Majar ádebıetindegi turanshyldyq

Jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda majar turanshyldyǵy erekshe ózekti taqyryp boldy. 1910 jyly Alaıosh Paı­ke­rt qurǵan «Majar Turan qoǵa­my­­nyń» (Majar Azııa qoǵamy) quramynda geograftar Ienó Cholno­kı men Pal Telekı, túrki­ta­nýshy Armın Vamberı, ıvrıt, arab tilderiniń mamany Ignas Goldzıher jáne Mıhaı Karoı bar edi. Turanshyldar Shyǵysqa bet burǵanda majar ulttyq sanasyn jańǵyrtýǵa jáne majar ǵy­lymy men ekonomıkasyna qa­jet mańyzdy derekterdi izdedi: «Qoǵamnyń maqsaty – bizben týys Eýropa jáne Azııa halyqtarynyń ǵylymyn, mádenıetin jáne ekonomıkasyn zertteý, damytý jáne majar múddelerimen úılestirý. Altrýıstik baǵytty ustanady, saıa­satqa, dinge jáne nanym-senim­ge baılanysty máselelerge, jeke bas múddelerine qyzmet et­peı­­di. Jumysy negizinen ǵylymı sıpatta, iskerlikpen aınalyspaıdy. Maqsattaryna basqa turan emes halyqtarmen úndestikte jáne olarmen birlese otyryp jetkisi keledi». 

Alaıda turanshyldardyń shy­ǵys­­qa baǵyttalǵan saýda-eko­no­­mıkalyq josparlary da boldy. Shyǵys naryǵyn ıgergisi keldi. Ne­mis­ter­diń, belgııalyqtar jáne gollandııalyqtardyń úlgi­si­­men ekonomıkalyq múddeni de kóz­de­di. Azııany batys otarshyla­ry se­kildi tonaýdy maqsat etpeı­tin­dikterin, múmkindiginshe Tu­ran halyqtaryna Eýropanyń bilimi men tájirıbesin alyp baratyndaryn, sóıtip olarǵa álem­dik órken­­ıetke qol jetkizýge kó­­­m­e­­k­­tesetinderin aıtty: «Ma­d­­ıar halqy Turan dalasynan jańa Otanyn izdeýi kerek. Bas­qynshy emes, otarshy emes, kómek­shi aǵaıyn, Turan dalasy halqynyń oqytýshy sheberi retinde». Geograftar jer asty baılyǵyn zerttedi, Kishi Azııaǵa, Kaspııge, Kavkazǵa, Aral teńizine ekspedısııalar jóneltildi. Osy ekspedısııalardyń nátıjesinde kóptegen etnografııalyq derekter jınaldy. 

Majar turanshyldyǵynyń negiz­deri XIX ǵasyrda-aq qa­lan­­dy. Sol ýaqyttaǵy majar ǵylymynyń til bilimi, etnografııa, tarıh, arheo­logııa jáne shyǵystaný sekildi salalaryn­da jazylǵan eńbekterdiń qomaqty bóligi osy turanshyldyq qozǵa­ly­synyń áserinen týǵan. Oǵan sebep – majarlardyń óz ata-tegin, atajurtyn Turan halyqtarynyń arasynan izdeýi. 

Majarstan Ǵylym akademııa­sy­nyń akademıgi Armın Vamberı, majar túrkitanýynyń negizin qalaýshy ǵalym, turanshyldyqtyń eń kórnekti ókili jáne ony ǵyly­mı negizdeýshi boldy. Árıne onyń ǵylymı tujyrymdary negi­zi­nen etnografııalyq, tildik zertteýlerge súıendi. Majar turanshyldarynyń ishinde dıletant ǵalymdardyń da bolýyn bul qozǵalystyń halyqtyń ártúrli áleýmettik toptaryna keń taralǵandyǵymen túsindirýge bolatyn sekildi. Iаǵnı, olardyń quramynda tek kásibı mamandar men ǵalymdar ǵana emes, bilim dárejesi, deńgeıi ártúrli azamattar da boldy. 

Turanshyldyq ónerde de óz izin qaldyrdy. Sol kezdegi majar elinde salynǵan ǵımarattarda, qyl­qalam týyndylarynda shy­ǵys­­tyq belgiler kóptep oryn aldy. Aqyn, aýdarmashy Iаnosh Aran (1812-1882) – Majarstan Ǵylym akademııasynyń múshesi, majar tiliniń tegine baılanysty «ýgor-túrik soǵysy» dep atalǵan ǵylymı talas-tartysta Armın Vamberıdi qoldaǵan aqyn. Majar romantızminiń kórnekti ókili Aran óziniń kórkem týyndylarynda tarıhı taqyryptarǵa jıi júginedi. Majar romantıkasynyń ereksheligi – tarıhılyǵynda. Arannyń shyǵarmashylyǵyn majar ádebıetindegi ornyn tek turanshyldyqpen shektep qoıýǵa bolmas. Sebebi turanshyldyq majar ádebıetinde erekshe iz qaldyrǵanmen, majar ádebıetiniń jalǵyz tiregi emes. Arannyń shy­ǵar­­mashylyǵyn majar ádebıet­tanýshylary edáýir keń maǵynada qarastyrady. Turan­shyl­dyqtyń ádebıettegi bastaýy aqyn ómir súrgen kezeńde qalyptasqanyn moıyndaýymyz kerek. Sol kezde majar ádebıetinde majarlardyń eski tarıhy, ǵundarǵa, saqtarǵa baılanysty tarıhı ańyzdar kórkem ádebıettiń sıýjetterine aınaldy. Majarlardyń «Attıla» týraly epostary saqtalmaǵan. Alaıda majar ádebıetinde romantızm ókilderi batyrlyq jyrlardy qaıta tiriltýge tyrysqan. Solardyń biri – Iаnosh Aran. Ol Attılanyń taǵdyryna qatys­ty «Býdanyń ólimi» degen poe­ma jazdy. «Býda óliminiń» maqsa­ty majardyń eski tarıhyn jazý, ańǵal ulttyq eposty qaıta jandandyrý. Áýelde taǵy bir uly majar aqyny Mıhaı Vóró­shmartı jáne reforma ýaqy­tyn­daǵy romantıkanyń izimen majar­lardyń Eýropaǵa kóshýi bary­syn­daǵy shaıqastardy sýretteýge talpyndy. 

1848-1849 jylǵy Gabsbýrgter ústemdigine qarsy ult-azattyq kóterilistiń jeńiliske ushyraýy, ózgergen tarıhı jaǵdaı ǵundar tarıhyna nazar aýdartty. Jalpy, turanshyldyq majar tarıhynda majar halqynyń shyǵý tegine qatysty suraqtarmen tikeleı baılanysta týyp, el basyna qıyndyq túsken sátterde erekshe sıpat alyp, údep otyrǵan. Arannyń kóterilis aıaýsyz basyp janshylǵan soń, ile-shala epos jazýdy qolǵa alýyn osymen túsindirýge bolar. Aran Iаnosh shyǵarmanyń jazylýyna asa yj­daǵattylyqpen kirisken. Sol kez­degi tarıh ǵylymy ǵundar men majar­lardyń týystyǵyn teriske shyǵarmasa, aqyn sony óz poema­symen bekitýge kúsh saldy. Kóne jylnamashylar Ano­nı­mýs, Kezaı, Týrosılerdiń eski tarıhı jazbalaryn, Arnold Ipoıdiń «Majar mıfologııasyn», Fransııa tarıhshysy Ter­rı Amadeniń Attıla týraly zert­teýlerimen egjeı-tegjeıli tanysty. Aqyndy parsy shaıyry Fır­doýsıdiń «Shahnamesi» de shabyttandyrdy. Iran jáne Turan halyq­tarynyń birneshe urpaq­ta­ry­­nyń bir-birimen shaıqasyn ǵun-got kúresimen salystyrdy. 

 Áýelde Iаnosh Aran ǵun eposyn trılogııa bolady dep josparlady. Alaıda aqyn dittegen maqsatyna jetpedi. Tek birinshi bólim tolyq jazylyp, «Býda ólimi» degen atqa ıe boldy. Iаnosh Arannyń shyǵarmasynda Býda Attılanyń aǵasy dep beriledi. Býda patsha Attıla inisimen (Ete­le­men) bıligin bólisedi: «Inim sen qylysh bol, Men taıaq bolǵaımyn, Táńirim jaqsylyqqa jaqsylyq joldaıdy». Alaıda bılikten bas tartý tynyshtyqqa emes, eki aǵaıyn eldiń arasyndaǵy araz­dyq­qa sebep bolady. 

Majar turanshyldyǵynyń naǵyz «uranshysy» dep Arpad Zemlenıdi (1865-1919) ataýǵa ábden bolady. Aqynnyń qaıtys bolǵanyna jıyrma jyl tolǵanda qa­lam­­das dostary oǵan arnap es­te­lik jınaq shyǵarady. Be­la Vıkar ol týraly: «Arpad Zem­­­plenı – Mıhaı Chokonaı Vıtez, Shandor Petófı, Iаnosh Arandardyń qataryndaǵy aqyn, ıaǵnı majardyń uly aqyndarynyń biri» – degen baǵa beredi. Majar turanshyldyǵy týraly meılinshe synshyl kózqaraspen jazylǵan, osy qozǵalystyń XIX ǵasyrdyń birinshi jartysynan bastap kúni búginge deıingi tarıhyn qamtyǵan, eń jańa zertteý – Ablonszı Balajdyń «Shyǵysqa madıar! (Kéletre magyar! 2016)» kitaby. Osy zertteýdiń Zemplenıdiń óleń­i­men atalýy jáne osy ól­eń­­i­niń bir shýmaǵyn epıgraf etip alýy kezdeısoqtyq emes. Ǵalym turanshyl aqyn týraly: «Zemplenı Shyǵysqa qatysty mazalaǵan oılardyń, túp-tamyr­y­myzdy qaıta tabýdyń «bardy» boldy» – deıdi. 

Aqynnyń 1900-1910 jyldary jazylǵan «Turan jyrlary (Turáni dalok)» atty óleńderi men balladalary kórkemdik-beınelilik jaǵy­nan da majar ádebıetiniń úzdik týyndylarynan sanalady. Negizinen ańyzdyq jáne tarıhı, batyrlyq jyrlardan turady. Onyń «Shyǵysqa madıar!» óleńi majar turanshyldarynyń ura­ny­na aınalǵan óleń boldy: 

Shyǵysqa madıar!

Buryl shyǵysqa!

Kez bol dańqty, 

Uly týysqa. 

Ondaǵy el-jurt 

Qaramas atústi. 

Qaldyr ózine 

Kúnbatysty.

Segiz ǵasyr boıy 

Qanyńmen seniń 

Batystyń bútin

Dini men jeri. 

Shyǵysqa madıar, 

Qara shyǵysqa, 

Myńjyldyqtarda

Erkin tynysta…».

Bul óleń majar halqynyń ara­syna keń tarady. «Turan jyr­larynda» Zemplenı nanymy – sha­man­dyq, jaratylǵan jeri – aspan men jerdiń arasy, namysty, tekti turan halyqtaryn madaqtaıdy. 

Zemplenı shýmerler jáne akkadtardyń mıftik-epıkalyq batyry Gılgameshti jyrǵa qosady, «Edda» jyrynyń oqıǵasymen «Balǵa», «Kek» degen óleńder, hanty, vogýl ańyzdarynyń izi­men de óleńder jazady. Majar ańyzdarynyń sıýjetimen Attıla týraly «Qudaı qylyshy» degen ballada jazady. Sent-Gallen oqıǵasy, sibir tatarlarynyń balladasy, Nımrodtyń uldaryna ósıeti sekildi majar, ýral-altaı halyqtarynyń ańyzdaryna, tarıhı oqıǵalaryna súıengen jyrlar óredi. Osylardyń bárin oqyrmanyna turan halyqtarynyń jyrlary dep usynady. 

Majar ádebıetindegi turan­shyl­dyqtyń taǵy bir myqty ókili – Andor Kozma (1861-1933). Onyń «Turan» atty das­ta­ny majar ádebıetindegi irgeli týyndylardyń qatarynan oryn aldy. Onda Turan halyqtarynyń atasy ıran mıfologııasynda Tur­an halyqtarynyń atasy Turdyń dúnıege kelýi, erjet­ýi, jaý­larmen aıqasýy, onyń urpaqtary, sonyń ishinde majar­lar­dyń tarıhy da baıandalady. 188 betten turatyn qomaqty jyrda Tur nási­li­niń tektiligi, batyrlyǵy jyrǵa qosylady. Dastanda Tur­dan jeti ul taraıdy: Hýnor, Madıar, Shom (sýomı nemese fınnder), Ýgor, Túrik, Tatar, Kún (majarsha Nap, kúnshyǵys halyqtary). Bul dastan qazaqtyń batyrlar jyry sekildi jeti-segiz býyndy tarmaqpen jazylǵan. 

Serena Pap-Varı Elemerne Sıklaıdyń «Turan ańyzy (Turáni legenda, 1921)» atty kitaby, Marııa Kıseıdiń majar halqynyń to­ǵyz ǵasyrlyq tarıhynan syr shertetin «Turandyqtar (Turániak, 1944)» romany da turan qozǵa­ly­sy­nyń yqpalymen týǵan týyndylar.

Majar turanshyldyǵy majar halqynyń ulttyq sana tarıhynda aıryqsha oryn alǵan, kúni búginge deıin jalǵasyp kele jatqan, úzdiksiz talas-tartys­tar­dyń ózegine aınalǵan qubylys. Bul qozǵalystyń majarlardyń ulttyq maqtanysh sezimderin bıik­ke kóterýde mańyzdy ról atqar­­ǵanyn teriske shyǵarýǵa bol­­mas. Turanshyldyqtyń yqpa­ly­men týǵan kórkem týyndylar, ǵylymı-zertteýler majar ultynyń rýhanı qazynasyna qosylyp jatqan eńbekter. Bul qozǵalys majar halqy­nyń rýhanı dúnıesine, turan ha­lyqtarymen mádenı baıla­nysy tarıhyna jańa beıneler, jańa derekter qosa bermek. Al Turan halyqtary, ásirese qazaqtar úshin, mundaı kórkem týyndylardyń mańyzy árqashan joǵary. 

Raýshangúl MUQYShEVA,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Seged ýnıversıteti