Júırik jylqynyń sıpattary

Jylqynyń ishki sıpaty

Júırik jylqyny ishki aǵzalary: júrek, búırek, ókpe, baýyr, kókbaýyrynyń sıpatyn jetik bilý arqyly tanýǵa bolady. Bul aǵzalardyń qyzmeti jylqynyń júırik nemese shaban bolýyna tikeleı baılanysty. Jylqynyń júrek qyzmetin kózi arqyly, ókpesin tanaýy arqyly, búıregin qulaǵy arqyly, baýyryn tili arqyly, kókbaýyr qyzmetin keńsirigi arqyly tanýǵa tolyq negiz bar. Osylaı júıriktiń ishki sıpattaryn bilýge bolady.

Kókbaýyr sıpaty. Shyn júıriktiń kókbaýyry óte kishkene bolady. Kókbaýyrdyń úlken-kishisin jylqynyń tis etine qarap aıyrady. Kókbaýyr kishkene bolsa, jylqynyń tis eti aqshyl, juqaltań keledi. Kókbaýyry úlken bolsa, tis eti barbıǵan, isingen, óńi qyzǵylt bolady. Sondaı-aq, kókbaýyry kishi jylqynyń taǵy bir sıpaty: keńsirigi kebińki keledi. Eger kókbaýyry úlken bolsa, keńsirigi dóńes bolady. Kókbaýyrdyń úlken-kishiligin jylqynyń alamaıyna qarap ta aıyrady.

Baýyr sıpaty. Júırik jylqynyń baýyry kishi bolady. Syrtynan ańdaǵanda: salqy hám jazyq poshymdas. Baýyrdyń aınasy – til. Iаǵnı, baýyr sıpatyn atbegiler júıriktiń tilinen baıqap biledi. Baýyry kishi jylqynyń sıpaty: tili uzyn hám juqa, aqshyl keledi. Al, tili qyzyl ári qalyń bolsa, ondaı jylqydan júırik shyqpaıdy.

Júrek sıpaty. Doda-dýdan qoryqpaıtyn, taý-tasty elemeıtin júrekti júıriktiń basty belgisi: kóz aınasy qaraqyzyl nemese kúreń tústi bolyp keledi. Qulaq túbi jýan, júrgen saıyn ekpin qosyp otyrady. Eger ot shashqan qoı kózdi, qulaǵy jataǵan, júrgende jan-jaǵyna alańdaǵysh bolsa ol júregi nashar jylqy bolǵany. Mundaı jylqy topty kórgende qalshyldap, dirildeıdi, qasyndaǵy atqa tyǵylǵysh ári alyp qashady, qaraıǵan-quraıǵannan jaltyldap úrkip otyrady. Jetekke júrmeıdi, ıesine senbeıdi, shylbyr qashaǵan bolady. Qulaǵy eki tarapqa jaıyla bitken jylqy da qorqaq sıpatqa ıe. Júregi jaqsy at úrkip qoryqpaıdy. Topty kórgende, alys jolǵa júrgende ajattanyp tizgin basyp otyrady. Jetekke jelmaıasha ylpyldaıdy. Qysqasy, ıesiniń yqpalyna kóngish attardyń júregi saý bolady.

О́kpe sıpaty. О́kpesi jaqsy jylqynyń tanaýy keń bolady. Dem alǵanda, dem shyǵarǵanda keńsirigi jaıynnyń jelbezegindeı jelbirep turady. Naqtyraq aıtqanda, ókpesi keń júıriktiń tanaýy aqbókenniń tanaýyna uqsas keledi. Mundaı keń tanaýmen shapqan júırik erkin tynystap otyrady. Júıriktiń tanaý jelbirshegi jaıbaraqat turǵanda qýsyrylyp, shapqan kezde keńeıip, úlkeıip ketedi. Al, murynnyń ishindegi shersheýde 3-5 tesik bolady. Bul tesikterdiń sany kóp bolǵan saıyn jaqsy. Al, tanaý tesikteri tar nemese shersheýinde tesigi joq jylqylar ishke tartqan aýany syrtqa tolyq shyǵara almaı qysylady da, ókpesiniń kólemi úlkeıip qabyrǵasyna tirelip, tynysy taraıyp, entigip, baýyr jaza almaı qınalady.

Búırek sıpaty. Júırik attyń búıregi kishkene bolady. Búıregi kishi jylqynyń sıpaty: qulaq túbi shoı, ishi keń bolyp bitedi hám ushy juqa, úshkildenip keledi. Qulaq terisi qalyń jylqydan júırik shyqpaıdy.

Qyrannan kórdim qylysh qııaqtyny,

Tulpardan kórdim qurysh tuıaqtyny,

Tabany taǵa ilmese tımeı tuǵyn,

Tuıaǵy tasty sazdaı ıleı tuǵyn,

Kórmedim kúreń besti sııaqtyny.

(«Japal batyr men Tańsheber qyz»)

Jylqynyń syrtqy sıpaty

Júırik jylqynyń ishki sıpatynan basqa syrtqy sıpattary da bolady. Osy sıpattaryn bilý arqyly júırik jylqyny tanýdyń múmkindigi bar.

Mańdaıy keń, ıegi súıir, qabaq súıegi úlken jáne shyǵyńqy etsiz, jon arqasy jalpaq, qarny, kók eti jáne bulshyq etteri býyltyq, omyraýy salpy, tórt tuıaǵy dóńgelek úlken bolýy shart.

Jilinshigi uzyn sıdam, tumsyǵy úshkil, saǵaldyryǵy, tili jáne qulaǵy basqa jylqydan uzynsha keledi.

Eki qulaǵynyń túbi etti, quıryǵy men shat súıeginiń tutasqan jerleri jýantyq jáne qabyrǵasynyń arajigi qalyń bolady.

Moıyn bitimi sopaqsha, eki qulaqtyń qalqansha ushy juqa, san etiniń tómengi jilikpen tutasqan býyny jáne baqaı súıegi jińishke keledi .

Kári jiligi, jaq súıektiń shóp shaınaıtyn tusy, saýyry, quıryǵy basqa jylqyǵa qaraǵanda sholaq, qysqalaý sıpatqa ıe.

Tanaýynyń qos tesigi jáne kóziniń ústińgi oımasy úlken, tórt tuıaǵy jalpaq, shaby alshaq (alshıǵan) bolady.

Mańdaı tóbesi, shoqtyǵy, usha, segizkózi bıik keledi.

Artqy tuıaqtary aldyńǵy tuıaqtarynan úlken bolady.

Qulaǵy jalynan bıik shyǵyp, artynan qaraǵanda ashyq kórinip turady.

Kekili kóz aıasyn jappaıtyndaı jumsaq, jibek sııaqty esilip turady.

Qaryny jumyr, minezi sergek, jaıly keledi.

Tórt jilinshigi, jon arqasy, saǵaldyryǵy, tumsyǵy, tili, qulaǵy uzyn bolýy shart. Iаǵnı, jylqynyń osy atalǵan músheleri uzyn bolsa, bul júıriktiktiń belgisi.

Qulaǵynyń túbi, bas bitimi, sany, quıryq túbi, shat súıegi keń bitken jáne moıyny, alqymy, tumsyǵy súıir, qos qulaqtyń qyry men ushar endigi juqaltym jińishke bolady.

Tórt tuıaǵy, qos tanaýy, qulaq úńgisi, buty, aýyzdyǵy zor bolyp keledi jáne quıryq ushy, qaptaly, baqaıy, tisteýligi qysqa, mańdaıy, shoqtyǵy, segizkózdiń ushasy bıik bolady.

Tórt aıaǵy bıik sıdaly, býyndary shor býnaqty, jelkeligi men shoqtyǵy jalǵasqan túınek sińirli, aıaqtarynyń arasy alshaq keledi.

Súbe qabyrǵasy men myqynynyń arasy jaqyn, qabyrǵasynyń ıini doǵal, arasy jıi, keńsirigi keń, jaly uzyn, keýdeniń oıyndy eti úlken, buty alshy taltaq, kók eti qalyń bolady.

Baqaıy tik qysqalaý, qyltasy túzý ári uzyn jylqynyń aıaq alysy jeńil keledi.

Terisi juqa, júni taqyr, jumsaq, aınalym oraıy kóp jylqy erkin ári jyldym qozǵalatyn bolady.

Bas pishini uzyn sopaqsha, etsiz, mańdaıy jalpaq, ıek súıeginiń shuńqyry tereń, astyńǵy erni jer tiregen, tanaýy súıir, ezýi qalyń bolady.

Tisiniń oıyǵy bútin, qyry ótkir, dara at azýy syrtyna shyǵyńqy bolady.

Quıryq súıegi uzyn, túbi jińishke jáne qyly suıyq keledi.

Qyza shabatyn júırik – qabylan deneli, al, shyǵa salma júırikter tórtbaq, aldy-arty teń dóńgelek deneli bolady.

Denesi uzyn, aldyńǵy aıaqtary qysqa, artqy aıaǵy uzyn eńkish bolsa, órge shabatyn júıriktiń belgisi.

Aldy bıik, arty alasa bolsa eńisshil júırik.

Aldy-arty teń tórtbaq deneli júırikter jazyqshyl bolady.

Ot ornyndaı tuıaǵyń.

Ushqyrly jebe qulaǵyń,

Úkili quıryq, maıda jal,

Saýyrlyǵyń eki kez,

Shúıeli beliń qurǵan tez.

(«Qubaǵul»)

Qupııa sıpaty

Júırik jylqynyń qupııa sıpaty bolatyny jaıly tájirıbeli at synshylary áldeqashan aıtyp ketken. Ony jylqynyń tisindegi qaq, oıyq, qazynaq, daqtar arqyly jáne kózi, shemirshegi, qulaǵy, t.b. músheleriniń sıpatyna qarap anyqtaıdy.

Jylqynyń ústińgi kúrek tisiniń qyzyl etinen bastap, ushyna deıin sozylǵan jip tárizdi oıyq bolsa, ol júırik atqa tán belgi.

Astyńǵy alty tistiń arasy ashyq, ári syrtqa teýip tursa, bul jylqydan júırik shyqpaıdy, minis atyna tán belgi.

Jylqynyń tili jatyq ári jalpaq kelse, alamanǵa shabatyn belgi.

Astyńǵy tistiń shetki bóliginde jińishke syzyqsha súıekti tańba ózek bolsa, bul baby kelisse óren júırik bolatyn jylqynyń belgisi.

Ústińgi kúrek tistiń etinen sál tómen daq bolsa, bul qoıandy qýyp jetetin ushqyr júırikke tán belgi.

Astyńǵy tistiń qyzyl etinde kóz kórim oıyq bolsa, bul myń attan ozyp keletin tulpardyń belgisi.

Ústińgi mańdaı tistiń shetkisinde qyzyl etine jaqyn jerde jasyl daq bolsa, ol óren júırik jylqynyń belgisi.

Jylqy tisiniń syrtqy móldir qabatynda marjan tárizdi belgiler bolsa, «aqmarjandy» dep ataıdy. Bul bap tańdaıtyn júırik.

Ústińgi tisinde kóz kórerlik kishkentaı tórt oıma qoby bolsa, bundaı jylqy jas kezinde shańtımes júırik bolady.

Ústińgi tistiń syrtynda uzynsha kelgen qazynaq syzyq bolsa, bul oqtaı ushqyr júırik bolǵany.

Astyńǵy tiste úsh-tórt súıek qazynaǵy bolsa, salqyn kúnderi jaqsy shabatyn, ystyqta qany tasyp boldyryp qalatyn júırikke tán belgi.

Ústińgi tistiń dál ortasynda syrtqy móldir qabynyń astynda syǵyńqy daq bolsa, bul óren júırik jylqy bolǵany.

Astyńǵy tistiń etinde shorlanǵan úsh kók jolaq bolsa, jas kezinde báıge bermeıtin júırik jylqyǵa tán bolmys.

Ústińgi tistiń óń betinde kók tarlan, orta tusynda jyltyr daq belgisi bolsa, alysqa shabatyn júırik delinedi.

Júıriktiń tabany jalpaq, maı tabandaýy jaqsy nyshan.

Ot ornyndaı kórindi,

Quıǵan altyn tuıaǵy.

Tóbesinde kórindi,

Qaıshylanǵan qulaǵy.

(«Qarasaı-Qazı»)

Qydyra jal, qyl quıryq,

Bir jylqydan qalmadyń.

Aýyzyńa qarasam,

Aǵyp jatqan darııadaı.

Tanaýyńa qarasam,

Taýǵa bitken jyradaı.

Kózińe seniń qarasam,

Toltyryp kómgen uradaı.

(«Nárik batyr»)

Beken Qaıratuly,

"Egemen Qazaqstan"