskeýde Turar turǵan páterlerdiń mekenjaıy anyqtaldy, eskertkish belgi qoıyldy.
Turar Rysqulovqa Almatyda eskertkish qoıý máselesi Dinmuhamed Qonaev tusynda 1970 jyldary kóterilipti.
1970-1980 jyldary Almaty qalasynda basshylyq qyzmette bolǵan qoǵam qaıratkeri Keńes Aýhadıev bizge 1970 jyldardyń aıaǵynda Almatydaǵy ortalyq kóshelerdiń birinen Rysqulovqa eskertkish ornatý máselesi sheshimin tapqanyn, onyń orny da belgilengenin aıtty.
«Biraq Álibı Jangeldınniń mereıtoıymen tuspa-tus kelgendikten, bul másele taǵy da keıinge shegerilgen. Basqasha aıtqanda, Turardyń eskertkishi turatyn jerge Álibı Jangeldınniń eskertkishi qoıyldy. 1980 jyldardyń ortasynda Máskeýdiń kelisimin alyp, eskertkishtiń orny belgilenip qoıǵan kezde Qonaev ornynan ketti», – deıdi Keńes Aýhadıev.
1990 jyldary Rysqulovqa eskertkish ornatý máselesi qaıta kún tártibine shyqty. Qazaq zııalylarynyń Almatyda Turar eskertkishin ornatý, Turardyń shyǵarmalar jınaǵyn tolyq nusqasynda jarııalaý týraly usynysy Qazaq Úkimeti tarapynan qoldaýǵa ıe boldy.
Qazaqstan Úkimetiniń 1993 jylǵy №198 qaýlysy boıynsha, Almatyda Rysqulovtyń eńseli eskertkishi ornatylýy tıis edi
Biraq arada 25 jyl ótse de is ornynan qozǵalǵan joq.
Turartanýshy ǵalym, marqum Moldııar Serikbaevtyń osy máseleni kóterip, joǵaryǵa jazǵan hattaryna kelgen jaýap ta bir saryndy. Ol qujattardy Moldııar aǵa kózi tirisinde kóziniń qarashyǵyndaı saqtap ótti.
1993 jylǵy №198 qaýlyny alǵa tartyp, eskertkish ornatý týraly ótinishine Almaty qalasy mádenıet basqarmasyn basqarǵan E.Áýezov «Almaty qalasy ákimdiginde Turar Rysqulovqa eskertkish ornatý boıynsha jumystar bastalǵanmen, qazirgi sátte toqtap tur. О́kinishke qaraı, bar másele qarjyǵa kelip tirelip tur. Degenmen qazaq halqynyń birtýar perzenti T.Rysqulovqa aldaǵy ýaqytta eskertkish ornatý úshin múmkindikter qarastyrylady» dep jaýap beripti.
Erterekte Sheraǵamyzben osy taqyrypta syr-suhbat qurǵanda: «Kınoǵa kerek dúnıeni túgendep berdim. Sıýjet sóılep tur. Kıno túsiremin degenderdiń qolyn kim baılap tur?» degen edi.Turar kókesiniń beınesi kınoda somdalsa degen arman kúni keshe ǵana dúnıeden ótken Sheraǵanyń ishinde ketti.
Turar beınesin somdaǵan akter Aıdos Bektemir akter retinde tanylýyna Turar Rysqulov róli sebepshi bolǵanyn aıtady. 1980 jyldardyń sońynda Almatyda «Qyzyl jebe» qoıylǵan kezde halyqtyń zalǵa syımaǵany sonshalyq, esikti syndyryp jibere jazdapty. Alǵashqy kórsetilimine T.Rysqulovtyń jary Ázıza apa, Oljas Súleımenov, G.Kolbın, Elbasymyz, ol kezde Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy qyzmetin atqarǵan N.Nazarbaev qatysqan.
«Rysqulovtyń qazaqtyń muńyn joqtap Stalınge hat jazatyny, Stalınniń qabyldaýynda úsh ret bolatyn tustary bar. Premeradan keıin Gennadıı Kolbın Nursultan Ábishulynan: «Osy ras pa, álde sizdiń ultyńyzdan shyqqan avtor oıynan shyǵaryp otyr ma?» dep surapty. Sonda Nursultan Ábishuly: «Ol hattar bizdiń muraǵatta saqtaýly tur. Senbeseńiz kórsete alamyn», dep jaýap beripti. Qoıylym bitken soń Ázıza apa kelip, meniń mańdaıymnan súıip, «Aınalaıyn Turardyń beınesin kóz aldymda qaıta jańǵyrttyń» dep batasyn berdi. «Apa, meni Turarǵa uqsattyńyz ba?» degen saýalyma: «Uqsap tursyń. Biraq Turardyń boıy senen bıigirek edi» dep jaýap berdi», – deıdi Aıdos Bektemirov bizben áńgimesinde.
Tarıhshy, turartanýshy Ordaly Qońyratbaev aıtpaqshy, Turar Rysqulov kózi tirisinde-aq azııalyq deńgeıdegi memlekettik qaıratker retinde moıyndalǵan tulǵa.
Ortalyq Azııa qurlyǵynyń HH ǵasyr basyndaǵy tarıhyna kóz júgirtken tarıhshylar Turar tulǵasyna, turartaný aýylyna at shaldyrmaı kete almaıdy.
Reseı ǵana emes, mońǵol, qyrǵyz, ózbek elderi memlekettiliginiń 1920-1937 jyldardaǵy qalyptasý kezeńinde Turardyń qoltańbasy saırap jatyr. Batys Eýropa men Azııaǵa (Iran, Aýǵanstan, Pákistan) jol ashatyn Volga-Don kanalyn (Qara teńiz, Azov teńizi, Kaspıı teńizi, Parsy shyǵanaǵy, Oman shyǵanaǵy) salý týraly da 1923 jyly T.Rysqulov aıtty. «Ol – álemdik, ortaazııalyq, reseılik birneshe ekonomıkalyq odaqtyń negizin qalaýshy. Sonyń biri – 1923 jyly Iаn Ernest Rýdzýtak ekeýi usynǵan Iran Respýblıkasy men Túrkistan Respýblıkasynyń arasyndaǵy kedendik odaq. Turar 1923 jyly Reseı kommýnıstik partııasynyń HII sezinde ulttyq-odaqtyq keńes qurýdy, ulttyq respýblıkalardy ekonomıkalyq aýdandaý kerektigi týraly baıandama jasady», deıdi Ordaly Qońyratbaev.
Tarıhshylar T.Rysqulovtyń 200-den asa zertteý eńbegi bar ekenin aıtady. Turar Rysqulovtyń jary Ázıza Rysqulova ómiriniń sońǵy jyldarynda uzaq jyl (1926-1937) RKFSR Halyq Komıssarlar Keńesi tóraǵasynyń orynbasary bolyp istegen onyń kóptegen eńbekteri maqsatty túrde joıylyp jiberilgenin, «Qazaqstan tarıhy» dep atalatyn zertteýi Rysqulov ustalǵan kúni qoldy bolǵanyn aıtqan. Osydan 5-6 jyl buryn kúndelikti basylym betterinde Rysqulovtyń «Qazaqstan tarıhy» dep atalatyn eńbegi AQSh-taǵy kitaphanalardyń birinen tabyldy» degen aqparat shyqqan kezde Turar ustalǵan kezde qoldy bolǵan eńbek sol shyǵar dep eleńdep qalǵanbyz. Biraq izine túser zertteýshi bolmaǵandyqtan, onyń da sońy sıyrquıymshyqtanyp ketti. Jabýly qazan jabýly kúıinde qaldy. Tarıhshy Ordaly Qońyratbaev bizben áńgimesinde Máskeý arhıvterinde Turar ustalǵan kezde tárkilengen qujattardyń tizimimen tanysqanyn aıtty.
«Biraq ol tizimde «Qazaqstan tarıhy» joq. Demek, onyń deregin basqa jaqtan izdeý kerek», deıdi ol.
Qujattanǵan, qaǵazǵa túsken eńbektiń bári tarıh ekeni, kúni erteń olardyń izdeýshisi bolatynyn Kreml bildi, sol úshin asa qundy qujattardy tárkilengen eńbekterdiń tizimine maqsatty túrde qospaýy ábden múmkin.
Endeshe, Syrtqy ister mınıstrligi arqyly alys-jaqyn shetelder arhıvterindegi Turardyń muralaryna izdeý salatyn kez keldi. Turardyń qyzy Sáýle Rysqulovamen sońǵy áńgimeleskenimizde ákesiniń artynda qalǵan mol muranyń basym kópshiligi Baký, Bishkek, Tashkent, Máskeý, Ulan-Batyr arhıvterinen tabylyp qalýy múmkin degendi aıtady. Sebebi Turardyń qysqa ǵumyrynda ol eldermen túıisken núkteleriniń kóp bolǵanyn kúni keshe ǵana dúnıeden ótken Sher-aǵa Sherhan Murtaza talaı ret aıtyp ketti.
«Izdeýge, suraý salýǵa qol qysqa boldy» – degen edi Sáýle Turarqyzy bizben áńgimesinde. Turartanýshy ǵalym Moldııar Serikbaev qyrǵyz, ózbek elderiniń 1920-1937 jyldardaǵy qalyptasý kezeńderinde Turardyń qoltańbasy bar ekenin talaı ret aıtqan. «Syrtqy ister mınıstrligi arqyly Bishkek, Tashkent qalalarynda Turar turǵan, jumys istegen úıge eskertkish belgi qoıýdy qolǵa alýymyz kerek. Bul máseleni kesheýildetýge bolmaıdy.
Turar Ortalyq Azııa deńgeıindegi tulǵa bolsa da onyń joqtaýshysy tek Qazaq eli ǵana bolyp otyr.
Turardy jan-jaǵymyzǵa tanytý arqyly Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy pozısııamyzdyń tarıhyn bir ǵasyrǵa ári jyljytamyz.
Biz ózbek, qyrǵyz, ázerbaıjan murajaılaryndaǵy Turarǵa qatysty derekterdi túgendep úlgirgen joqpyz áli. Baký murajaılary da Turarǵa qatysty kóp syrdy búgip jatyr. Eger barlyq derekterdiń basyn qossaq, onyń shyǵarmalarynyń ózi 30 tom bolyp qalady» degen edi.
Qyryqtan endi asqanda qyrshyn ketken qazaqtyń Turary týraly tym kóp aıtylmady, derek te tabylmady,tolyq, sanaýly sýretteri ǵana bolmasa. Qyzyl ımperııanyń qatty óshikkeni sonsha, Turar Rysqulovty atý týraly buıryqqa Stalınniń ózi qol qoıdy. «Halyq jaýy» dep aıyptalǵan arys 1938 jyly 10 aqpanda atyldy. Turardyń atylýyna Stalın, Voroshılov, Kaganovıch, Molotov syndy tórt adam birdeı qol qoıdy. Bul onyń keńestik azýly hám aıaýsyz saıası-ákimshilik bıliginiń negizgi nysanasyna aınalǵan dara tulǵa ekenin bildiredi. Al jubaıy ALJIR-de 18 jyl aıdaýda boldy, uly Eskendir túrmede kóz jumdy.
Turardyń taǵdyryn tolyq zerttese talaı tarıhı qundy qoljazbalar tabylary sózsiz. Qoljazba demekshi, keıbir zertteýshiler Turar Rysqulovtyń óz qolymen jazǵan hattarynyń birqatary Amerıkanyń muraǵattarynda degen oıǵa basymdyq beredi.
Gúlbarshyn SABAEVA,
jýrnalıst
ALMATY