Basyna is túsip, taǵdyry tálkekke ushyraǵan jandar arasha kútedi. Ol arashany ózge bireýden emes, sottan izdeıdi. Al sottan olar quqyq qorǵaý organdarynyń burmalanǵan isinen aqtaýdy surap, ádildikke jetýdi kózdeıdi. Biraq búginde buǵan qol jetkizý ekiniń birine buıyrmaıtyn sekildi. О́ıtkeni aqtaý úkimi az.
Máselen, 2017 jyldyń 11 aıynda el sottary 29 375 is qarapty. Sonda 51 adam aqtalǵan. Al esirtkige qatysty qylmystardy sotqa deıingi tergeý barysynda prosestik normalardyń buzylýy, qyzmet babynda jalǵan qujat jasaý, laýazymdy ókiletti asyra paıdalaný, para alý, urlyq, alaıaqtyq sekildi jáne t.b. qosqanda, jyl boıyna 70 shaqty aqtalý úkimi shyǵypty. Sol sııaqty ótken jyly 93 adam ǵana aqtalǵan. Bul qylmystyq ister boıynsha kóp is qaralatyn bizdiń el úshin az ekeni belgili. Máselen, belgili quqyqtanýshy Marat Báshimovtiń aıtýy boıynsha, órkenıetti elderde jaǵdaı múlde basqasha. Olarda bas bostandyǵynan aıyrý úkimderinen góri aqtaý úkimderi basym. О́ıtkeni olardyń maqsaty – adamdy bostandyqtan aıyrý emes, adamnyń quqyn qorǵaý. Osyǵan oraı bizdiń Elbasymyz da qylmystyq saıasatty izgilendirý qajettigin únemi aıtyp keledi.
Sondyqtan bárimiz birdeı «aqqa qudaı jaq» desek te, nelikten aqtaý úkimi az deımiz? Biz damyǵan otyz eldiń qataryna enýge entelep kele jatqan elmiz ǵoı. Damyǵan elderde kerisinshe, aqtaý úkimi kóp bolyp tur. Buǵan dálel retinde sottardyń da aıtary bar eken. Keıbireýler bizdiń eldi damyǵan eldermen salystyrýǵa bolmaıdy deıdi. Sebebi olarda qylmys jasaǵan adamdy ustaǵan boıda birden sotqa jetkizedi. Al bizde sotqa deıin eki aı tekseris júrgiziledi. Iаǵnı, bar másele qýdalaý organdarynan bastalady. Mine, aqtaý úkimderiniń azdyǵynyń bir sebebi osy dep keltiredi. Biraq bul dálel emes. Qýdalaý organy tekserip, prokýratýra aıyptap, sýdıa sottaǵan soń bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynda jazasyn ótep otyrǵandardyń kez kelgeninen surasańyz, aıtatyndary: «men qylmysker emespin, óıtkeni eshqandaı qylmys jasaǵan joqpyn» deıdi. Árıne, olardyń sózine senýge de, senbeýge de bolar dersiz. Biraq olardyń osy janaıqaıy jan-jaqty jerine jete tekserildi deı alamyz ba? Buǵan «ıá» dep, júz paıyz eshkim de aıta almas. Sebebi sottyń aıyptaý úkimin shyǵarýyna quqyq qorǵaý organdarynyń dálelderi jetkilikti kórinedi. Ol dálelderdiń durys-burystyǵyn ózindik zerttep, tekserip shyǵarýdan góri, sony quptaı salý qalyptasqan joldy buzbaýǵa jaqsy. Demek, bul arada sottyń táýelsizdigi asa qajet. Al ár sýdıany Prezıdent taǵaıyndaıdy deımiz. Endeshe sot nelikten táýelsiz bola almaýy múmkin?
Buǵan kezinde kóp jyldar Ádilet mınıstrliginde, Joǵarǵy sot júıesinde qyzmet istegen jáne el Parlamentiniń Májilis depýtaty bolǵan Irak Elekeev tómendegishe óz oıyn bildiredi: «Bul arada myna jaıtty eskergen jón. Aýdandyq sottyń kez kelgen sýdıasy eshýaqytta aýdandyq sottyń tóraǵasyna baǵynýǵa tıis emes. Iá, ol onyń isin qadaǵalaýy da tıis emes. О́ıtkeni ár sýdıa úkimdi bireýdiń aıtqanyna saı emes, ishki túısigine súıenip shyǵarýy kerek. Biraq bizde aýdandyq sot, oblystyq sot tóraǵalary bar. Olardyń baqylaýy, qadaǵalaýy jáne bar. Sýdıalar odan asyp kete almaıdy. Sonymen qatar prosessýaldyq qarym-qatynas óte tómen. Eger tómengi satydaǵy sýdıanyń kez kelgen bir sheshimi joǵary turǵan satyda buzylsa, álgi sýdıanyń máselesi qaralady. Al shetelde olaı emes. Men AQSh-tyń bir sýdıasymen sóıleskenim bar. Onyń on sheshiminiń tórteýi buzylǵan eken. Bul úshin sizdi jaýapqa tartqan joq pa dep suradym. Ondaı tártip bizde joq dedi. Kimniń meni jaýapqa tartýǵa quqy bar?! О́ıtkeni men zańǵa sáıkes ózimniń jeke ishki túısigime saı sheshim qabyldaımyn. Maǵan eshkim bylaı iste dep aıta almaıdy deıdi. Aqtaý úkiminiń azdyǵyna sebepker bolatyn budan basqa da kóptegen adamı faktorlardy aıtýǵa bolady».
Sonyń biri retinde kezinde bul týraly Jaqyp Asanov ta Bas prokýror bolyp turǵanda aqtaý úkimderiniń azdyǵyn alǵa tartqan bolatyn. Aqtaý úkimderin arttyrý úshin sýdıa, prokýror jáne tergeýshiniń quzyretin bir-birinen bólý kerek degen. Istiń basynan bastap sotqa jibergenge deıin, tergeýshi óz-ózine qoja. Materıaldardy ózi jınaıdy, olardy aıǵaq retinde ózi tanıdy, ózi kúdik týdyrady, Qylmystyq kodeks babyn ózi belgileıdi, sońǵy sheshimdi qabyldap, aıyptaý aktisin shyǵarady nemese qylmystyq isti toqtatady. Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy elderinde nemese biz umtylǵan damyǵan 30 eldiń birde-birinde tergeýshilerde mundaı quzyret joq, dedi. Ras sóz. Damyǵan 30 eldiń qataryna qosylarymyzda memlekettiń barlyq salalary kemshiliksiz birdeı damýy kerek. Mundaı kemshilikter aqtaý úkimderiniń az bolýyna áserin tıgizetinin kezinde birneshe jyl boıyna sýdıa bolyp jumys istegen, búginde qorǵaýshylyqty qolǵa alǵan Belgibaı Saharıev te jasyrmaıdy. Ol: «Tergeýshilerdiń qısynsyz isterin kóp aıtýǵa bolady. Al prokýrorlardyń búginde qolynda úlken mártebe bar. Biraq qorǵaýshylar qolynda ondaı quqyq joq. Sondyqtan quqyq qorǵaý organdarynyń atqarar isi árqashanda kóńilden shyǵa bermeıdi. О́ıtkeni derekterdi dálel retinde tanýda, nemese tanymaýda jáne isti qysqartýǵa kelgende ózderine qatysty túrli pikirler týyndaýy múmkin dep jaǵdaıdan shyǵa almaıdy. Sodan munyń aq, qarasyn shyǵarsyn dep is sotqa joldanady. Al sottarda, ózińiz kórgendeı, aıyptaý úkimderinen asa almaıdy. Sóıtip aınalyp kelgende, aqtaý úkimi sırek shyǵady. Árıne qazirgi kúni aqtaý úkimi múlde az dep aıtýǵa bolmaıdy. Joǵary Sot tóraǵasy bolyp kelgen Jaqyp Asanovtyń jańashyldyǵy, izgilikti kózqarasy arqasynda sottarda aqtaý úkimi jyldan-jylǵa artyp keledi», deıdi.
Iá, advokat B. Saharıevtiń aıtyp otyrǵany belgili jaıt. Desek te, mamandar munyń mańyzdylyǵyn erekshe atap ótti. Rasynda, tergeýshi is boıynsha materıaldardy jınaıdy jáne ony dálel retinde tanıdy. Al qorǵaýshy jaǵynda mundaı quqyq joq ekendigi ashyq aıtylady. Biraq bul taraptardyń básekelestigine yqpal etpeıdi. Sondyqtan derekterdi dálel retinde taný nemese tanymaý tergeýshi men prokýrorǵa emes, sotqa tıesili bolý kerektigi alǵa tartylyp otyr. Nege? О́ıtkeni sot tarapy tergeý jınaǵan aıǵaqtarmen ǵana shektelýmen qatar, osy dálelderdiń mártebesin qaıta qarastyrýǵa beıim emes. Demek, sottyń aldyn ala dáleldermen baılanyp qalǵandyǵy – aqtaý úkimderiniń tym az bolatyndyǵynyń basty sebebi bolyp otyr. Endeshe muny joıýdyń jolyna nege tezirek túspeske degen suraq týyndaıdy. Oǵan taǵy da kedergi kóp. Eger sot tarapy tergeý jınaǵan derekter men aıǵaqtardyń dálel emestigin anyqtasa, aıyptaýshy tarapqa da, sottyń ózine de úlken syn. Sondyqtanda sot tóreligin júzege asyrý jónindegi keńeste Joǵarǵy Sot tóraǵasy Jaqyp Asanov qazaqstandyqtardyń sottardy nege synaıtyndyǵyn aıtqan bolatyn. «Sottardy ne úshin synaıdy? Qylmystyq istegi basty syn – sot aıyptaýǵa beıimdilikti juqtyrǵan deıdi. Sot aldyn ala dáleldermen baılanysty bolmaýy jáne aıyptaý dáıekterine beıim bolmaýy qajet. Isti oqyǵan kezden-aq, porsesske deıin sýdıada aıyptalýshynyń kináli ekendigine paradıgma qalyptasady. Ol aıyptaý rýhyn sińiredi. Odan keıin qorǵaýshy taraptyń dáleldemesin qabyldaý qıynǵa soǵady».
Endi ótken jylǵy Sot júıesiniń jumysyn qorytyndylaǵan Joǵarǵy Sot tóraǵasy 2019 jyly sot tóreliginiń sapasyna monıtorıng júrgiziletinin basa jetkizdi. Sóıtip birinshi jáne apellıasııalyq satylardaǵy árbir sýdıa ózderi shyǵarǵan sot sheshimderi úshin ózderi derbes jaýap beredi. Bul – sot tóreligi halyq úshin, adam úshin qajet ekendigin aıqyndap beredi. Tek osy jaǵdaıda ǵana sottar zań ústemdigi men áleýmettik ádildikti qamtamasyz etý boıynsha óz mindetterin júzege asyra almaq.
Aleksandr TASBOLAT,
«Egemen Qazaqstan»