Cultanbek

Sultanbektaný birshama kesh kolǵa alyndy. О́tken ǵasyrdyń elýinshi jyl­­­darynyń sońynda totalıtarlyq bılik saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn jap­­paı aqtaǵanymen, osy bir shetin máselege kommýnıstik ıdeologııa asa saq­tyqpen qarady. Allanyń ózi hosh kórgen ulttyq daralyqty («Hujyrat» súresi) joıyp, ultsyzdyqtyń qoıyrt­paǵyna aınaldyrǵan proletarlyq ınternasıonalızmge ultshyldyqty, tutas halyqty tapqa bólýshilikke ult­tyq tu­tastyq pen birlik ıdeıasyn qar­sy qoı­ǵan Á.Bókeıhanov bastaǵan Alash qaıratkerleri men alashtyq rýh­taǵy N.Tórequlov, S.Qojanov, S.Sádýa­qa­sov, N.Nurmaqov sııaqty «na­­­­sıo­nal-­kommýnıster» partııalyq tur­­ǵy­da aqtalǵanymen olardyń tul­ǵa­syn ulyqtaý, shyǵarmashylyǵy men óne­gesin eldiń ıgiligine jaratý keıinge she­ge­rile berdi. Bul – keńes­tik bıliktiń ult­tyq patrıotızmdi ult­shyldyq dep baǵalaǵan saıasatynyń qa­saqana oı­lastyrǵan áreketi bolatyn. Táýel­siz­dik osy saıasattyń siresken tońyn ji­bitti. Alash arystarynyń jáne Alash ıdeıa­synyń saıası aqtalýymen qatar ult­­tyq qundylyqtardy qoǵamdyq-saıa­sı qyzmetiniń basty ustanymyna aı­nal­dyrǵan Sultanbek Qojanovtyń tul­ǵasyna degen qyzyǵýshylyq paıda boldy.

Sultanbek Qojanovtyń tulǵasyn taný men tanytýǵa qatysty birqatar arnaýly zertteý júrgizildi. Atap aıtqanda, osy kezge deıin T.Qojakeev, R.Berdibaı, Á.Tákenov, B.Qoıshybaev, M.Qoıgeldıev, Q.Ergóbek, A.Shárip, H.Tursun, J.Álmashuly, J.Sımtıkov, J.Ýálıhanova, D.Salqynbek, A.Áb­i­keı jáne ózbekstandyq tarıhshylar R.Iа.Radjapova, S.Tileýqulov, Sh.Ora­zymbetov, máskeýlik professor A.Ara­pov jáne t.b. tarıhshy, áde­bıet­­­­shi ǵa­lym­dardyń zertteýlerinde qaı­rat­­kerdiń qoǵamdyq-saıası qyzmeti men shyǵarmashylyǵy ultjandy, mem­leket­shil, alash rýhty azamat retinde jar­qy­raı tanyldy.

Qaıratkerdiń sońyna qaldyrǵan ómir­baıandyq derekterinde partııalyq bıliktiń yńǵaıymen óz ómirbaıanyna qatysty jasyryp qalǵan jaıttary joq emes. Keńestik bıliktiń joǵarǵy eshe­lonyna aralasqan qaıratkerdiń ómir­baıanynda memlekettik-partııalyq no­menklatýranyń ólshemderine syımaıtyn «qyzmeti» – óziniń Alash qozǵa­­lysyna tikeleı qatystylyǵyn jarnamalaýdan tartynýy. Sóıte otyra­ Sultanbektiń sózimen aıtqanda «keı­bir qazaq kommýnısteri Alash Ordany qaralap, bıik mansaptarǵa qol jetkizip» jatqanda ol alashshyldardy saıası qam­qorlyqqa alyp, olardyń ıdeıalaryn odan ári jalǵastyra aldy. Osyǵan baı­la­nysty qazirgi kezde ashyq aıtatyn shyn­dyq − S.Qojanovtyń bılik olım­pine shyǵarǵan saıası qyzmeti Alash qoz­ǵa­lysymen tikeleı baılanysta bolǵan­­dyǵy. Osy tujyrymdy dáıek­teı­tin ta­rıhı derekter jetkilikti.

1916-1917 jyldary Tashkent qala­syn­da qazaq zııalylarynyń «Keńes» at­ty astyrtyn saıası úıirmesi jumys iste­gen. Ol úıirmeniń saıası baǵyty bol­­shevıktik ıdeıadan alys, alashtyq rýh­ta qalyptasty. Úıirmeniń tóraǵasy general Seıitjappar Asfendııarov, oryn­basarlary Mustafa Shoqaı, Sadyq О́tegenov bolatyn. Úıirmeniń basshy organy − bıýrosynyń músheleri San­­­jar Asfendııarov, Qońyrqoja Qo­­­jyqov, Sultanbek Qojanov, Al­dabek Mangeldın, Serikbaı Aqaev, Zul­­qarnaıyn Seıdalın, Álımuhambet Kóti­barov edi. Osy saıası úıirme ult­tyq ıdeıalardy iske asyrýdy óziniń baǵ­darlamalyq mindeti retinde alǵa qoıǵan. Úıirmeniń baspasóz organy «Birlik týy» gazetiniń alǵashqy redak­tory M.Shoqaı bolsa, S.Qojanov redaktordyń orynbasary ári jaýapty hatshy, keıin redaktory bolyp qyzmet istegen. 1917 jyly qarashanyń 26-sy kúni Qoqan qalasynda Búkiltúrkistan musylmandarynyń IV sezi Túrkistan muhtarıatyn (avto­no­mııasyn) jarııalap, ulttyq úki­metin saılaǵanda «Birlik týy» osy mem­lekettik qurylymnyń qazaq tilindegi bas­pasóz organyna aınaldy. Osy sezge qatysqan S.Qojanov gazet betterinde alashtyq ıdeıany nasıhattaýǵa belsene aralasty. Túrkistan muhtarıaty bas­shylyǵyndaǵy ulttyq elıtanyń kóshbasshylary M.Tynyshpaev, S.Lapın, M.Shoqaı Alashorda úkimetimen baılanys ornatyp, qazaq memleketiniń tutastyǵy máselesin alǵash ret ulttyq ıdeıa retinde kún tártibine qoıdy. Osy ıdeıa 1918 jyldyń 5-9 qańtarynda Túr­kis­tan qalasynda ótken Syrdarııa oblysy qazaqtarynyń sezinde arnaıy qarastyryldy. Alashorda úkimetiniń atynan B.Qulmanov, T.Qunanbaev, M.Dýlatov qatysqan sezd shyn­ má­ninde Alash qozǵalysynyń ońtús­tikte uıym­dastyrǵan iri saıası shara­lardyń birine aınaldy. Túrkistan qaza­ǵyn Alashqa qosý máselesin tal­qylaǵan sezd jóninde «Saryarqa» ga­zeti «Sezde Alashqa qo­syl­maımyz degen eshkim bolǵan joq: ká­ri-jas, qarasy-tóresi, baıy-kedeıi bir­aýyz boldy» dep ulttyq ıdeıanyń qol­daý tapqandyǵyn jazdy. Sultanbek osy sezdi uıymdastyrýshylarynyń biri bolatyn. 

Sezde kóterilgen qazaq jeri men elin biriktirýdiń alashtyq ıdeıasy Túrkis­tandaǵy keńestik bıliktiń joǵarǵy eshe­­lonyna kóterilgen S.Qojanovtyń keıin­gi saıası qyzmetiniń temirqazyǵyna aı­naldy. 

Mundaı derekter Túrkistandaǵy ult-azattyq kúres tájirıbelerinde Alash qozǵalysynyń Ońtústik qana­tyn derbes tarıhı tanym nysany retinde qa­rastyrýǵa negiz boldy. 1917 jylǵy shil­dede ótken Orynbordaǵy Alash sezinen soń 1917 jyly 2-5 ta­myzda Tashkent qala­synda О́lke qazaqtarynyń I sezi bolyp ótti. Sezde kóterilgen ıdeıalar men talqylanǵan máselelerdiń Alash qozǵalysynyń saıası tuǵyrnamasymen sabaqtasyp jatýy kóp jaǵdaıdy ańǵartsa kerek. Alaıda, qalyptasqan saıası jaǵdaılarǵa baılanysty Alash qozǵalysy Ońtústik qanatynyń uıymdyq qurylymy qa­lyp­tasyp úlgermedi. Túrkistan ult-azattyq qozǵalysynyń quramynda ól­kedegi jergilikti ult zııalylarymen ty­ǵyz birlikte jumys jasaǵandyqtan Oń­tústik qanat qyzmetiniń mazmunynda aımaqtyq, konfessııalyq jáne ıdeıalyq sıpattaǵy erekshelikter oryn aldy. Túrkistandaǵy jergilikti halyqtardyń arasynda otarshylyqqa qarsy kúrestegi musylmandyq, túrkilik birlik ıdeıalary Alash qozǵalysynyń ókilderi M.Tynyshpaev, S.Lapın, M.Shoqaı, Q.Qojyqov, S.О́tegenov jáne keńestik bılik tusynda N.Tórequlov, T.Rysqulov, S.Qojanovtyń saıası qyzmetinde jańa qyrynan tanylyp, qazaq ult-azattyq qozǵalys tarıhynyń mazmunyn baıyt­ty. Osyndaı saıası sharalardy iske asy­ra alǵan Túrkistan ólkesinde Alash qozǵa­lysynyń Ońtústik qanaty jartylaı jarııa, jartylaı jasyryn jaǵdaıda ult­tyq-terrıtorııalyq mejeleýge deıin jumys jasady. 

Keńestik bılik ornaǵanǵa deıin-aq Túrkistannyń qoǵamdyq-saıası ómi­rine aralasqan S.Qojanov Túrkistan ól­kesinde Syrdarııa oblatkomynyń tóraǵasy, Ishki ister, Halyq aǵartý, Jer-sý isteri halkomy, Túrkatkom tór­aǵasynyń orynbasary, tóraǵasy, RK(b)P OK Ortaazııalyq bıýrosynyń múshesi bolyp qyzmet istedi. S.Qojanovtyń biryńǵaı partııalyq saıasattyń soıylyn soqqan keıbir qaıratkerlerden ereksheligi – osy qyzmetterinde ol alashtyq negizdegi ulttyq ıdeıadan bir sát te qol úzgen emes. Onyń keńestik bı­lik reformalaryna alashtyq ıdeıa­ny kiriktirýdegi áreketine ólkedegi qa­zaq oblystarynda jer-sý reforma­syn ulttyq múdde turǵysynda sátti júr­gizýi jarqyn mysal bolady. Osy­ jer-sý reformasynyń basy-qa­syn­da Jer isteri halkomy Sultanbek Qo­janov turdy, onyń janynda alashshyl qaıratker Qońyrqoja Qojyqov boldy. I.Stalın 1922 jyldyń 17 shil­desinde Ortaazııalyq bıýronyń hatshysy Zelenskııge, kóshirmesin Qojanovqa joldaǵan jedelhatynda «Rýdzýtaktyń úsh qaıtara shaqyrýynan túrli sebeptermen jaltarǵan Qojanov Jetisýda kóshirip jiberý men tutqynǵa alýdy jalǵastyrýda. Tez arada Jetisýda kó­shirip jiberý ataý­lyny toqtatyp, Qo­janovty túsinik berý úshin Máskeýge ji­berińiz» deıdi. Qonys­tanýshylar úshin tartyp alynǵan jerlerdi óz ıeleri – qazaqtarǵa qaıtarý týraly alashtyq ıdeıany batyl iske asyrǵan S.Qojanovtyń áreketi taptyq múddeniń shotyn shabý emes, ulttyq múddege qyzmet etýdiń úl­gi­si edi. M.Qoıgeldıev Jumahan Kúderınniń tergeý materıaldarynan mynadaı derek keltiredi: 1932 jyly alashtyqtardyń ekinshi soty bolyp, aıdaýǵa ketkenderdi jer aýdarý úshin Máskeýdiń Pavelesk vokzalyna alyp kelgende olardy Á.Bókeı­hanov kútip alady. Olarǵa Sul­tanbek Qojanov pen Súleımen Es­qaraev qosylady. Sonda Álekeń ýaqyttyń ty­ǵyzdyǵyna baılanysty «Ýaqyt az, ekige bólinip sóıleseıik. Bir tobyń Sul­tanbekke baryńdar» degen eken. Bul derek kommýnıstik bıliktiń qyraǵy kóz­derinen qaımyqpaǵan S.Qo­ja­novtyń alash­ordashylarmen ty­ǵyz baılanysta bol­ǵandyǵyn tanytady.

Elbasymyz N.Nazarbaev «S.Qojanov joǵary mádenıetti tulǵa edi, Túrkistanda ishki ister, aǵartý, jer isteri narkomattaryn basqardy, «Aq jol» gazetiniń al­ǵashqy bas redaktory boldy, qazaq halqynyń ulttyq sanasyn kóterýde kóp jumys atqardy, ult mádenıetin alǵa súırep, ǵalymdardyń, ǵylym men mádenıet qaıratkerleriniń tiregi bola bildi» dep ádil baǵa berdi. 

1924-1925 jyldary Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy qyzmeti S.Qojanov qaıratkerliginiń jarqyraı tanylǵan kezeńi boldy. 1920 jyly tamyz aıynda qurylǵan Qyrǵyz (qazaq) avtonomııaly oblysy keńestik úlgidegi ulttyq memlekettiliktiń rámizderin qa­­­lyp­tastyrdy desek, Ortalyq Azııa res­pýb­lıkalaryn ulttyq-terrıtorııalyq mejeleý barysynda Qazaq avtonomııa­ly respýblıkasynyń qurylýy ult­tyq memlekettilikke jańa mazmun ber­di. Onyń ulttyq, terrıtorııalyq tutas­tyǵyn qalyptastyryp, tarıhı ataýyn qal­pyna keltirý arqyly memlekettilik damýynyń bolashaq baǵdaryn aıqyndap berdi. Dástúrli qoǵamdyq qatynastardy, bılik ınstıtýttaryn jáne ekonomıkany modernızasııalaýdyń nobaıy da osy kezde syzyldy. Osyndaı reformalyq ózgerister ýaqytynda saıası bıliktiń tizginin qolyna alýy S.Qojanovqa úl­ken jaýapkershilik júktedi. Saıası elıta kóshbasshysyna tán harızmalyq qabi­letke ıe qaıratkerdiń qyzmeti osy kezeńde asa jemisti bolýy kerek edi. Bi­raq osy qyzmette atqarǵan qyrýar eń­begine qara­­mastan S.Qojanov erkin qı­myl­daı almady. Ulttyq múddeni mem­leketshildikke ulastyrǵan áreketi onyń ústinen joǵarǵy partııalyq ıns­tansııalarǵa qupııa hat­tardyń qardaı boraýyna negiz bolǵan. Olar­dyń maz­muny «ultshyl», «alashordashyl», «ońshyl aýytqýshy», «topshyl» degen saıa­sı aıyptaýlarǵa negiz qalap, sońy F.Goloshekınniń oılap tapqan «qo­janov­shyldyq» degen saıası aıdaryna aınaldy. Respýblıkanyń saıası basshysy bolǵanymen onyń árbir izin ańdyǵan mundaı áreketti Ortalyqtyń basqaryp otyrǵany da belgili. Saıası erki shektelgen S.Qojanovtyń Qazaqstanda qalypty jumys isteýi jáne ulttyq ıdeıany iske asy­rýǵa erkin kirisýi múmkin emes edi. Qaı­ta, osyndaı úlken saıası qysymǵa qara­mastan respýblıka basshylyǵynda on bir aı qyzmet jasaı alýy erlikke para-par is. Máskeýge ketken S.Qojanov ózin aıyptaıtyn saıası naýqan keń óris alǵanda Qazaq О́lkelik partııa komı­tetine 1926 jyly ashyq hat jazyp, aq­talýǵa májbúr bolǵan.  Ol atalǵan hatynda bylaı dep baıan­­daı­dy: «Men partııanyń aldyńǵy qata­rynda júrip myna máselelerge belsene qa­tystym:

Otarshyldyq pen jergilikti ultshyl­dyqty saıası turǵydan joıýǵa;

Jerge ornalastyrý jáne jer-sý reformasyn júrgizýge;

«Qosshy» odaǵyn uıymdastyrý naý­qa­nyna;

Ortalyq Azııada ulttyq mejeleýdi iske asyrýǵa;

Qazaqstannyń ortalyǵyn Orynbor­­­­dan Qyzylordaǵa aýystyrýǵa jáne Qa­zaq­stannyń ishki qurylysynda ulttyq múddeni kúsheıtýge tikeleı aralastym». Ultjandy qaıratkerdiń óz saıası qyzmeti týraly jasaǵan bul qorytyndylarynyń árqaısy memleketshil tulǵanyń qaırat­kerlik qarymyn tanytady. Sońǵy máse­leni tarqataıyq.

Ulttyq-terrıtorııalyq tutastyǵy qa­lyptasqan qazaq memleketiniń astanasyn tańdaý týraly S.Qojanov 1924 jyldyń 17 jeltoqsanynda «Aq jol» gaze­tinde jarııalaǵan maqalasynda «Qa­zaqstan astanasy orystyń týy tigilgen qalada emes, qalasy joqtyqtan qazaq­tyń kıiz aýylynda bolsa da, qazaq jurt­shylyǵyna jaqyn bolýy kerek. Qa­zaq astanasy bolýǵa Orynbor qalasy shet­te bolǵandyqtan ǵana jaramaıdy emes, qazaq qalasy bolmaǵandyqtan, qazaq ult memleketiniń ultshyldyǵyna orda bolýyna qısyny joqtyqtan jaramaıdy. Qazaq ult memleketshildigine áde­mi qala, yńǵaıly úıler kerek emes, ja­man da bolsa, óz ordasy bolýy ke­rek. Oryn­bor­dan kóshpeı, qazaq ulty­nyń ishki tirshiligi ońdalyp, qazaq eńbek­shileriniń kópshiliginiń qolyna kerekti sharalar is júzin­de istelýi qıyn» degen tujyrym jasaǵan edi. 

Osy kezde aýmaqtyq tutastyǵy men ulttyq birligi qylyptasqan jańa mem­lekettiń astanasy bolýǵa úmitkerler qata­rynda Almaty, Aqmola, Aqmeshit, Shym­kentpen birge Túrkistan qalasy da atalady. Osyǵan baılanysty Sultan­bektiń «Túrkistan qalasy astana bolý­ǵa laıyq, biraq meniń týǵan jerim bolǵan­dyqtan orynsyz aıtysqa jol berýge bol­mas» degen pikiri de kóp jaıdy ań­ǵartsa kerek. Al tarıhı derekter jańa astanaǵa «Qyzylorda» ataýyn berý alash­tyq saıası elıtanyń ujymdyq oı-pikiriniń jemisi ekendigine kýálik jasaıdy. S.Qojanov orda sózin dástúrli memlekettiń túrli uǵymynda emes, jańa qoǵamdyq qurylymǵa aýysqan ulttyń astanasy maǵynasynda qoldanady. Osy ıdeıa V sezge daıyndyq barysyn­da jańa astana tańdaý, ony qalaı ataý jó­nindegi pikirtalastyń ózegine aınal­ǵan. Bılik basyndaǵy ulttyq elıtanyń dástúrli orda uǵymyna taptyq mazmundy aıshyqtaǵan «qyzyl» sózin qosaqtaýdan quralǵan ataý­dy usynýy keńestik bılik­tiń de, qazaqy jurtshylyqtyń da kóńi­linen shyqqan mámilegerlik tarıhı she­shim boldy. 

Dástúrli qazaq qoǵamynda «orda» uǵymy memleket qurylymynyń ómir súrý túri retinde keńinen qoldanylǵany árgi-bergi tarıhtan belgili. Ulttyq tarı­hymyzda Altyn Orda, Aq Orda, Kók Orda, Noǵaı Ordasy, Qazaq Ordasy sııaq­­ty memlekettik qurylymdar berik oryn alǵan. Osy tarıhı memleketter tizbegin keńestik bılikpen talasa ómir­ge kelip, ulttyq táýelsizdik ıdeıasyn tý etip kótergen Alash Orda úkimeti aıaq­taıdy. Al keńestik bılik tusynda or­da uǵymy Qazaq eli memlekettiginiń tú­ri emes, onyń saıası ortalyǵy, astanasy Qyzylorda degen mánge ıe boldy. Bul ataý «túri ulttyq, mazmuny sosıa­lıs­tik» qazaq memlekettiliginiń rámizdik má­ni­ne aınalǵandaı. Osy ıdeıany iske asy­­rýdaǵy áreketi S.Qojanovtyń dás­túr­­­li qoǵamdy modernızasııalaýda ult­tyq qundylyqtardy ýaqyt talabymen ush­t­as­tyrýdy kózdegen qoǵamdyq-saıası, mádenı-rýhanı ustanymdarynan týyndady.

Qojanovtyń keńestik bıliktiń joǵar­ǵy eshelonyndaǵy Safarov, Rýdzýtak, Kýı­byshev, Peters, Kaganovıchpen qa­rym-qatynasy biri qýattaǵan, biri qarsy bolǵan ulttyq memlekettilik máse­lesiniń tóńireginde órbidi. Al Bas hat­shy Iosıf Stalınmen aradaǵy sóz qaqtyǵysýlary onyń kózi tiri kezinde-aq el arasynda ańyz bolyp tarady. Ol ańyz Sultanbek Orynborǵa Qazaq ólkelik partııa komıtetine hatshy bolyp taǵaıyndalǵanda sońynan ere kelgendigin Sábeń – Sábıt Muqanov móldiretip jazdy «О́mir mektebinde». Sul­tanbekpen Qoqan avtonomııasynan beri tanys ózbekstandyq kórnekti tarıhshy-ǵalym Polat Madjıdovıch Salıev 1934 jyly 25 tamyzda tergeýshige bergen jaýabynda Sultanbekke mynadaı baǵa beredi: «Hodjanov razvıtyı ı ochen smelyı chelovek. Odın raz on poe­hal v Moskve ı govorıl so Stalınym. Sta­lın skazal emý «Dobro pojalovat Chın­gızhan». Hodjanov otvetıl: «tov. Sta­lın, ıa ne Chıngızhan. Chıngızhan prıe­­­hal v Moskvý s boem, a ıa tıho, kak po­­koı­­nık». Stalıný ponravılas ego sme­lost ı on predlojıl emý ýchıtsıa». Bul Sultanbektiń Bas hatshymen ázil­desýi­niń, sóz qaǵystyrýynyń mysaly ǵana. Áste de saıası teke-tiresten týǵan eges emes. Solaı desek te, bul sóz­­­ge usta­lyq, qıyn sátte sóz taýyp aı­ta alǵan Sul­­tan­­­­bek­tiń sheshendiginiń kó­­ri­­nisi. О́z ýájin tyńdar­mannyń sóz saptaýyna qaraı ádemi ázil­men aıta bilýshilik. Stalın de utqyr ázil­di, qol­astyndaǵylarmen resmı, beıresmı jaǵdaıda ázildeskendi unatqan, óz tap­qyrlyǵyna masattanyp otyrǵan. Sul­­tan­bek ekeýiniń arasyndaǵy sóz qaq­tyǵys­tarynyń syryn osylaı túsinsek kerek. 

S.Qojanovtyń qoǵamdyq-saıası qyz­­meti ultqa qyzmet etýdiń jarqyn úl­­­gisi boldy. Ol aıtys-tartyspen, qı­­tur­­qylyǵy mol saıası kúrespen ót­ken san-salaly qyzmetinde toptyq, aı­maqtyq, tipti taptyq múddelerdiń deń­­­geıinde qalyp qoımaı ár kez ult­tyq, memlekettik bıikten tabyldy. S.Qojanov sııaqty ultjandylyǵy mem­­leketshildikke ulasqan, memleket­shil­­­digi ultyna qaltqysyz qyzmet etý­ge ju­mylǵan qaıratker alashtyń Sul­tanbegi bolyp halyqtyń jadynan da, ǵylymı tanymnan da mártebeli oryn alýǵa ábden laıyq. 

Elbasynyń «Bola­shaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda «Ult­tyq jańǵyrý degen uǵymnyń ózi ulttyq sa­nanyń kemeldenýin bildiredi», deı kelip, «ulttyq rýhymyz boıymyzda máń­gi qalýǵa tıis» degen edi. Ulttyq rýh tul­ǵalardyń qaıratkerlik áreketteri men tarıhı sheshimderinde somdalady jáne jarqyrap tanylady. Elimizdiń ta­rıhy men mádenıetinde jarqyn iz qaldyryp, ult rýhyn shyńdaýǵa qyz­met etken Sultanbek Qojanovtyń 125 jyldyq mereıtoıy onyń tulǵalyq ónegesin ulyqtaýǵa arnalýy kerek.

Hazretáli TURSUN, 

professor,

Beıbit QOIShYBAI, 

jazýshy,

Qulbek ERGО́BEK, 

professor